زەينەتاقى اننۋيتەتى نە بەرەدى؟

زەينەتكەرلەردى ما­تەريال­­دىق قام­سىز­دان­دىرۋ تۇرعىسىنان ەلىمىزدە قۇرمەتتى دەمالىسقا رەسمي تۇردە شىعۋدى كۇتپەي-اق زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋ تەتىگى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. زەينەتاقى اننۋيتەتىن بجزق سالىم­شىسىنا نەعۇرلىم جاس, ەڭبەك­كە جارامدى جاستا زەي­نەتاقى تولەمدەرىنىڭ بالاما كوزىن قالىپتاستىرىپ, قارت­تىقتا ءوزىن تۇراقتى تابىس­پەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرە­تىن زەينەتاقى جوسپارى دەۋگە بولادى. ياعني زەينەتاقى كاپي­تالىنىڭ جەتكىلىكتى مول­شەرى بار كەز كەلگەن ازامات ساق­تاندىرۋ ۇيىمىمەن كەلىسىم­شارت (ساقتاندىرۋ كومپانياسى زەينەتاقى جيناقتارى بار ازاماتقا بiر جولعى تولەمگە ايىرباسقا تۇراقتى قاراجات تولەۋگە مiندەتتەنەتiن شارت) جاساسىپ, وزىنە كەپىلدەندىرىلگەن تابىستىڭ قوسىمشا كوزىن جاساي الادى. بۇل سوما ادەتتە جەكە زەينەتاقى شوتىنداعى جي­­ناق­تالعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولى­گىن نەمەسە بۇكىل سوماسىن قۇرايدى. زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتىن جاساي وتىرىپ, ازامات 55 جاسقا تولعاننان كەيىن كەپىلدىك بەرىلگەن تابىستى ءومىر بويى الۋ قۇقىعىنا يە بولادى. ءوز كەزەگىندە ساقتاندىرۋ ۇيىمى مۇنداي شارتتى جاساي وتىرىپ, سالىمشىعا شىن مانىندە ءومىر بويعى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ جونىن­دە مىندەتتەمە الادى.

اننۋيتەت ازاماتتارعا ەكونو­ميكانىڭ تۇراقسىزدىعىنان نە­مەسە دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنان جيناقتارىن جوعالتۋ قاۋپىن توندىرمەي, تۇراقتى تابىس الۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. تولەمگە كەپىلدىك, ۇزاق مەرزىمگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى ازايتۋ, سونداي-اق دەربەستەندىرىلگەن جاعدايلار بۇل قارجى ءونىمىن لايىقتى قارتتىق قامىن جان-جاقتى ويلاپ, جوسپارلايتىن ازاماتتار ءۇشىن تارتىمدى ەتە­دى. زەينەتاقى اننۋيتەتىنىڭ تانىمالدىعى ادامداردىڭ زەي­­­­نەتكە ەرتە شىعۋعا قىزىعۋ­شى­­­لىعىمەن دە ارتا باستاعان. سونداي-اق شارت جاساسۋ, اسiرەسە زەينەتاقى جيناقتارى جەتكi­لiك­تiلiگiنىڭ جاڭا تالاپتارىنا سايكەس كەلەتiن ازاماتتار ساناتىنىڭ اراسىندا ءوسىپ وتىر. وتكەن جىلدىڭ قاراشاسىنداعى دەرەككە سۇيەنسەك, ەلدە وسىنداي 106 مىڭ شارت تىركەلگەن.

كەيىنگى جىلدارى زەينەتاقى اننۋيتەتى جونىندەگى ەڭ تومەنگى تولەم ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭ­گەيىنىڭ 70%-ىنا دەيىن ازاي­تىلۋىنا سايكەس شارت جا­ساسۋعا قاجەتتى زەينەتاقى جي­ناقتارى جەتكىلىكتىلىگىنىڭ شەگى دە تومەندەدى. زەينەتاقى اننۋيتەت­تەرىنىڭ جاعدايىن قار­جى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى قابىلداعان يندەك­ستەۋدىڭ ەڭ تومەنگى مول­شەر­لەمەسىن 5%-دان 7%-عا, ال كىرىستىلىكتىڭ ەڭ جوعارى مول­شەر­لەمەسىن 6%-دان 9%-عا دەيىن كوتەرۋ شەشىمىن نىعايتا ءتۇستى. سونىمەن قاتار زياندى وندىرىستەردەگى قىزمەتكەرلەر مەن مۇگەدەكتىگى بار ادامداردىڭ زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارىن جاساسۋ شارتتارى وزگەردى. بۇرىن كليەنتتەرگە شارت جاساسۋ كەزىندە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىنىڭ ادەتتەگى ماندەرى قولدانىلعان بولسا, قازىر اننۋيتەت قۇنىن ءادىل ەسەپتەۋگە نەگىزدەلگەن ارنايى كەستە ەنگىزىلدى.

دامىعان ەلدەردە زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارى ەرىكتى جانە مىندەتتى سيپاتتا زەينەتاقى جۇ­يەسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. بۇل رەتتە كوپتەگەن زەينەتكەر بiرلەسكەن ساقتان­دىرۋ ونiمدەرiنە باسىمدىق بەرەدi. ءبىزدىڭ ەلىمىز دە زەي­نەتاقى رەفورماسىنىڭ ماڭىز­دى ەلەمەنتتەرىن زەردەلەپ, ازا­ماتتارعا وزدەرىنىڭ ماقسات­تا­رى مەن قاجەتتىلىكتەرىنە قاراي زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ نۇسقاسىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك جاسايتىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك ونىمدەر جەلىسىن كەڭەيتۋگە باعىت الدى. بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەتى كەلىسىمشارتقا ءبىر ادامنىڭ ەمەس, ەرلى-زايىپ­تى­­لاردىڭ نەمەسە جاقىن تۋىس­تاردىڭ قاتىسۋىن ەسكە­رەدى. مى­سالى, ەگەر ەرلى-زايىپ­تى­لار­دىڭ بىرەۋىنىڭ ءومىردى ساق­تاندىرۋ كومپانيا­سىندا اننۋيتەت ساتىپ الۋعا زەينەتاقى جيناقتارى جەتكىلىكسىز, ەكىنشىسىندە ارتىق بولسا, وندا بىرلەسكەن زەينەتاقى اننۋيتەتى ارقىلى ولاردىڭ ەكەۋىنە دە ءومىر بويى تولەمدەر قامتاماسىز ەتىلەدى. سونداي-اق ازاماتتارعا اننۋيتەتتىڭ تولەمدەردى شارت جاساسقاننان كەيىن بىردەن ەمەس, بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىنان كەيىن باستايتىن كەيىنگە قالدىرىلعان ءتۇرى دە ۇسىنىلادى. بۇل نۇسقا نەعۇرلىم كەش جاستا بارىنشا ءىرى تولەمدەر العىسى كەلەتىندەر نەمەسە باسقا دا تابىس كوزدەرىن تولىقتىرعىسى كەلەتىندەرگە قو­لايلى.

تاڭداۋ نەگىزدى بولسىن دەسەك, كەز كەلگەن قارجى قۇرالىنىڭ ارتىقشىلىقتارىن سارالاۋ­مەن بىرگە, جەتىلدىرەتىن تۇس­تارىن دا مۇقيات تالداعان ءجون. حا­لىق­ارالىق تاجىريبە زەي­نەت­كەر­لەردىڭ 70–80 پايىزى زەي­نەت­اقىلىق ساقتاندىرۋدى تاڭ­داي­تىنىن كورسەتەدى. اقش-تا, كانادادا, باتىس ەۋروپادا ءىس جۇزىندە ءاربىر وتباسىندا اننۋيتەتتىك ساقتاندىرۋ بار. قارجى ونىمدەرىنىڭ ەرەكشە­لىك­تەرىن وتانداستارىمىز دا باعالايدى-اق. بىراق حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ زەينەتاقى جي­ناق­تارى زەينەتاقى اننۋي­تەتى شارتىن جاساسۋعا قاجەتتى شەككە ءالى دە جەتپەيدى. اننۋيتەت رەسىمدەۋگە قوماقتى سوما – شامامەن 8–10 ميلليون تەڭگە جي­ناق­تاۋ كەرەك. قارجى ءونىمى­نىڭ ادامداردىڭ شاعىن توبى­نا عانا قولجەتىمدى ەكەنىن «ەر­لەر مەن ايەلدەر زەينەتاقى اننۋيتەتتەرىن شامامەن تەڭ مول­شەردە ساتىپ الادى. كوبىنە ءونىمنىڭ قارجىلىق تەتىكتەرى مەن ارتىقشىلىقتارىن جاقسى تۇسىنەتىن جوعارى ءبىلىمى بار تۇلعالار بەلسەندىلىك تانىتىپ وتىر», دەپ جازعان «Nomad life» ءومىردى ساقتاندىرۋ كومپانياسى دا سيپاتتاپ بەردى.

اننۋيتەت تۇراقتىلىققا كە­­پىل­دىك بەرگەنىمەن, الەۋەتتى كىرىس­­تى­لىك جوعارى تاۋەكەل­دەر­مەن سالىستىرعاندا شەك­تەلۋى مۇمكىن. ادەتتە زەينەتاقى ان­نۋيتەتىن ساتىپ العان جاع­داي­دا زەينەتكەر دەپوزيتتەر نەمەسە قور نارىقتارى سياقتى ءارتۇرلى قار­جى قۇرالىنا سول قارا­جات­تى ينۆەستيتسيالاۋدان الۋعا بولاتىن سومادان تومەن تولەم­دەر­دىڭ تىركەلگەن سوماسىن الادى. قارجى نارىعىنداعى تومەن مولشەرلەمەلەر جاعدايىندا ساق­تاندىرۋ كومپانيالارى زەي­نەتاقى جيناقتارىنان جيناي الاتىن كىرىستىلىك شەكتەلگەن. بۇل اننۋيتەت تاڭداۋشى زەينەتكەرلەر ءۇشىن تولەمدەر سوماسىنىڭ سالىستىرمالى تۇر­دە از بولۋىنا اكەلەدى. دەمەك تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر باعاسى قىمباتتاعان جاع­دايدا زەينەتكەر ءوزىنىڭ بار­­لىق قاجەتتىلىگىن جابا الماۋى مۇمكىن. سونداي-اق كوپ­تەگەن اننۋيتەتتىك كەلىسىم­شارت قاراجات قالدىعىن مۇرا­گەر­لەرگە بەرۋدى كوزدەمەيدى. بۇدان بولەك, زەينەتاقى اننۋي­تەتىن جاساسۋ كەزىندە ءومىردى ساق­تاندىرۋ جونىندەگى كوم­پا­نيانىڭ ۇزاقمەرزىمدى قار­جىلىق تۇراقتىلىعىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى. مۇنداي تاۋەكەل مەملەكەتتىك رەتتەۋ ەسەبىنەن بارىنشا ازايتىلعانىمەن, ونى تولىق جوققا شىعارۋعا دا بولمايدى. سوندىقتان دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن قارجىلىق ءونىم­نىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن كەمشىن تۇستارىن جەتە ءتۇسىنۋ قاجەت.

زەينەتاقى جۇيەسىن قازىرگى زامانعى ەكونوميكالىق شىن­دىققا بەيىمدەۋگە, ەگدە ادام­دار­دىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان رەفور­مالاردىڭ ءبىر اسپەكتىسى رەتىندە زەينەتاقى اننۋيتەتى ءالى دە كوپ تالقىلاۋعا ارقاۋ بولاتىنى انىق. بۇل تۇرعىدا مەملەكەت, جەكە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى, حالىق اراسىنداعى ىنتى­ماقتاستىق اياسىندا الدا­عى جۇيەلى وزگەرىستەردىڭ دەنى زەينەتاقى اننۋيتەتتەرىن ازا­ماتتاردىڭ كوپ بولىگىنە نە­عۇرلىم تارتىمدى, قولجەتىمدى ەتۋگە ارنالاتىنى دا تۇسىنىكتى.