يلليۋستراتسيالىق فوتو: qasym.kz
سول سالت-داستۇرلەرىمىزدىڭ اراسىندا قازانى ەستىرتۋ عۇرپى دا جىل وتكەن سايىن ءوزىنىڭ قانىق بوياۋىنان اجىراپ بارا جاتقان سىقىلدى.
جاڭىلماسام, 1982 جىلعى قاڭتاردىڭ باسى. مەن قىسقى دەمالىستامىن. كەڭشاردىڭ وتارىن باعىپ جيەكتىڭ بويىنداعى قىستاۋىمىز – ءۇش قۇدىقتا وتىرعانبىز. قاس قارايىپ قالعان شاق. اپام ەكەۋمىز ەسىك الدىندا جۇرگەنبىز. سول ساتتە ءۇستى كىسىگە تولى, ءۇش اياقتى ءتورت موتوتسيكل بىرىنەن سوڭ ءبىرى تىزبەكتەلە كەلىپ ءۇي الدىنا توقتادى. ءبىر موتوتسيكل بىزدىكى. رولىندە كوكەم. كەلگەن ادامداردىڭ بارلىعى تانىس. كورشىلەس قىستاۋلارداعى قويشىلار ايەلدەرىمەن كەلىپتى. مەن ۇيگە قوناق كەلگەنىنە قۋانىپ قالدىم. اپام الگىلەر كولىكتەرىنەن ءتۇسىپ جاتقاندا تەزدەتە ۇيگە كىرىپ كەتتى. ءبارىمىز ۇيگە ەندىك. اپام ءۇي ءىشىن زاماتتا رەتتەستىرىپ, كورپەشەلەر توسەپ قويىپتى. داستارحان جايىپ ۇلگەرمەگەن. شاعىن بولمەنىڭ ءىشىن ماي شام كادىمگىدەي جارىق قىلىپ تۇر.
كەلگەن قوناقتار قاز-قاتار ءتىزىلىپ وتىردى. تورگە جايعاسقان ءابدىل قاريا اپاما قاراپ قىسقاشا الدەنە دەدى. مەن ۇقپاي قالدىم. سول ساتتە شەشەم داۋىس سالا جىلاپ كەلىپ بەرسىن. مەن اڭ-تاڭ وتىرمىن. ايەلدەر جاعى اپامدى قۇشاقتاپ, باسۋ ايتىپ, جۇباتىپ جاتىر. «قۇداي الدىنان جارىلقاسىن», «جانى جانناتتا بولسىن», «يمانى سەرىك بولسىن», «جاسى كەلگەن كىسى عوي», «بەكەم بول» دەگەن مازمۇنداعى سوزدەر ءجيى قايتالاندى. سوندا بارىپ ناعاشى اجەمنىڭ ومىردەن وزعانىن تۇسىنە قويدىم. كىسىلەر داستارحان جايدىرمادى. ءبىرشاما ۋاقىت اپامنىڭ كوڭىلىن اۋلاپ وتىردى. شەشەم جىلاۋىن ازداپ سايابىرسىتتى.
بۇل اپام ءۇشىن اۋىر قايعى ەدى. مىنە, وسى اۋىرلىقتى اۋىل ارالاس, قوي قورالاس وتىرعان اعايىن ارنايى كەلىپ اپاما ەستىرتىپ, قازانى العاش ەستىگەن ساتتەگى سالماقتى بىرگە كوتەردى, سابىرعا شاقىردى. وسىلايشا اپام العاشقى قارالى سوققىنى اعايىنمەن بىرگە قابىلدادى. جۇرت كەتكەن سوڭ كوكەم مەن اپام تەز جينالىپ «ورال» موتوتسيكىلمەن جولعا شىعىپ كەتتى.
تاعى ءبىر كورىنىس. 1986 جىلعى 27 تامىز. اۋىلىمىز – شاعادا تۇرامىز. تۇسكە تامان كوكەم ماشيناسىن جىلدام جۇرگىزىپ اۋلاعا كەلىپ كىردى دە اپاما قالاعا كيەتىن كيىمدەرىن شىعارىپ قويۋدى تاپسىردى. ءجۇرىسى اسىعىس. كوكەم ءۇي كيىمىن كيىپ ماشيناسىن تەكسەرۋگە تىسقا شىعىپ كەتتى. الدەنەگە سەزىكتەنگەن شەشەم كوكەمنىڭ كويلەگىنىڭ ءتوس قالتاسىنا قولىن سالىپ تىلدەي قاعاز الىپ شىعىپ: ء«ما, مىنانى وقى, نە جازىلىپتى؟» دەدى. حات تانىپ, اجەتكە جاراعانىما قۋانىپ سارى قاعازداعىنى تاقىلداپ وقىپ شىقتىم. تەلەگرامما ەكەن. ءماتىن ورىسشا وتە قىسقا جازىلعان. ماعان تۇسىنىكتىسى «ورازباي سارسەنباەۆيچ» دەگەنى عانا بولدى. بۇل كوپتەن بەرى ناۋقاستانىپ جۇرگەن ناعاشى كوكەم, ياعني شەشەمنىڭ اعاسى. مەن وقىپ بولار بولماس اپام اڭىراپ داۋىس سالا جىلاسىن. ساسقالاقتاپ سىرتقا اتىپ شىقتىم. مۇندايدى كىم كۇتكەن؟ ەسىك الدىنا شىعا بەرگەنىمدە اپامنىڭ جىلاعان داۋىسىن ەستىگەن كوكەم تەلەگرامداعىنى وقىپ بەرگەنىمدى سەزە قويعاندىقتان ماعان الارا ءبىر قارادى دا اۋلانىڭ ەسىگىنە قاراي ءجۇردى. سول كەزدە اۋلاعا مولدا كوكە باستاعان اۋىلدىڭ ۇلكەندەرى, ولاردىڭ سوڭىن الا ءبىر توپ ايەل, شەشەمنىڭ ابىسىن-اجىندارى كورىندى. كوكەم بۇلارعا الدىن الا ەسكەرتىپ, اپاما اعاسىنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىرتۋدى ۇيىمداستىرىپ كەلگەن ەكەن عوي. مەن ونى قايدان بىلەيىن. ولاردان بۇرىن قازانى «ەستىرتىپ» قويىپ ءپۇشايمان جەپ قالدىم. ءبارى ىشكە كىردى. قازانى ەستىپ قويعان انام اڭىراپ جىلاپ وتىر. كەلگەن ايەلدەر باسۋ ايتىپ, سابىرعا شاقىرىپ جاتىر. ءبىر كەزدە ءبارى تىنىشتالا قالدى. ويتكەنى مولدا ءپىرماحان جاكەم تاماعىن كەنەپ سويلەيتىنىن يشاراتتاعان ەدى. سودان جاكەم قازاعا, ولىمگە قاتىستى از-كەم ۋاعىز ايتىپ, ءولىمنىڭ قاق ەكەنىن, باسقادا سابىرعا شاقىرار سوزدەرىن ايتتى. وسىدان كەيىن بارىپ شەشەم ءبىرشاما باسىلىپ, كەلگەن قايعىعا كوندىككەندەي بولدى.
بۇلار مەنىڭ ءوزىم كۋا بولعان ەستىرتۋ عۇرپىنىڭ شاعىن كورىنىستەرى ەدى.
ىلگەرىدە ءبىر اعايىنىمىزدىڭ باسىنان مىناداي ءبىر جايت وتكەن-ءدى. ول كىسى الاڭسىز مال جايىپ جۇرەدى. ءبىر كەزدە اۋىلىنىڭ ەكى اياقتى موتوتسيكلگە مىنگەسكەن ەكى جاس بالاسى بۇعان جولىعىپ جول سۇرايدىداعى كەتەرلەرىندە, «ايتپاقشى, ءسىز ەستىمەدىڭىز با, اناڭىز قايتىس بولدى عوي» دەيدى دە جوندەرىمەن كەتەدى. اناسىنىڭ قازاسىن ايدالادا ەستىگەن اعامىز اتىنىڭ ۇستىندە ەكى بۇكتەلىپ قالا بەرەدى. سول ساتتەردە اۋىلدان اتىنىڭ قان سورپاسىن شىعارا ءبىر اعايىنى قازانى جاسىرىپ, قايعىنى ەلمەن بىرگە كوتەرۋى ءۇشىن بۇعان: «شەشەڭ قينالىپ جاتىر, تەز جەت» دەپ ايتۋعا كەلە جاتقان-دى. ال بۇل الگىلەردەن ءبارىن ەستىپ قويعان. قايعىلى حاباردى اعايىن-تۋىسپەن ەمەس جالعىزدان جالعىز ەستىدى. سودان بەرى ول كىسى ۇيىنە قاراي كەلە جاتقان قارايعان كورسە بولدى ء«بىر ەتجاقىنىمنىڭ قازاسىن ەستىپ قالماسام جارار ەدى دەپ» مازاسى قاشاتىن بولىپتى.
ءبىر كەلىنشەك ۇلكەن ساۋدا ورتالىعى الدىندا ەبىل-دەبىلى شىعىپ جىلاپ وتىر. وكسىگىن باسا الار ەمەس. جاناشىرلىق تانىتا جىلاۋىنىڭ جاي-جاپسارىن سۇراساق, تۋعان اپكەسىنىڭ قازاسىن ەستىپ وتىر ەكەن. وعان بىرەۋ تۇيەدەن تۇسكەندەي ەتىپ دۇك ەتكىزە اپكەسىنىڭ بۇ دۇنيەدەن قايتقانىن تەلەفون ارقىلى ايتا سالعان عوي. جانىندا جۇباتار, سابىرعا شاقىرار ەشكىم جوق بايعۇس كەلىنشەك ەڭىرەگەندە ەتەگى جاسقا تولىپ كەتكەن. سالدەن كەيىن ءبىر ەر كىسى ەرتىپ كەتتى. ول: «بولدى ەندى, كوشەدە اڭىراماي, جۇرتتان ۇيات بولادى», دەيدى اكىرەڭدەي سويلەپ. ۇيالشاعىن قارا, ءوزىنىڭ.
بۇگىندە قازانى ەستىرتۋ داستۇرىنە كوبىنە ءمان بەرمەي, جەڭىل قارايتىن بولىپ بارا جاتقاندايمىز. قازانى تەلەفون, الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى ەستىرتە سالۋ امالىنا كوشكەندەيمىز. نەگىزى, ەستىرتۋ عۇرپى قيماس, ەڭ جاقىن, بىرگە تۋعان جانداردىڭ قازاسىنا قاتىستى جۇزەگە اسىرىلاتىن عۇرىپ ەكەنى بەلگىلى عوي. مۇندايدا قازاق «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەيدى. «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى – ول...», دەيدى اباي. سوندىقتان, قارالى حاباردى جەتكىزۋ, ەستىرتۋ داستۇرىنە سەلقوس قاراماۋ, ادەپكە جۇگىنۋ قاجەت-اق.
كىمنىڭ بولسىن اناسى, اكەسى, اتاسى, اجەسى, پەرزەنتى, بىرگە تۋعان باۋىرى قايتىس بولسا, ونى جانىنداي جاقىنىنا ەستىرتۋدە اتا-بابا جولىنان تايماۋدىڭ, ءتيىستى عۇرىپتاردى بارىنشا ورىنداۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن ءتۇيسىنىپ جۇرگەنىمىز ابزال. ويتكەنى, ەڭ جاقىن جاننان ايىرىلعاندا جەتەتىن قارالى حاباردىڭ قايعىلى العاشقى سوققىسى كىمگە بولسىن وڭاي تيمەيدى. سول ساتتەردە قايعىعا باتقان ادامنىڭ قاسىندا جاناشىر جاندار بولۋىنىڭ وتە قاجەت ەكەنىن باسىنا تۇسكەن عانا بىلەدى. ال كورەگەن بابالارىمىز ەستىرتۋ عۇرپىنىڭ جولىن تەگىننەن-تەگىن كورسەتىپ كەتكەن جوق.
