سۋرەت: science-zakaz.ru/
ەلىمىزدىڭ عىلىمي قاۋىمداستىعى جوعارى دەڭگەيدەگى حالىقارالىق عىلىمي بازالاردا («Scopus», «Web of Science») جاريالانىمداردىڭ بولۋىن تالاپ ەتەدى. ال بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جاس عالىم مەن دوكتورانت حالىقارالىق عىلىمي تالاپقا ساي ماقالا جازا المايدى, داعدى-تاجىريبەلەرى جەتىسپەيدى.
ماسەلەن, «Erasmus+» باعدارلاماسىنىڭ جۇرگىزگەن ساۋالناماسىنا سۇيەنسەك, دوكتورانتتارعا «Scopus», «Web of Science» سياقتى رەسۋرستار قولجەتىمسىز. ساۋالناماعا قاتىسقان 471 دوكتورانتتىڭ 38 پايىزى وسىلاي جاۋاپ بەرگەن. بۇل دەگەنىمىز – ءبىلىم الۋشىلارعا حالىقارالىق بەدەلدى جۋرنالدارداعى ماقالالارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك جوق. «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىندا يندەكستەلگەن جۋرنالدارعا ماقالالار جاريالاۋعا وسى جۋرنالدارداعى زەرتتەۋلەردى زەردەلەپ, جوعارى بەدەلدى جانە الەمدىك عىلىمي قوعامداستىقتا كەڭىنەن تانىلعان جۋرنالدار رەيتينگىسىن قاداعالاپ وتىرۋعا جاعداي جاسالۋى كەرەك.
ال دوكتورانتتاردىڭ پىكىرىنشە, ۋنيۆەرسيتەتتەردە «Scopus» جانە «Web of Science» بازالارىندا يندەكستەلگەن جۋرنالدارعا ماقالالار جازۋ بويىنشا جۇمىس تولىق جۇرگىزىلمەيدى. ياعني دوكتورانت ماقالانى قالاي جازۋ, قايدا جاريالاۋ, قالاي باستاۋ كەرەكتىگىن بىلمەيدى. سونىمەن قاتار عىلىمي جەتەكشى تاراپىنان دا قولداۋ از. تاڭداعان تاقىرىپ بويىنشا جەتەكشى تابۋ دا قيىن, جەتكىلىكسىز. اسىرەسە ءوز سالاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان ماماندار ساناۋلى. سوندىقتان دوكتورانتتارعا قاجەتتى قولداۋ مەن كەڭەس الۋ, اسىرەسە حالىقارالىق عىلىمي بازالاردا ماقالا جاريالاۋ قيىندىق تۋعىزادى.
حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالداردا ماقالا شىعارۋ تالاپتارى وتە جوعارى جانە ولاردىڭ كوپشىلىگى قاتاڭ رەتسەنزيالاۋ ۇدەرىسىنەن وتەدى. اقش جانە ەۋروپا ەلدەرىندەگى بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاعداي باسقاشا. ولار دوكتورانتتى وقۋعا قابىلداماس بۇرىن ونىڭ تاقىرىبىن جانە جەتەكشىسىن الدىن الا ارنايى سۇرىپتاۋدان وتكىزەدى. بولاشاق ءبىلىم الۋشىنىڭ تاقىرىبى, قوعامعا پايداسى ءجىتى تەكسەرىلىپ, سوعان ساي كەلەتىن جەتەكشى تاڭدالادى. بارلىق بەدەلدى عىلىمي جۋرنالدارعا قولجەتىمدى كىتاپحانا 7/24 رەجىمىندە جۇمىس ىستەيدى. جىل بويى ونلاين سەمينارلار, ترەنينگتەر ۇزدىكسىز وتكىزىلىپ تۇرادى. وندا پلاگيات, عىلىمي جۋرنالدارعا ماقالا جازۋ اقپاراتى جۇيەلى بەرىلەدى. ال عىلىمي جەتەكشىنىڭ قولداۋى, قامقورلىعى ءبىر توبە.
اقش جانە ۇلىبريتانياداعى PhD باعدارلامالارىندا عىلىمي جەتەكشىلەر دوكتورانتتارعا زەرتتەۋ تاقىرىپتارىن انىقتاۋدان باستاپ, عىلىمي ماقالا جاريالاۋ, قارجىلاندىرۋ جانە باسقا دا اكادەميالىق ماسەلەلەردە كومەكتەسەدى. ولار PhD ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي كارەراسىنا وڭ اسەرىن تيگىزەدى, ياعني ماقالالاردىڭ ساپاسى مەن سانىنا دا ىقپال ەتەدى. اتالعان ەلدەردەگى PhD ءبىلىم الۋشىلارىنىڭ 50 پايىزى زەرتتەۋ گرانتتارى مەن قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جەتەكشىسىنەن كەڭەس العانىن مالىمدەگەن. كەيبىر جۋرنالداردا, اسىرەسە اشىق قولجەتىمدى (open access) جۋرنالداردا ماقالا جاريالاۋ كوبىنە اقىلى. جەتەكشى قارجىلاندىرۋ سۇراقتارىن شەشۋگە كومەكتەسە الادى, مىسالى, گرانتتار مەن بيۋدجەتتىك ماسەلەلەر بويىنشا كەڭەس بەرەدى.
2023 جىلدىڭ ەسەبى بويىنشا ەلىمىزدە 1500-دەن استام دوكتورانتتىڭ تەك 38 پايىزى عانا ديسسەرتاتسيا قورعاعان. ال ولاردىڭ تەك جارتىسى عانا عىلىممەن اينالىسادى. بۇل, ارينە, وتە تومەن كورسەتكىش. عىلىم دوكتورلارىن دايارلاۋعا جەتكىلىكتى قاراجات بولىنەتىنىن ەسكەرسەك, عىلىمدى دامىتۋعا بولىنگەن بۇل قارجى ءتيىمدى يگەرىلمەي جاتىر دەگەن ءسوز. 2011 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن PhD دوكتورانتۋراسىندا 10 276 ادام ءبىلىم السا, قورعاعاندارىنىڭ سانى – 4 497. بۇل دوكتورانتۋرادا ءبىلىم العانداردىڭ 44 پايىزىن قۇرايدى. ال ماقالالار سانىنا كەلەتىن بولساق, جىل سايىن ازايۋ ۇدەرىسى بايقالادى. 2018 جىلى 4 323 ماقالا جاريالانسا, 2022 جىلى 3 853-ءى عانا جارىق كورگەن.
سونىمەن قاتار 2018 جىلدان 2022 جىلعا دەيىن «كوزوبا جۋرنالداردا» جاريالانعان 2644 ماقالا جارامسىز دەپ تانىلعان. مۇنداي عىلىمي باسىلىمدار ادەتتە ماقالالار جاريالاۋدى ۋادە ەتەدى, بىراق ولار عىلىمي ساپاعا نەمەسە ەتيكالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى. مۇنداي جۋرنالدار اۆتورلاردان اقى الادى, بىراق ءىس جۇزىندە عىلىمي باعالاۋ نەمەسە رەتسەنزيالاۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلمەيدى نەمەسە ول تەك فورمالدى تۇردە عانا جۇزەگە اسىرىلادى. وسىلايشا, اۆتورلار ۇلكەن قارجىلىق شىعىنعا ۇشىرايدى, بىراق ولاردىڭ جۇمىستارىن ەشكىم تولىق باعالاپ, تەكسەرمەيدى. بۇل جۋرنالداردىڭ ماقساتى – عىلىمدى دامىتۋعا ناقتى ۇلەس قوسۋ ەمەس, تەك قانا پايدا تابۋ.
مۇنداي ماسەلەلەردى بولدىرماۋ ءۇشىن ەلىمىزدە عىلىمي زەرتتەۋ مادەنيەتىن دامىتىپ, دوكتورانتتاردى قولداۋ باعدارلامالارىن كەڭەيتۋ قاجەت. ءار جوعارى وقۋ ورنى نەمەسە زەرتتەۋ ينستيتۋتى جانىنان «Scopus» جانە «Web of Science» حالىقارالىق عىلىمي بازالاردا ماقالالار جاريالاۋعا قولداۋ كورسەتەتىن اكادەميالىق ورتالىق اشىلعانى ءجون. بۇل دوكتورانت ماقالالارىنىڭ ساپالى حالىقارالىق جۋرنالداردا شىعۋىنا مۇرىندىق بولارى ءسوزسىز. سونداي-اق PhD جەتەكشىلەرىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرىپ, دوكتورانتتاردىڭ ۋاقىتىندا ماقالا جازۋىن قامتاماسىز ەتەتىن مىندەتتەر قويعان ءتيىمدى. بۇعان قوسا حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان عىلىمي جۋرنالدارمەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ ماڭىزدى.
دوسىم بايدراحمانوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت
