ەگەمەندىك الىپ, ەڭسەمىزدى تىكتەگەن وسى ۋاقىت ارالىعىندا ەلىمىزدە ۇلتتىق مارتەبەگە يە جوعارى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ وردالارى, مەملەكەتتىك مەكتەپتەر, ۇلتتىق ليتسەيلەر, جەكەمەنشىك ءبىلىم وشاقتارى ءوز جۇمىسىن باستادى. باستاپ قانا قويماي, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا داڭعىل جول, قازاق جاستارىنا قاجەتتى ءبىلىم بەرىپ وتىر. وسى ورايدا جوعارى وقۋ ورىندارى تۋرالى ءسوز بولسا شۇعىلالى شىعىستىڭ شىرايىن كىرگىزىپ, تارىداي شاكىرتتەن تالعامى تاۋداي تۇلعا تاربيەلەپ كەلە جاتقان شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتى ايتپاي كەتۋ مۇمكىن ەمەس. وتكەن جىلى جەلتوقسان ايىنىڭ اياعىندا اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتىڭ رەكتورى دۋمان ورىنبەكوۆ رەكتور بولىپ سايلانعان ءبىر جىل كولەمىندە اتقارعان جۇمىسىنىڭ ەسەبىن بەرگەن ەدى. ءوزىم ءبىلىم العان قارا شاڭىراقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە بەيجاي قارامايتىندىقتان, باسشىنىڭ ەسەبىن ارنايى بارىپ تىڭدادىم.
1934 جىلى سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى بولىپ ىرگەتاسى قالانعان وردالى وقۋ ورنى 90 جىلدىڭ تۇعىرىنا قوندى. پەداگوگيكالىق, زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك, قارجى-ەكونوميكالىق جانە تەحنولوگيالىق ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىگۋىمەن قۇرىلعان بۇل ءبىلىم ورداسى مەملەكەت مۇددەسىنە قىزمەت جاساپ جۇرگەن تالاي تۇلەكتىڭ قاناتىن قاتايتتى. ۇلتتىڭ ۇيىتقىسى بولعان ۇلاعاتتى جانداردى تاربيەلەپ شىعاردى دەسەك تە ارتىق ەمەس. قازاقتىڭ وي دارياسى, ءسوز كەنىشى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ ەسىمىن يەلەنگەن كيەلى وردا كەلەشەككە كەمەل بىلىممەن سەنىمدى قادام جاساپ كەلەدى. بۇگىندە باس كوتەرەر ەرلەردىڭ باسىن قوسقان باعانالى وردانىڭ قۇلاشىن كەڭگە سەرمەپ كەلە جاتقانى ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە.
ەسەپ بەرۋ بارىسىندا وقۋ ورداسىنىڭ باسقارما توراعاسى-رەكتور دۋمان رىمعالي ۇلى ۋنيۆەرسيتەت ستراتەگياسىندا بەكىتىلگەن 5 نەگىزگى باعىتقا توقتالىپ ەگجەي-تەگجەي تالداپ بەرگەن بولاتىن. «ونىڭ ءبىرىنشىسى, باسەكەگە قابىلەتتى كادرلاردى ساپالى دايارلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ. پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ جالپى سانى – 353 ادام. جاستار (34 جاسقا دەيىنگىلەردى قوسا العاندا) – 89.
جاستاردىڭ جالپى پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرامداعى پايىزدىق ۇلەسى – 25%. بۇل كورسەتكىشتەر – ءبارىمىز ءۇشىن دابىل! مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ نەگىزىن قۇرايتىن وقىتۋشىلارعا, ياعني 75%-عا جۇگىنەمىن. سىزدەردىڭ بىلىمدەرىڭىز بەن داعدىلارىڭىز جاڭا بۋىندى قالىپتاستىرۋدىڭ ىرگەتاسى بولۋى كەرەك. بىزدە ۇلكەن الەۋەت بار, ونى ءدال قازىر جۇزەگە اسىرۋىمىز قاجەت. وسى ماسەلەنى نەگىزگە الا وتىرىپ, 2025 جىلعا ارنالعان ءۇش نەگىزگى مىندەتتى جاريالايمىن: ءبىرىنشى – جاڭا عىلىمي ەليتا قالىپتاستىرۋ. يننوۆاتسيالىق جاستار عىلىمي ورتالىعىن قۇرۋ ارقىلى ءاربىر جاس عالىم قارجىلاندىرۋعا, زەرتحانالارعا جانە حالىقارالىق ساراپتاماعا قول جەتكىزە الادى. بيىل بىزگە تسيفرلاندىرۋ, بيوەكولوگيا, اگروتەحنولوگيا, ينجەنەرلىك يننوۆاتسيالار سالاسىندا 15 عىلىمي ستارتاپتى ىسكە قوسۋ قاجەت. ەكىنشى – كادرلاردى جاڭارتۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ. جاس وقىتۋشىلار ءۇشىن قولداۋ باعدارلامالارىن ەنگىزۋ, جەكە دامۋ تراەكتورياسىن ازىرلەۋ: عىلىمي جاريالانىمدار, گرانتتارعا قاتىسۋ, حالىقارالىق تاعىلىمدامالار. ەلىمىزدە جانە ونىڭ شەگىنەن تىس جەرلەردە كادرلاردى اۋقىمدى ىزدەستىرۋ. وسى جىلى كەمىندە 20 جوعارى بىلىكتى جاس عالىمدى تارتۋ. ءۇشىنشى مىندەت – الەۋمەتتىك جانە قارجىلىق ىنتالاندىرۋ. جاس پروفەسسور-وقىتۋشىلار قۇرام ءۇشىن ارنايى گرانتتار مەن سىياقىلار ەنگىزۋ. ەڭ ۇزدىك زەرتتەۋشىلەر مەن وقىتۋشىلار جوبالاردى قارجىلاندىرۋدا جانە جالاقىعا ۇستەمەاقى الۋدا باسىمدىققا يە بولادى. تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن شەشۋ: قىزمەتتىك پاتەرلەر مەن جاتاقحانالار بەرۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ. جاس مامان ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ەمەس, تابىسقا جەتۋ جانە يننوۆاتسيالار تۋرالى ويلاۋى كەرەك. Shakarim University جاڭا ءداۋىردىڭ شەگىندە تۇر. ارەكەت ءداۋىرى. جاستار ءداۋىرى. جاستارعا باسىمدىق بەرۋ – بۇل امان قالۋ جانە كوشباسشىلىق ستراتەگياسى. مىندەت ايقىن. ماقساتتار قويىلعان. ناتيجە مىندەتتى تۇردە بولادى», دەدى رەكتور.
«شابام دەگەن جىگىتكە ات بەرەتىن, جانام دەگەن جۇرەككە وت بەرەتىن» ۇجىمنان جالىندى جاس مامان, ۇلتجاندى ۇستاز شىعاتىنى ءشۇباسىز. قولىنا ديپلومىن الىپ, ءۇمىت پەن كۇدىك, قورقۋ مەن قوبالجۋ كۇيىن كەشىپ كەلگەن جاستاردى قولتىعىنان دەمەپ, قولداۋ ءبىلدىرۋدى قولعا الىپ وتىرعان باسشىلىقتىڭ باعىتى باسقالارعا ۇلگى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ حالىقارالىق رەيتينگتەردەگى جەتىستىكتەرىنە توقتالىپ وتسەك. «QS Asia University Rankings» 2025 جىل ناتيجەسىندە ۋنيۆەرسيتەت كورسەتكىشتەرى 100 پوزيتسياعا جاقسارعان. ازيا ەلدەرىنىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ 501-520 توپتارىنا كىرگەن. رەيتينگكە 25 ازيا ەلىنەن 984 ۋنيۆەرسيتەت قاتىستى, بۇل 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 142-گە پوزيتسياعا جوعارى. ال «UI GreenMetric World University Ranking» بويىنشا الەمدەگى ەڭ ەكولوگيالىق وقۋ ورىندارى رەيتينگىندە شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتى 662-ورىنعا يە بولىپ وتىر. قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتتەرى اراسىندا 8-ورىن. ۋنيۆەرسيتەت بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ تۇراقتى دامۋ ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋگە ارقاشان ۇلكەن كوڭىل بولەدى. «QS Sustainability Rankings» ناتيجەسىندە العاش رەت بەدەلدى «QS» تۇراقتىلىق رەيتينگتەرىنە ەندى. بۇل جەردە ۋنيۆەرسيتەت «قورشاعان ورتانى زەرتتەۋ» جانە «دەنساۋلىق جانە ءال-اۋقات» باعىتتارى بويىنشا ءبىرىنشى ورىن, الەۋمەتتىك اسەر بويىنشا ءۇشىنشى, ەكولوگيالىق اسەر بويىنشا جەتىنشى, الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت باسقارۋ كورسەتكىشى بويىنشا 416-ورىن. 7 جىلعا ينستيتۋتسيونالدىق اككرەديتاتسيا الىندى. 76 ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى اككرەديتتەلدى. ايتا بەرسەك كورسەتكىشتەر كوپ, جەتىستىكتەر جەتەرلىك. بۇل جەردە ەرەكشە ءمان بەرەتىن دۇنيە ۋنيۆەرسيتەت ۇجىمى تەك قازاقستاننىڭ ىشىندە عانا ەمەس, ەلدىڭ داڭقىن وزگە مەملەكەتتەردە دە تانىتىپ ءجۇر.
ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ جولعا قويعان تاعى ءبىر مىندەتى عىلىمدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى. «قازىرگى تاڭدا ۋنيۆەرسيتەتتە جالپى سوماسى 4,9 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 52 جوبا جۇزەگە اسادى. سونىڭ ارقاسىندا عىلىممەن اينالىسىپ وتىرعان PhD, جاس وقىتۋشىلاردىڭ جالاقىلارى 1,1 ملن-نان – 2,5 ملن تەڭگەگە دەيىنگى سومانى قۇرايدى. جوبالارداعى دوكتورانتتاردىڭ جالاقىسى – 300 مىڭنان 700 مىڭعا دەيىن, ال ماگيسترانتتاردىكى 150 مىڭنان – 400 مىڭعا دەيىنگى سومانى قۇرايدى. سوڭعى جىلى عىلىمي قۇرال جابدىقتى ساتىپ الۋعا جۇمسالعان سوما 5 ەسەدەن اسا ارتىپ 560 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. قارجىلاندىرىلاتىن عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى شەڭبەرىندە ۇلتتىق ءونىم – قۇرت ءوندىرۋ بويىنشا, ەت جارتىلاي فابريكاتتاردى ءوندىرۋ بويىنشا تسەحتار, ميكروبيولوگيالىق جانە پتسر لابوراتوريالارى اشىلدى. ۆەتەريناريا-سانيتارلىق ساراپتاما زەرتحاناسىنىڭ اككرەديتاتسياسى اياقتالۋعا جاقىندادى», دەدى رەكتور.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, اتالعان وقۋ ورداسى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرگە تەرەڭ ءمان بەرىپ, جاس مامانداردىڭ جان-جاقتى, ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم كوكجيەگى كەڭ بولۋى ءۇشىن ءارتۇرلى ارىپتەستىك ارەكەتتەر جاساۋدا. وعان دالەل, بيىل ۋنيۆەرسيتەتتە العاش رەت جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان كوممەرتسياليزاتسيا جوباسى شەڭبەرىندە «MetPro ينجينيرينگ كومپانياسى» جشس قۇرىلدى. سونىمەن قاتار قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ «حەتۋ» كومپانياسى 15 ملن كولەمىندە ماشينا جاساۋ سالاسىن دامىتۋعا ينۆەستيتسيا جاساعان. ەكى ءينيتساتيۆتى جوبا قىتاي سولتۇستىك-باتىس اۋىل جانە ورمانشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
«عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دامۋ باعىتىنا سايكەس ءاربىر وڭىردە شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەتتىك فيليالى بولۋى ماڭىزدى. سوعان سايكەس, ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە پولشاداعى بىدگوشش ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيليالى اشىلدى. ول ەكىنشى جىل قاتارىنان جۇمىس اتقارىپ, بيىل سپورت جانە رەكرەاتسيا ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 30 گرانتتىق ورىن مينيسترلىك تاراپىنان ۋنيۆەرسيتەتىمىزگە ءبولىندى. ول ورىندار تولىقتاي مەڭگەرىلدى», دەدى د.رىمعالي ۇلى.
ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت, ۇزاق ۋاقىت كونسەرۆاتسيادا بولعان «يۋنوست» اسحاناسى, سoworking «جاسStar», سپورت كەشەنى, ينجينيرينگ ورتالىعى, اگروبيوستانسا, «ەسكى بەكىنىس» وقۋ بازاسى سياقتى نىسانداردىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋى ۇجىم ءۇشىن دە, ستۋدەنتتەر ءۇشىن دە قۋانىشقا تولى ساۋلەلى ساتتەردىڭ ءبىرى بولدى.
«بۇل جەر – وزگەرىستەر مەن جاڭعىرۋلار ءرامىزى. مۇندا ەسكى كەزەڭنىڭ پاراعى جابىلدى. وسى جەردەن جاڭا ءداۋىردىڭ قادامدارى باستالادى. ءبىز جاڭاشىلدىقتى قابىلداپ, العا جىلجۋعا دايىنبىز. ءدال وسى ورىندى وزگەرتكەنىمىزدەي, ارقايسىمىز ءوز ويىمىزدى, كوزقاراسىمىزدى, جۇمىسىمىزدى وزگەرتۋىمىز كەرەك. ءبىز ءوزىمىزدى جاڭا, وزەكتى, سۇرانىسقا يە باعىتقا بەيىمدەۋدى ۇيرەنۋىمىز قاجەت. باسقا جول جوق. ۋاقىت تالابى قاتاڭ. ۋاقىت وزگەردى. ول جەدەل شەشىمدەر, ناقتى ارەكەتتەر جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ارەكەتسىزدىك – ارتتا قالۋدىڭ بەلگىسى. بۇگىننەن باستاپ, وزگەرىستەر وزىمىزدەن باستالۋى كەرەك. بۇگىن سوزىلۋعا ورىن جوق. رەنىشتەرگە, تۇسىنىسپەۋشىلىكتەرگە, استىرتىن ارەكەتتەرگە جول جوق. تەك كونسترۋكتيۆتى ديالوگ, ىمىراعا كەلۋگە دايىندىق جانە اشىق پىكىرتالاس بار. بۇگىن ءبىز شەشۋىمىز كەرەك: ءبىز وزگەرىستەر جولىندا ءبىر-ءبىرىن قولداي وتىرىپ, العا ۇمتىلعان كوماندا بولامىز با, جوق پا. مەن ارقاشان ديالوگكە دايىنمىن. بىراق ول تەك جۇمىس ىستەۋگە, وزگەرۋگە دايىن ادامدارمەن عانا بولادى. بۇگىنگى كۇن شەشىمدى, باتىل قادامداردى تالاپ ەتەدى. ۋاقىتتى جوعالتپايىق! 2024 جىل Shakarim University جىلى رەتىندە ەستە قالدى. 2025 جىل «Shakarim University: جاس عالىمدار, ستۋدەنتتەر, سەرپىندى تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالار جىلى» دەپ جاريالانادى. بۇل جىل — ءار قادام العا ۇمتىلىس, ءار تاپسىرما — ءبىز ەڭسەرۋگە ءتيىستى سىن-تەگەۋرىن بولادى!», دەدى دۋمان ورىنبەكوۆ.
قورىتا ايتقاندا, ۇلتتىڭ جوعىن ۇجىم بولىپ ويلايتىن شاكارىم شاڭىراعى جاسامپازدىق جولىنان جاڭىلعان ەمەس. ۇلى مۇحيتقا تامعان ۇساق تامشى سياقتى جىل سايىن جالىندى جاستار مەن بىلىكتى مامانداردى شىعارىپ, ەلدىڭ ەكونوميكالىق ءھام الەۋمەتتىك دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. توقساننىڭ تۇعىرىنا قونعان وردالى وقۋ وشاعىنىڭ اتى اسقاقتاي بەرسىن.
اسەم ەرەجە,
ايتىس اقىنى, اۋدارماشى
