ەسىم حان ورداسى جانە كونە جادىگەرلىكتەر: تولەبي اۋدانىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرار مۇمكىندىك

تولەبي اۋدانىنا قاراستى تاۋ بوكتەرىندەگى سايرامسۋ, مىڭشە­يىت, قاراسورا (قازىرگى اتى كەڭەسا­رىق), قاسقاسۋ, كەرەگەتاس, ديحان­كول, نىسانبەك, بىركولىك,توڭكە­­رىس, قاراتوبە, مايبۇلاق ەلدى مە­كەن­دەرىنىڭ ماڭايىندا كونە قا­لا­شىق, قورعان, تاريحي-ەسكەرت­كىش, قاراۋىلتوبە ورىندارى از ەمەس. ال ءسىلبىلى وزەنىنىڭ بويىن­داعى جارتاستاردان ەجەلگى سۋرەتتەر مەن سىنا جازۋلار تابىلدى. بۇل تۋرالى بەلگىلى ولكەتانۋشى ومىربەك شىنىبەك ۇلىنىڭ 2017 جىلى شىققان «قارا شاڭىراق‒قاراسورا, قۇتتى مەكەن ‒ سايرام­سۋ» اتتى كىتابىنان وقۋعا بولادى. وندا ەسىم حاننىڭ ورداسى مەن وسى ايماقتاعى تاريحي وقيعالارعا قاتىستى قۇندى دەرەكتەر كەزدەسەدى.

اۋداننىڭ مادەنيەت ءبولىمىن ۇزاق جىل باسقارعان اسەت كەم­باەۆ تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ گەو­گرافيالىق ورنى مەن اڭىز-ءاپ­سانالارىن قۇنتتاپ ءجۇرۋشى ەدى. بىراق ول دەر كەزىندە قاعازعا حاتتالماعانى وكىنىشتى-اق.

ءبىز بالا كەزىمىزدە قاراسورا ىرگەسىندەگى ەسىم حاننىڭ ورداسى اۋماعىندا ويناپ ءجۇرىپ, تالاي قىش قۇمىرا مەن قۇبىرلار, قىلىش پەن قانجار, جەبە مەن ساداق وقتار سىنىقتارىن تاۋىپ الۋشى ەدىك.

كەڭەس زامانى كەلمەسكە كە­تىپ, ۇجىمشار جەرلەرى جەكەگە بە­رىلدى. سول جەرلەردى يگەرۋ كە­­زىن­دە قانشاما كونە زاتتار تا­بىل­­دى. سولاردىڭ ىشىندە 1985 جى­لى ساتتىقۇل قامباروۆ پەن نۇر­­­لىحان راحمەتۋللاەۆ قاراسورا ەگىن­­جايىنان تاپقان قۇمىرا ارحەو­لوگ ا.ن.پودۋشكيننىڭ پىكىرىن­شە, كە­مىندە 2000 جىل بۇرىن جاسالىپتى. قۇمىرا تابىلعان جەرتولە ءدىني عيبا­داتحاناعا ۇقسايدى.

كەيىنگى جىلدارى كوكسايەك اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى المۇحا­مەد جاناەۆ پەن مۇراتبەك وتە­باەۆ مىڭشەيىت, قورعانتاس, وردا حان دەپ اتالاتىن قورىمدار ما­ڭايىنداعى وزدەرىنە تيەسىلى جەر­لەر­دەن 350-گە جۋىق كۇمىستەن, قولا­دان, مىستان, اق جانە سارى ءتۇستى مەتالداردان, تەمىردەن سوققان مونەتا, بىلەزىك, جۇزىك, مىس ىدىس­تار مەن جەبە ۇشتارىن تاۋىپ الىپ, 2024 جىلدىڭ ماۋسىمىن­دا بىزگە كورسەتكەن ەدى. ول زاتتاردى شىمكەنت قالاسىندا ورنالاس­قان تۇركىستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ بولىمىنە وتكىزدىك. مۇنداعى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اندرەي دونەتس پەن اعا عىلىمي قىزمەتكەر ايسۇلۋ ەرجىگىتوۆا جادىگەرلىكتەردى توتتان تازارتىپ, اتريبۋتسياسىن انىقتاپ بەردى. ال تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى پ.ن.پەتروۆ كۇمىس جانە مىس مونەتالاردىڭ قاي داۋىردە, قانداي مەملەكەتتە جاسالعانىن انىقتاۋعا كومەكتەستى.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, جە­بە ۇشتارىنىڭ توعىزى – ساق داۋى­رىندە (ب.ز.د. VIII–VI ع.ع.), ەكەۋى – V–VIII عاسىردا, ال قالعان جەتەۋى – IX–XIII عاسىرلاردا جاسالىپتى. كۇمىس مونەتالار (ديرحەمدەر) قاراحانيد (XI ع.) پەن ءامىر تە­مىر مەملەكەتتە­رىندە (XIV ع.),­ قازاق حاندىعى مەن بۇحارادا حان­دىق قۇرعان جانيد­تەر اۋلەتى مەم­لەكەتتەرىنىڭ (XVII–XVIII ع.) اق­شا­لارى. ال مىس مونەتالار – تۇرگەش قاعاناتىندا (VIII ع.), سامانيدتەر مەن قاراحا­نيد­تەر­دىڭ (X–XI ع.), XIII–XV عاسىر­لار­دا حورەزمدە, وتىراردا جانە تاراز­دا بيلىك ەتكەن شىڭعىز حان­نىڭ ۇل­دارى جوشى مەن شاعا­تاي ۇر­پاقتارىنىڭ, تيمۋريدتەردىڭ (XV ع.), شايبانيلەردىڭ (XVI ع.), قوقان حاندىعى (XIX ع. ) مەن قى­تاي مەملەكەتىندە (XVIII–XIX ع.) سوعىلعان اقشالار. بىلەزىكتەر مەن جۇزىكتەر XI–XX عاسىرلاردا جا­سالعان. دوڭگەلەك ءپىشىندى ىدىس IX–XII عاسىرلاردا قولادان دا­يىندالعان. شەڭبەردىڭ شەتى ءتىس­تى بەلبەۋمەن بەزەندىرىلگەن, ىدىس­­تىڭ ورتاسىندا ايەل باستى قا­نات­تى ­ارىستان بەي­نەلەنگەن, ونىڭ اينالاسىندا وسىمدىكتەردەن تۇرا­تىن شەڭبەر ‒ ورنەك ورنالاسقان. مۇنداي زات­تار IX–XV عاسىرلار­دا تۇرىك-سەلجۇك­ مەملەكەتىندە, تاجىكستاندا, ازەربايجان مەن يراندا جاسالعان. ولاردا بەينەلەنگەن ارىستاندار – جوعارعى بيلىكتىڭ, پاتشالار اۋ­لەتىنىڭ, ادىلدىك پەن نۇردىڭ ءرامىزى.

سونىمەن, تولەبيدەن تابىل­عان كونە زاتتاردىڭ جاسالعان ۋاقىتى ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى VIII عاسىردان XX عاسىرعا دەيىنگى 3 مىڭ جىلدى قامتيدى ەكەن. ارينە, بۇ­دان سوڭ وقىرمان ويىنا «ول كونە زات­تار تولەبي اۋدانىنا قالاي كەلگەن؟» دەگەن زاڭدى سۇراق كەلۋى مۇمكىن.

وسى ساتتە كوكىرەگى وياۋ ءاربىر قازاقتىڭ ەسىنە «قازىعۇرتتىڭ باسىندا كەمە قالعان, كەرەمەتى بولماسا نەگە قالعان؟» اڭىزى تۇسەتىنى ءسوزسىز.

ورتاعاسىرلىق اراب, پارسى, تۇرىك تىلدەرىندەگى جازبا تاريحي دەرەكتەردە نۇحتىڭ (ا.س.) ۇلى يافەس توپان سۋدان كەيىن ۋرتاق (قازىرگى تا­لاس الاتاۋى) پەن كۋرتاقتىڭ (قازىر­گى قاراتاۋ) باۋرايىنا كەلىپ, سون­داعى تالاس پەن سايرامنىڭ ارالى­عىندا كوشپە­لى ءومىر سۇرگەن. اتالعان ­وڭىر­دە ءوسىپ-ونگەن ءوزى­نىڭ ۇرپاقتارىن سولتۇستىككە, سولتۇستىك-شىعىسقا, سولتۇستىك-باتىسقا اتتاندىرعان. يافەس­تىڭ تۇرك دەگەن ۇلىنان تارا­عان ۇر­پاقتاردىڭ بارلىعىن «تۇركى­­لەر» دەپ, ال ولاردىڭ جالپى ءومىر سۇرگەن اۋماقتارىن «تۇركىستان» دەپ اتاعان (تۇركىستان – ەكى سوزدەن تۇرادى: «تۇرك» جانە «ستان» دەگەن كونە تۇرك سوزدەرىنەن قۇرالعان. تۇرك – «اقىلدى, دانا, دانىشپان» دەگەن ماعانا بەرەدى; «ستان», «ەل» جانە «مەملەكەت» دەگەن ماعىنادا ايتىلادى. سوندا «تۇركىستان» تۇرك مەملەكەتى دەگەندى بىلدىرەدى). تۇر­كىلەر ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ كونە حالقى قاتارىندا دەۋگە نەگىز بار.

جالايىر اقتان سوپىنىڭ 1730 جىلعى ء«بىزدىڭ تاريحىمىز» ات­تى ەڭبەگىندە تۇركتى جەكە تۇلعا رەتىن­دە اتاپ, دەنەسى سايرامعا قويىل­عان دەلىنەدى. سايرام دەگەن اتاۋ «تاق مۇراگەرى» دەگەندى بىلدىرەدى. ەسكى ەڭبەكتەردە «سايرام – تۇرك­تىڭ تۇر دەگەن ەڭ كەنجە ۇلىنىڭ لاقاپ اتى. ول ات وعان تۇرك قايتىس بول­عان سوڭ, ونىڭ تاعىنا وتىرعاننان ­سوڭ بەرىلگەن...». قازىرگى تولەبي ­اۋدا­نىنداعى تاۋدا سايرام اتتى ەڭ بيىك شىڭ بار. سايرامسۋ سول شىڭنان باستاۋ الادى. وسى وزەن قيىپ وتە­تىن قازىرگى تولەبي اۋدانى مەن با­يىرعى سايرام قالاسى ىرگەلەس.

راشيد اد-ءديننىڭ 1316 جىلعى «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى پارسى تىلىندەگى ەڭبەگىنىڭ 47-بەتىندە كونە سايرام تۋرالى مىنانداي دەرەك كەلتىرىلگەن: «...كارى سايرام – وتە كونە ءارى اسا كەڭ دە ۇلكەن قالا. قالانى كورگەندەر ونىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر كۇندىك جول جانە وندا قىرىق قاقپانىڭ بار ەكەنىن جەتكىزەدى. قازىرگى كەزدە وندا مۇسىلمان تۇركىلەرى ءومىر سۇرەدى. سونداي-اق ول قايدۋعا (شىڭعىز حاننىڭ شوبەرەسى,ۇگەتايدىڭ نە­مەرەسى – ە.ي.) تيەسىلى جانە قۋن­چي ۇلىسىنا جاتادى. قايدۋدىڭ ۇرپاق­تارى مەكەندەيتىن جەرلەر سول اراعا جاقىن ورنالاسقان».

عۇلاما بەكاسىل بيبولات­ ۇلى­نىڭ (1822–1915) «زيكزال» اتتى ەڭ­بەگىنىڭ 271–275-بەتتەرىندە سايرام تۋرالى ء(بىر كەزدەرى ول يسپينجاب اتالعان) تومەندەگىدەي وتە قۇندى دەرەك جازىلعان: «كۇنشىعىستا ءبىر مەكەن بار, ول مەكەن بەيىشتىڭ شى­راعى ەكەن. ول مەكەن ‒ شى­عىستىڭ جاۋhارى. ول – ىدىرىس (اللانىڭ وعان سالەمى بولسىن!) پاي­عامبار كەلىپ زيارات ەتىپ كەتكەن جەر. وعان قوسا يسپينجاب – ون ەكى مىڭ اسىل كىسى شاhيد بول­­عان جەر... جەتى قابات اسپاندى يس­پين­­جابتىڭ نۇرى نۇرلاندىرىپ تۇ­­رادى... قايسى كىسى ول مەكەنگە با­رىپ, ىقىلاسپەن ول جەردە ەكى را­كاعات ناماز وقىسا, جەتپىس مىڭ راكاعات ناماز وقىعانداي ساۋاپ الادى... ءاربىر ءمۇمىن پەندە ول جەرگە بارىپ شىن كوڭىلىنەن كەشى­رىم سۇرايتىن بولسا, اللا تاعالا ­ونىڭ ىستەگەن كۇنالارىن ازىرەت ىدى­رىس (اللانىڭ وعان سالەمى بول­سىن!) پايعامباردىڭ قۇرمەتىنە كەشى­رىپ, ونى تازا ەتەدى».

سايرام وزەنىنىڭ وڭ جاعالا­ۋىنداعى قاراسورانىڭ ىرگەسىندە ەسىم حان ورداسىنىڭ جۇرتى بار. بارلىق قازاق حاندارىنىڭ اتاسى سانالاتىن جوشى ۇرپاقتارى ىشىندە ەسىم حاننىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە, ويتكەنى ول – حاندىقتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن كەڭەيتىپ, تۇركىستاندى تۇگەل بيلەگەن, ور­تا­لىق بيلىكتى كۇشەيتىپ, 47 جىل بويى (1598–1645) قازاق پەن قىر­عىز­دى بولمەي, ءبىر شاڭىراق, ءبىر تۋدىڭ ساياسىندا ۇستاعان, قازىر­گى قازاقستان تەرريتورياسىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىرعان, ورتا ازيانىڭ گەوساياساتىنا ۇل­كەن وزگەرىس ەنگىزگەن ءىرى تۇلعا. سون­دىقتان ەل اراسىندا «حان تورەسى – ەسىم حان, بي تورەسى – تولە بي» دەگەن اتالى ءسوز ايتىلادى.

«ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەگەن زاڭدار جيىنتىعى ەلدىڭ الەۋە­تىن ارتتىرىپ, ۇلىستى ۇيىستىرىپ, ءورىسىن كەڭىتىپ, شەكارا-شەبىن شەگەندەپ, ۇرپاق جادىندا ماڭگى ساقتالىپ قالعان.

ايگىلى حان تۋرالى قازاق پەن قىرعىزدا جىر-داستان, اڭىز-اڭ­گىمە كوپ. 7 مىڭ جولدان تۇراتىن قازانعاپ بايبول ۇلىنىڭ «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسىم» ەپوسى مەن قىرعىز توعالاق مولدانىڭ «ەنچەگەر بويلۋ ەر ەشيم» اتتى ەپوسى ادەبيەت تاريحىنا ەنگەن.

ءوڭىردىڭ بۇرىنعى كونەكوز قا­ريالارى «ەسىم حاننىڭ وردا­سى­نىڭ جانىنداعى مولادا كەنەسارى حاننىڭ باسسىز دەنەسى جەرلەنگەن» دەيتىن. وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن ەسىم حاننىڭ ورداسى­نا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جۇرگىزىلمەگەن, سول سەبەپتى كەنە­سارى حان سۇيەگى تۋرالى دەرەك تەكسەرىلگەن ەمەس.

ەسىم حاننىڭ دەنەسى تۇركىستان قالاسىنداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى ماڭىنا جەرلەنگەنى بەلگىلى. بۇدان باسقا جوشىنىڭ كىندىگىنەن تاراعان قازاق حاندارىنىڭ بىردە-ءبىرى ازىرەت سۇلتانعا قويىلماعانى ويلاندىرادى.

جەرگىلىكتى حالىق جادىندا تولە­بي اۋدانىنداعى مىڭشەيىت­كە قاتىستى مىنا دەرەك ايتىلادى: «ەجەلگى زاماندا جەرىمىزدى جاۋ­لاۋعا كەلگەن ارابتىڭ كۇتەيب دەگەن قولباسشىسى ەسىم حان ور­داسىنىڭ ورنىندا بولعان قا­مال­دى كوپ ۋاقىت بويى الا الماي, اسكە­رىن سايرامسۋدىڭ وڭ جاعالاۋىن­داعى جەرگەنتال وزەن­ىنىڭ بويىنا ­ايالداتىپتى. ونى كۇندە كورىپ-ءبى­لىپ وتىرعان قامالدىڭ باسشىسى ­بويجەتكەن قىزىن شاقىرىپ ­الىپ: «قىزىم, مەن سەنى ارابتىڭ قول­باسشىسىنا بەرگەلى وتىرمىن. سەن وندا بارعان سوڭ, ارابتاردىڭ وسال جەرىن ءبىلىپ, ماعان حابار بەر», دەپ ءوتىنىش ايتىپتى. ول قىز ءبىراز ۋاقىتتان سوڭ اكەسىنە: «ارابتار ناماز كەزىندە بارلىق قارۋ-جاراعىن شەشىپ تاستايدى ەكەن», دەگەن حابار جىبەرىپتى. وسىدان سوڭ, قامالدىڭ باسشىسى ءساتىن تاۋىپ, ناماز وقىپ وتىرعان اراب اسكەرىن قورشاپ الىپ, ءبارىنىڭ باسىن شاۋىپ تاس­تايدى. كەيىننەن ولاردىڭ دەنەسى جەرلەنگەن قورىمدى جەرگىلىكتى حالىق مىڭشەيىت دەپ اتاپ كەتىپتى». بىزگە جەتكەن اڭىزدا «سول اسكەردىڭ ىشىنەن بىرەۋى عانا امان قالىپ, ەلىنە بارىپ, اسكەر جيناپ, جيىرما جىلدان كەيىن وسىندا قايتادان كەلىپ, حالقىمىزعا يسلام ءدىنىن تاراتىپتى» دەلىنەدى.

قالاي دەگەندە وسى دەرەكتەر مەن تابىلعان جادىگەرلىكتەر قازىرگى تولەبي اۋدانىنىڭ اۋماعى كونە تۇركى زامانىنىڭ ءبىر شاڭىراعى, اتا قونىسى, التىن بەسىگى, قۇتتى مەكەنى, توعىز جولدىڭ تورابى بولعانىن اڭعارتادى.

كەيىنگى جىلدارى وسى اۋدان­داعى تاۋ قويناۋلارى مەن وزەن جاعالاۋلارىندا دەمالىس ورىندارى سوعىلىپ, شەتەلدىك جانە وتاندىق ءتۋريزمنىڭ كوركىنە اينالدى. ارينە, وسى سالانى دامىتا ءتۇسۋ – ەلدىڭ دە, ءوڭىردىڭ دە مىندەتى.

بىزدىڭشە, تولەبي اۋدانىنىڭ تۋريستىك الەۋەتىن كوتەرۋ ءۇشىن ەسىم حاننىڭ ورداسى مەن ونىڭ ما­ڭايىنداعى كيەلى جەرلەرگە ءتيىس­تى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, ونى اشىق اسپان اس­تىنداعى مۋزەي ەتۋ قاجەت. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ساۋ­لەتشىسى اسقار ازىمباەۆ دا­يىندا­عان «ەسىم حان ساۋلەتتىك-مونۋمەنتال­دى ەسكەرتكىشى» جوباسى زاماناۋي باستاما دەپ سانايمىز. ەندى ونىڭ جۇزەگە اسۋى بارشامىزدىڭ بەرە­كە-بىرلىگىمىزگە بايلانىستى.

سونىمەن بىرگە كەڭەسارىق اۋىلىندا تۇركىستان وبلىستىق ولكە­تانۋ مۋزەيىنىڭ فيليالىن اشقان ابزال. وعان كەرەكتى عيمارات پەن ەكسپونات دايىن. مۇندا كونە جادىگەرلەرمەن قاتار كەيىنگى زاماندا قاراسورانىڭ ءبىر وزىنەن شىققان بۇكىلوداقتىق سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ 18 مۇشەسىنىڭ تۋىندىسىن قويۋ وتكەن مەن بۇگىندى جالعاستىرعان جاقسى ءداستۇر بولارى انىق.

تولەبي اۋدانىنىڭ حالقى وسى جوبا مەن ۇسىنىس ەل ۇكىمەتى باس­شىلىعى مەن تۇركىستان وبلىسى­نىڭ اكىمى نۇرالحان كوشەروۆ تاراپىنان قولداۋ تابادى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.

ەرجان يساقۇلوۆ,

ساياسي عىلىمدار دوكتورى, تۇركىستان وبلىسىنىڭ

قۇرمەتتى ازاماتى