ۇنەمى شارشاۋ سيندرومى: سەبەبى, سالدارى, الدىن الۋ جولدارى

ءوز ماماندارىمىزدىڭ پىكىر, كەڭەسىنە كوز جۇگىرتپەس بۇرىن, مىنا دەرەككە توقتالا كەتەلىك. ماسەلەن, كورنەلل ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ ماماندارى ادامداردىڭ ۇنەمى شارشاپ جۇرۋىنە ۆيرۋستار اسەر ەتۋى مۇمكىن دەگەن پايىمعا كەلگەن. ەگەر وسىناۋ بولجام دا نەگىزسىز ەمەس دەسەك, كوۆيد كەزىندەگى ناۋقاستاردىڭ احۋالىن ەسكە ءتۇسىرىپ كورىڭىز... سول سياقتى عالىمدار سوزىلمالى شارشاۋ بەلگىسى ۇلكەن كىنارات, كەسەل ەكەندىگىنە نازار اۋدارادى. ويتكەنى ۇنەمى دىڭكەلەپ جۇرەتىن ادام كەيدە كۇندەلىكتى جۇمىسىن دا جارىتىپ اتقارا المايدى. شارشاڭقىلىق ابدەن دەمالدىم دەسەڭىز دە كەتپەۋى مۇمكىن. السىزدىك سەزىمى كەيدە ءتىپتى ايلارعا, جىلدارعا سوزىلاتىن جاعدايلار بار. شارشاڭقىلىق ۋاقىت وتە كەلە جوعالىپ كەتكەندەي كورىن­گەنىمەن, بۇل بەلگى قايتا ورالادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, ادامداردىڭ ءجيى شارشاۋىنا ەنتەروۆيرۋستار اسەر ەتۋى مۇمكىن. اسىرەسە ەپشتەين-بارر سياقتى گەرپەس تۇرلەرى تەز شارشاۋعا اكەلەدى. سونداي-اق قالقانشا بەز گورمونىنىڭ ازايۋى دا ۇنەمى شارشاڭقىلىققا دۋشار ەتەدى.

قاراپ وتىرساق, وسى احۋالدان قۇتىلۋ جولىندا ادام بالاسى الىمساقتان ءتۇرلى ءادىس-ايلاعا دا بارعان ەكەن. ىقىلىم زامانداردا ەل كۇش-قۋاتىن قالپىنا كەل­تىرۋ ماقساتىندا تاماقتارعا ءتۇرلى ەمدىك دامدەۋىشتەر, دارۋمەن شوپتەر, ەت شىرىنى قوسىلعان شاراپ, بۇقانىڭ قانىنان الىنعان ۇنتاق, كوفە, سەرگەكتىك سىيلايتىن ءاتىر پايدالانعانى بەلگىلى. ءتىپتى تازا ىشكيىمنىڭ ءوزى ادامعا كۇش بەرەتىنىن بايقاعان.

فرانتسۋز تاريحشىسى, الەۋمەتتانۋشى ءارى مەديتسينا جونىندەگى مامان, گيگيە­نا تاريحىن ىندەتە زەرتتەگەن جورج ۆيگارەللو «ورتا عاسىرلاردان بۇگىنگى كۇنىمىزگە دەيىنگى شارشاڭقىلىق تاريحى» اتتى تولايىم كىتاپ جازىپ شىققان. قىسقاسى, تاريحتا مۇنداي زەرتتەۋلەر جەتكىلىكتى ­دەسەك تە بولادى.

سونىمەن بۇگىنگى تاڭداعى سوزىلمالى شارشاۋ دەگەنىمىز نە؟ جاياۋ ءجۇرۋدى ۇمىتقان, بەلى قايىسىپ ەڭبەك ەتپەي­تىن ادامداردىڭ بويىنداعى بىتپەيتىن السىزدىك قايدان پايدا بولىپ جاتىر؟ وسىعان قاتىستى ۇلتتىق گوسپيتالدىڭ سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ جونىندەگى مامانى, دارىگەر فليۋرا سمايىلوۆا: «قازىرگى تاڭدا پاتسيەنتتەردىڭ كوپشىلىگى «سوزىلمالى شارشاڭقىلىق» جونىندە ءجيى شاعىمداناتىن بولدى. بىرقاتارىنىڭ ءبىراز دەمالعان سوڭ, جاعدايى اجەپتاۋىر جاقسارادى, دارىگەرلەرگە قايتا جۇگىنبەيدى. سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومى (CFS) الدىمەن السىزدىك تۇرىندە پايدا بولۋى مۇمكىن. مۇنداي كۇيدە كەمى التى ايدان سوڭ ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى بۇزىلادى. كەيدە سەبەپتەرى تۇسىنىكسىز بولىپ كەلەدى», دەيدى.

ايتقانداي, «سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومى» تەرمينىن العاش رەت 1988 جىلى اقش-تىڭ اتلانتا قالاسىن­داعى اۋرۋلاردى باقىلاۋ ورتالىقتارى (CDC) قولدانا باستاعان. وعان دەيىن بۇل احۋال ءتۇرلى اتاۋلارمەن سيپاتتالعان. جالپى «سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومى» دياگنوزىندا السىزدىك, كوڭىل كۇيدىڭ ناشار­لاۋى, سوزىلمالى برۋتسەللەز بەن نەيروتسيركۋلياتسيالىق ديستونيا سياقتى بەلگىلەر بايقالادى. CFS ەرەكشەلىگى – بۇل جاعدايدىڭ ينفەكتسيالىق, گورموندىق, يممۋنولوگيالىق ياكي پسيحولوگيالىق سەبەپتەرى تۇپكىلىكتى انىقتالماعان. CFS دەرتىنىڭ دامۋىنا ەپشتەين-بارر ۆيرۋسى دا, لايم اۋرۋى دا, كانديدوز دا, ­تسيتومەگالوۆيرۋس دا تۇرتكى ەمەس ەكەندىگى دالەلدەنگەن.

– زەرتتەۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى سين­درومنىڭ ەتيولوگياسىن كوپ فاكتورلى دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ىشىندە گەنەتيكالىق بەيىمدىلىك, ميكروبتاردىڭ اسەرى, توكسيندەر, باسقا فيزيكالىق اسەرلەر مەن جان جاراسى دا بار. دەگەنمەن, سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىنىڭ ۇلكەن قالالاردىڭ تۇرعىندارىنا ءتان ەكەندىگىنە دە ءمان بەرگەن ءجون. قالالىقتار قادام باسقان سايىن جۇيكەسىن توزدىراتىن كولىك كەپتەلىستەرى, شۋلى دىبىستار, جارق-جۇرق ەتكەن جارنامالارمەن بەتپە-بەت كەلەدى, لاس اۋامەن تىنىس الادى. مۇنداي جاعدايلار ادامدى دىڭكەلەتىپ, كۇيزەلىسكە, اشۋ-ىزا سالدارىنان سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىنا دۋشار ەتىپ جاتىر. بۇل كەسەل كوبىنەسە 30-40 جاستا بەلەڭ الا باستايدى. وسى دەرتكە ايەلدەر ەرلەرگە قاراعاندا ەكى ەسە ءجيى شالدىعادى, – دەيدى ف.سمايىلوۆا.

ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, رەسمي دەرەككوزدەرى دارىگەرلەردىڭ دە 15%-ى كۇيزەلىسكە تاپ بولاتىنىن, 16%-ى سۋي­تسيدكە باراتىنىن, 27%-ىنىڭ ەمدە­لۋشىلەرمەن ارەدىك جانجالداسىپ قالا­تىنىن انىقتاعان. كىشى مەديتسينا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ 44%-ى ءجيى كۇيزەلىسپەن الىسسا, 64%-ى ەشقانداي كومەككە جۇگىن­بەي ءۇنسىز قالادى ەكەن.

وسى تاقىرىپتى زەرتتەپ جۇرگەن س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق مەديتسينالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەزيدەنتى لاعىل بايتۇرعان سوزىلمالى شارشاۋ كەسەلىن ءجيى قايتالاناتىن باس ­اۋرۋى, بۇلشىق, بۋىن ەتتىڭ سىرقىراۋى, يممۋندىق جۇيەنىڭ ناشارلاۋى, ءجيى سۋىق تيۋ مەن ۇيقىشىلدىق بەلگىلەرى ارقىلى انىقتاۋعا بولاتىنىن ايتادى. بۇل بەلگىلەر فيزيكالىق نەمەسە پسيحيكالىق اۋىرپالىقتاردان دا تۋىندامايدى. ءتىپتى دۇرىس, ابدەن دەمالدىم دەگەن كۇننىڭ وزىندە دە كەتپەيدى. تۇنىمەن ۇيىقتاپ, كۇندىز ابدەن تىنىعىپ العاننان كەيىن دە كۇش-قۋاتتىڭ بولماۋى, جاعىمسىز كوڭىل كۇي, اۋىر جۇمىستان كەيىن دە تۇندە تەز كوز شىرىمىن ىلمەۋ, تاڭەرتەڭ قينالىپ ويانۋ, ساعات قوڭىراۋىنا تۇرا الماۋ, مويىن مەن قولتىق استىنداعى ليمفا تۇيىندەرىنىڭ قابىنۋى, ۇلعايۋى, كەز كەلگەن تىتىركەندىرگىشتەرگە اللەرگيالىق رەاكتسيا بەرۋ – وسى دياگنوزدى قويۋعا جەتەلەيدى.

سوزىلمالى شارشاۋدان قالاي ارى­لۋعا بولادى؟

– سوزىلمالى شارشاۋ سيندرومىن ەمدەۋ قورعانىس رەجىمىن ساقتاۋدان, پسيحوەموتسيونالدى كۇيزەلىستى ازايتىپ, ۇيقىنى قالپىنا كەلتىرۋدەن باستالادى. ۇزاق ۋاقىت شيپاجايدا دەمالۋ, قالپىنا كەلتىرۋ پروتسەدۋرالارى, ماسساج, ءجۇزۋ نەمەسە جەڭىل گيمناستيكا ۇسىنىلادى. جۇكتەمەنى بىرتە-بىرتە ارتتىراتىن ەمدىك جاتتىعۋلار شارشاۋدى ازايتۋعا كومەكتەسەدى. مازاسىزدانۋ, تورىعۋدى ازايتادى, الەۋمەتتىك ورتاعا بەيىمدەلۋدى جاقسارتادى. تاعى ءبىر ءتيىمدى ەمدەۋ ءادىسى – پسيحوتەراپيا. ول ادامنىڭ كۇيزەلىسكە توزىمدىلىگىن شىڭداۋعا, ناقتى جاعدايدى, شىندىقتى قابىلداۋعا, ەموتسيونالدىق رەاكتسيالاردى تۇزەتۋگە باعىتتالعان, – دەيدى ف.سمايىلوۆا.

شارشاڭقىلىق بەلگىلەرى ۇزاق ۋاقىت كەتپەسە, سوزىلىپ ءجۇرىپ السا, وندا دارى­گەر سيمپتومداردى جەڭىلدەتۋگە سەپ بولا­تىن قوسىمشا پرەپاراتتار تاعايىن­دايدى. ناۋقاسقا انتيدەپرەسسانتتار, مازاسىزدىقتى جوياتىن ترانكۆيليزاتورلار, ۇيقىنى دۇرىستايتىن, اۋىرسىنۋدى باساتىن ءدارى-دارمەكتەر قابىلداۋعا تۋرا كەلەدى. «سوزىلمالى شارشاڭقىلىقتىڭ الدىن الۋعا بولا ما؟», دەگەن ساۋالعا ماماندار تومەندەگىدەي ­جاۋاپ بەردى.

– قازىردە بۇل كەسەلمەن ويناۋعا بولمايدى. سالاماتتى ءومىر سالتىن ساقتاۋ, دۇرىس تاماقتانۋ, سپورتپەن شۇعىلدانۋ, ۇيقى رەجىمىن ساقتاۋ, جاتىن بولمەدە قاجەتتى جاعداي تۋعىزۋ, ياعني بولمەنىڭ قاراڭعى, تىنىش, تەمپەراتۋرا مەن ىلعالدىلىعى قالىپتى بولۋى كەرەك. شامادان تىس پسيحوەموتسيونالدى, فيزيكالىق كۇيزەلىسكە جول بەرمەۋ, كوفەين مەن ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى تۇتىنۋدان اۋلاق بولۋ, ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن تۇراقتى ءىس-ارەكەتتەر, اۋەس ىستەر, سەرۋەندەۋ, جاقسى, جاعىمدى ويلاردىڭ دا ماڭىزى ەرەكشە, – دەيدى لاعىل بايتۇرعان. – سوزىلمالى شارشاۋ بەلگىسى پايدا بولعان جاعدايدا ىشىمدىكتى, تەمەكى شەگۋدى دەرەۋ دوعارۋ قاجەت. بۇلار كۇيزەلىس پەن باسقا تۇسكەن قيىندىقتاردى جەڭۋگە كومەكتەسپەيدى, كەرىسىنشە شارشاۋ سەزىمىن ودان ءارى كۇشەيتە تۇسەدى. ەڭ باستىسى, اۋىر جاعدايعا دۋشار بولماي تۇرعاندا, باستاپقى كەزەڭىندە قولعا الىڭىز. ەگەر ەڭسەڭىز ءبىر كوتەرىلمەي, دىڭكەلەتكەن جاعداي ۇزاققا سوزىلسا دارىگەرمەن كەڭە­سىپ, تەكسەرۋدەن ءوتۋ كەرەك.

ادام سەبەپسىزدەن سەبەپسىز شارشامايدى. مەديتسينا قانشا جەردەن قارىشتاپ دامىسا دا, ادام اعزاسى ەش­قاشان تۇگەل زەرتتەلىپ بىتپەگەن الەم بولعاندىقتان, ونىڭ كۇش-قۋاتىن قانداي دەرت كەمىرىپ تۇرعانىن ءدال انىقتاۋ ماڭىزدى. ماسەلەن, ماماندار «جوعارى شارشاڭقىلىق» تەرمينىن دە قولدانادى. مۇنداي قالىپتان تىس السىزدىك پەن قاتتى شارشاۋدىڭ جاسىرىن تۇردەگى قالقانشا بەزى گورموندارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن پايدا بولۋى عاجاپ ەمەس. وعان قوسا جۇيكە جولدارىندا كىنارات پايدا بولعاندا, قان ازدىق كەزىندە, گەموپوەتيكالىق جۇيە مەن قان-تامىرلارى اۋرۋلارى, وكپە, باۋىر كەسەلدەرى پايدا بولعان جاعدايدا دا دىڭكەلەۋ, باس اينالۋ بايقالادى.

كوروناۆيرۋس كەسەلى بۇكىل الەمدى تىرپ ەتكىزبەي, ۋىسىندا ۇستاعانىنا دا ءتورت جىل ءوتتى. الايدا اينالامىزداعىلاردان «كوۆيدتەن كەيىن اۋرۋشاڭ, ۇمىتشاق بولىپ قالدىم, ءالىم جوق, شاشىم تۇسەدى, تەز شارشايمىن» دەگەن شاعىمداردى ءجيى ەستيتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. سەبەبى بۇل ­ۆيرۋس قالاي, قايدان شىققانىن اعزامىزدا قانداي لاڭ سالىپ كەتكەنىن ءجۇز پا­يىز ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن تۇپكىلىكتى شەشىم بولعان جوق.

قالاي دەسەك تە, كۇيزەلىس, تورىعۋ, جان جاراسىنا كوزدى جۇما قاراۋعا استە بولمايدى. مىسالى, ادام بىرەۋمەن ۇرىسىپ-كەرىسىپ, جانى كۇيزەلگەندە قانداعى ادرەنالين شامادان تىس ارتىپ, تامىر بۇلكىلى 140-150-گە دەيىن ارتاتىنى دالەلدەنگەن. بۇل دەگەنىڭىز 5 مينۋتتا 1 شاقىرىم­عا جۇگىرىپ بارىپ كەلگەنمەن بىردەي. ەندە­شە, ارتىق ءسوز, اشۋ-ىزانىڭ كوزىنەن اۋلاق ءجۇرىپ, ۋايىم-قايعىعا بەرىلمەۋ, سىناق­تارعا جەڭىلمەۋدىڭ قانداي ماڭىزدى ەكەنىن تۇيسىنە بەرىڭىز. ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز, شىن مانىندە جاسىڭىزعا جەتپەي شارشاپ ءجۇرسىز بە, الدە جالقاۋلىق ەمەس, كەسەلدىڭ ءوزى اينالشىقتاپ ءجۇر مە, سونىڭ انىعىن بىلگىڭىز كەلسە, ماماندارعا جۇگىنىڭىز.

الماتى