– مەنىڭ تۋعان جەرىم – زابقىن ايماعى. سوندا ءوسىپ-ءوندىم. ءبىر قىزىعى, ەسەيگەن شاعىمدا قىران بۇركىتكە قۇمارتىپ, ونىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ, زەرتتەپ, زەردەلەپ كىتاپ شىعارسام دەگەن وي بولعان ەمەس, – دەپ باستادى ول اڭگىمەسىن. – ال بۇعان نە سەبەپ بولدى دەسەڭىز, 1998 جىلى تۋريزم سالاسىنا قاراي ويىستىم. بۇل ءبىر جەكە الەم ەكەن. مەنىڭ مىندەتىم – تۋريستەردى فوتوعا تۇسىرۋمەن قاتار, ولاردىڭ جۇرگەن-تۇرعان جەرىن تاسپاعا تارتىپ, ناسيحاتتاۋ ەدى. بىرەر جىلدىڭ ىشىندە كادىمگىدەي ماماندانىپ ۇلگەردىم.
شەتەلدىك تۋريستەردى تارتاتىن ءتاسىلدىڭ ءبىرى – تاماشا فوتوسۋرەتتەر ءتۇسىرىپ, تاراتۋ ەكەن. كوپ جاعدايدا شەتەلدىكتەر باي-ولكەنىڭ تۇمسا تابيعاتىن تاماشالاپ, حالقىنىڭ تىرشىلىگىمەن تانىسۋعا قۇمار. اسىرەسە مۇنداعى بۇركىتشىلىك ونەر مەن قۇسبەگىلىك ءداستۇردى الەمنىڭ باسقا جەرىنەن كەزدەستىرە المايسىز. سوندىقتان دا, بۇل ولكەدەگى بۇركىت پەن بۇركىتشىلىك ولارعا كەرەمەت تاڭسىق. ءوز باسىم وسىنى سەزىنگەن سوڭ قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن ناسيحاتتاۋدى قولعا الدىم.
ويتكەنى بۇركىتشىلىك ونەر بايىرعى باي-ولكەدە جاقسى ساقتالعان. التايدىڭ اقباس شىڭدارى الىستان اقسۇڭگىدەي مۇنارتادى, ونىڭ باۋىرايىندا قولىنا قىران قۇسىن قوندىرعان دالانىڭ سەرىسى ات ۇستىندە شاۋىپ بارا جاتىر. وسى كورىنىستى فوتو ارقىلى سويلەتۋ – قانداي عاجاپ.
مىسالى, الەم تانىعان ايشولپاندى الايىق. وسى قىزدىڭ سوڭىنان قالماي سۋرەتكە ءتۇسىرىپ, دۇنيەجۇزىنە تاراتۋعا تىرىستىق. تەك وسى بۇركىتشى قىزدى كورۋ ءۇشىن باي-ولكەگە شەت مەملەكەتتەردەن قانشاما تۋريست سابىلىپ كەلەدى. بۇل – ولكە ءۇشىن ۇلكەن قارجىلىق تابىس. مىسالى, باي-ولكەدە سوڭعى 25 جىل بويى جىل سايىن قازان ايىنىڭ باسىندا «بۇركىت تويى» ءوتىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىس قازاق قۇسبەگىلەرىنىڭ ونەرىن دامىتۋمەن قاتار, تۋريستەر تارتا الۋدا.
– ءسىزدىڭ فوتولارىڭىز شەتەلدىك باسىلىمداردا دا جاريالانىپ ءجۇر دەگەن ءسوز عوي؟
– 2015 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن الەم تانيتىن بەدەلدى اقپارات قۇرالدارى: «The Timts», «Daily News», «Guardian», «The Telegraph», «New York Times», «National Geographic» قاتارلى گازەت-جۋرنالدار مەن پورتالداردا جاريالانىپ ءجۇر. گەرمانيانىڭ شەتەلگە قاتىنايتىن اۋە رەيستەرىندە الار ورنى زور ء«لۇفتحانزا» كومپانياسىنىڭ ۇشاقىشىلىك جۋرنالىندا جارىق كورىپ جاتىر.
جۋىقتا اقش-تىڭ ءبىر اقپارات كومپانياسى «بۇركىت» كىتابىن كورىپ, سونداعى فوتوسۋرەتتەرگە قاتىستى مەنىمەن سۇحباتتاسساق دەگەن ۇسىنىس ايتتى. بۇل البوم-كىتابىم الەمگە ايگىلى «National Geographic» برەندىنىڭ لوگوتيپىمەن شىعىپ وتىر.
سونداي-اق يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەي مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن قۇسبەگىلىك ونەر قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 24 مەملەكەتىندە ازدى-كوپتى دامىپ وتىر دەسەك, وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ ءبىر ەجەلگى قالپىن بۇزباي ساقتاپ, دامىتىپ كەلە جاتقان باي-ولكە قازاقتارى ەكەنى داۋسىز.
– قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىن تۇراقتى زەرتتەۋمەن اينالىسىپ, فوتو تۇسىرگەنىڭىزگە قانشا جىل بولدى؟
– بيىل 20 جىل بولادى. الەمدىك ستاتيستيكادا جەر بەتىندە بۇركىتتىڭ 60 ءتۇرى بار دەلىنۋدە. باي-ولكە قازاقتارى وسىلاردىڭ ىشىندە دالا بۇركىتىنە (Aquila chrysaetos) قۇمار كەلەدى. ويتكەنى بۇل قۇستىڭ ءشۇيىلۋى وتە جىلدام جانە اڭ قاعۋ قۋاتى اسا ەپتى. ول قوياندى 3,2 شاقىرىم جەردەن كورەدى. ادامنىڭ كوزى 1 مەتردەن كورەتىن زاتتى دالا بۇركىتى 7 مەتردەن تولىق كورە الادى.
باي-ولكە كولەمىندە 400-گە جۋىق بۇركىتشى بارى ايتىلادى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل تىزىمگە سۇڭقار, قارشىعا, يتەلگى سياقتى ءشاۋلى (ۇساق قۇستار) قىرانداردى باۋلىپ جۇرگەن جاستار مەن جاسوسپىرىمدەردى قوسىپ وتىرعان ءتارىزدى. ناقتى ايتار بولسام, ولكەدە تەك بۇركىتشىلىكپەن ۇزبەي تۇراقتى اينالىسىپ جۇرگەن ادام سانى 200 شاماسىندا.
اسپاندا جۇرگەن قىران قۇستى امالداپ قولعا قوندىرىپ, ونىمەن قويماي وعان اڭ ءىلدىرۋ كەز كەلگەن ادامنىڭ قولىنان كەلەتىن شارۋا ەمەس. سوندىقتان دا بولار قازاق اعايىندار بۇركىتكە وتباسىنىڭ ءبىر مۇشەسى رەتىندە قارايدى. ونىڭ باعىم-كۇتىمىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى. قىستا سوعىم سويعاندا بۇركىتكە ارناپ جەكە جەم دايىندايدى. الدا-جالدا بۇركىتشى قۇس سالىپ ءجۇرىپ, باسقا ءبىر ۇيگە تۇسسە, قوجايىندارى بۇركىتتى قۇرمەتتى قوناق دەپ قابىلدايدى. وعان كەتەرىندە ۇكى تاعىپ اتتاندىرادى. بۇركىت تۇرعان جەرگە جىن-شايتان جولامايدى دەگەن تۇسىنىك بار.
قارت قۇسبەگىلەر ارقاشان وزىنە شاكىرت تاربيەلەيدى. وعان بىلگەن-تۇيگەن ءبىلىمىن, تاجىريبەسىن ۇيرەتەدى. بىراق كەز كەلگەن ادام بۇركىتشى بولا بەرمەيدى. بۇل – اتادان بالاعا, بالادان نەمەرەگە قوناتىن ونەر. بايولكەلىك بۇركىتشىلەردىڭ ۇيىندە اتا-بابالارى 150-200 جىل بۇرىن قولدانعان بۇركىت جابدىقتارى بار. ولارىن سىرتقا شىعارا بەرمەيدى, قۇندى زات رەتىندە ساندىقتا ساقتايدى.
ودان كەيىن باي-ولكە بۇركىتشىلەرى ۇرعاشى بۇركىتكە قۇمار. ويتكەنى ول قىران كەلەدى ءھام دەنە-تۇرقى ەركەگىنەن الدەقايدا ۇلكەن. سويتە تۇرا باپتاۋعا تەز كوندىگەتىن, ءتىپتى ەشقاشان كوندىكپەيتىن دە قۇستار بولادى ەكەن. مەن كورگەن قۇسبەگىلەر كادىمگىدەي قۇسىمەن سويلەسىپ, سىرلاسىپ بايەك بولىپ جاتادى. سوعان قاراعاندا قۇس پەن يەسىنىڭ اراسىندا تىلسىم ءتىل بارى انىق.
– مىنا «بۇركىت» اتتى تۋىندىڭىزدا بايىرعى كوشپەلىلەردىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى حاقىندا دەرەكتەر بار ما؟
– بارشىلىق. مىسالى, كونە تاريحي قۇجاتتاردا قۇسبەگىلىك ونەردىڭ 4000 جىلدىق تاريحى بارى جازىلىپتى. بۇنىڭ سىرتىندا ارحەولوگيالىق قازبا دەرەكتەردەن تابىلعان ارتەفاكتىلەرگە جۇگىنسەك, شىعىس ازيا مەن وڭتۇستىك ءسىبىر جەرىندە ب.ج.س.ب. 3000 جىلدارى ادامدار جىرتقىش قۇستاردى قولعا ۇيرەتىپ, اڭ-قۇس قاعۋمەن اينالىسقانى جايىندا بولجام بار.
ونىڭ سىرتىندا, 1253–1255 جىلدارى فرانتسۋز كورولى ءىح ليۋدوۆيك تاپسىرماسى بويىنشا موڭعول دالاسىنا ساپارلاپ كەلگەن موناح ۆ.رۋبرۋكتىڭ جازباسىندا: «كوشپەلىلەر سۇڭقار قاتارلى جىرتقىش قۇستاردى توماعالاپ, وڭ جاق قولىنا وتىرعىزىپ الىپ جۇرەدى», دەگەن پىكىر ايتىلسا, اتاقتى جيھانكەز قۇبىلاي حاننىڭ ورداسىندا 15 جىل قىزمەت اتقارعان ماركو پولو (1254–1324): « ۇلى قاعان ورداسىندا ءۇش اي بولعاننان كەيىن تەڭىز جاققا قاراي اڭ اۋلاپ, سايات قۇرۋعا شىعادى. بۇل ساپارىندا ونىڭ قاسىنا ءبىر تۇمەن (10 مىڭ) قۇسشى ىلەسەدى. ولار سۇڭقار, قارشىعا باستاتقان اۋشى قۇستاردى الىپ جۇرەدى. ءاربىر قۇسشى قۇس قاۋىرسىندى باس كيىم كيىپ, قولىنداعى قۇسىنىڭ اياعىنا ءوز اتى جازىلعان ساقينا تاعادى», دەپ جازادى.
سول سياقتى, «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىندە» قيات-بورجىعان رۋىنىڭ رامىزىندە سۇڭقار سۋرەتى سالىنعانى جايلى ايتىلسا, ىشكى موڭعوليا جەرىندەگى ارعى تسايدامداعى ەجەلگى عۇن كەشەنىنە جۇرگىزىلگەن قازبا كەزىندە اقسۇيەكتەرگە ءتان التىن ءتاج تابىلعان بولاتىن. وسى قۇندى جادىگەردىڭ ماڭدايىنا سۇڭقار قۇستىڭ بەينەسى سالىنىپتى.
ورتا عاسىردا الەمدى جاۋلاپ العان موڭعول يمپەرياسىنىڭ بيلەۋشىلەرى باعىنىشتى ەلدەرگە سۇڭقار سالىعىن ەنگىزگەن. مىسالى, كورەيا ەلى قاعان ورداسىنا جىل سايىن مىڭداعان سۇڭقار تەكتەس ۇساق قىران جىبەرىپ تۇرسا, ورىس كنيازى ءىىى يۆان 1491 جىلى وردامەن جاساسقان شارتىندا جىل سايىن سالىقپەن قوسا اقسۇڭقار قۇسىن تاپسىراتىن بولعان.
ال قىران قۇسپەن اڭ قاعۋ جايلى قازاق فولكلورىندا كوپتەگەن دەرەك بارىن ءوزىڭىز دە بىلەسىز. ءتىپتى ابىلاي زامانىندا حان ورداسىنا قاراستى 500 بۇركىت, 300 قارشىعا بولعانى تۋرالى ورىس دەرەكتەرىندە جازۋلى تۇر.
– كانىگى قۇسبەگىلەردىڭ بۇركىتتى باپتاۋ جانە جەمدەۋ تاسىلدەرى تۋرالى مالىمەتتەر بولسا, تارقاتىپ ايتىپ كورىڭىزشى؟
– بايولكەلىك قۇسبەگىلەر: بايتەي بابي, اسىلبەك مانا, دالايحان بوشاي, شايمۇرات اسقابىل, ورالدى جاڭقاباي, سەرىك جەڭىسبەك, ايشولپان نۇرعايىپ جانە باسقا دا بۇركىتشىلەرمەن جاتا-جاستانا اڭگىمەلەسە ءجۇرىپ, كىتاپقا ەنگىزگەن دەرەكتەر نەگىزىندە جاۋاپ بەرەيىن.
بۇركىتتىڭ اڭعا ءتۇسۋى جانە بابىنىڭ قانۋى ونىڭ جەگەن جەمى, ياعني تاماقتانۋىنا تىعىز بايلانىستى. كانىگى قۇسبەگىلەر «توق بۇركىت تۇلكى المايدى» دەيتىن قاعيدانى بەرىك ۇستانىپ, قۇسىنا جەم بەرۋ ءتاسىلىن شەبەر مەڭگەرۋدىڭ ارقاسىندا اڭشىلىق قۇرادى. جەمى سايكەسپەسە بۇركىتتىڭ كۇيى كەلمەيدى. كۇيى كەلمەگەن بۇركىت اڭعا تۇسپەيدى.
بۇركىتتى جەمدەۋ دەپ ونى سەمىرتىپ, ارىتىپ, ءىشىن تازالاپ, ەتىن قاتىرۋدى ايتادى. بۇل تاسىلدەردى قۇسقا جەمدى از نەمەسە كوپ بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرادى. بۇركىت نەگىزىنەن ەتپەن قورەكتەنەدى. كەيبىر كەزدەردە قاجەتتىلىككە بايلانىستى بۇركىتىنە بالىق, بولماسا قۇستىڭ ەتىن جەگىزەتىن دە بۇركىتشىلەر بار.
اڭشىلىق ماۋسىمى توقتاعان جاز مەزگىلىندە تۇلەپ وتىرعان بۇركىتتى تەز سەمىرتۋ ءۇشىن مايلى, قۇنارلى, توق جەم بەرەدى. ال قايىرۋ كەزىندە جەمنىڭ ءتۇرىن وزگەرتىپ, مايسىز, ارىق, قۇنارسىزىن بەرەدى. سونار باستالعان اڭشىلىق كەزدەرى, ياعني قىس ايلارىندا بۇركىتتىڭ بابىنا قاتىستى قۇنارلى, قۇنارسىز ءارتۇرلى جەم بەرىپ, باپتايدى. ياكي, بۇركىت ءالجۋازدانا باستاسا, مايلى ەت بەرىپ قۋاتتاندىرادى, ال قۇس تىم توق بولسا, قۇنارسىز ەت بەرىپ, اشىقتىرادى.
بۇركىت جەگەن جەمىنە ساي بابى قانىپ, زار كۇيىنە كەلەدى. سوندىقتان دا بۇركىتتى جەمدەۋ ماسەلەسى – قۇسبەگىلىكتىڭ اسا ءبىر ماڭىزدى قىرى سانالادى. تاجىريبەلى بۇركىتشىلەر قۇسىنا «جىلى جەم» بەرگەندى قۇپتايدى. جىلى جەم دەپ جاڭادان ۇستاعان قوياننىڭ ەتىن ايتادى. سوندىقتان دا, بايىرعى قۇسبەگىلەر قولىنداعى قۇسىنا وسى جەمنىڭ ءتۇرىن تۇراقتى بەرىپ وتىرۋ ءۇشىن, قوسىمشا قارشىعا, سۇڭقار, لاشىن سياقتى قويانشىل قۇستاردى قوسىپ اسىرايتىن ءداستۇر بار. بۇل شاعىن قۇستاردى جاس قۇسبەگىلەر باپتاپ ۇستاپ, قويان الدىرادى جانە قۇسبەگىلىك ونەرىن ۇيرەنەدى.
بۇركىتتىڭ جەمىنە – قوي, سيىر, جىلقىنىڭ ەتى ساپالى سانالادى دا, ەشكىنىڭ ەتى بەرىلمەيدى. دالا اڭدارىنىڭ ىشىنەن – ساسىقكۇزەن مەن ءمالىننىڭ ەتىن بۇركىتكە جەگىزۋگە بولمايدى. ويتكەنى بۇنداي ەتتەر قۇستى بۇزادى. قۇسبەگىلەر تۇلەكتە وتىرعان بۇركىتكە سۋىردىڭ ەتىن بەرگەندى قۇپ كورەدى. ەگەر قۇس تۇلەمەي كەشىكسە, وعان سەمىز بالىق جەگىزەدى. بىرنەشە دۇركىن تويىپ بالىق جەگەن قۇس ءجۇنى كەۋىپ, تەز تۇلەيدى. مالدىڭ ەتىن بۇركىتكە جاپىراقتاپ تۋراپ بەرەدى. كوبىندە مالدىڭ سان ەتىن جەگىزەدى. ەسكىرگەن نەمەسە اۋىرىپ ولگەن مالدىڭ ەتىن بۇركىتكە بەرۋگە بولمايدى.
– قىران قۇستى اڭعا سالۋ تۋرالى نە ايتاسىز؟
– قۇستى ابدەن قولعا ۇيرەتىپ العان سوڭ اڭعا سالادى. باپسىز بۇركىت اڭعا تۇسپەيدى. سوندىقتان ونى باپتاپ, باۋليدى. قۇس ءارتۇرلى بولادى. كەيبىرى تىم كۇيشىل, باپشىل كەلەدى. ونى ايىرا ءبىلۋ قۇسبەگىنىڭ مىندەتى. تاجىريبەلى قۇسبەگىلەر تۇلەك كەزىنە قاتتى ءمان بەرەدى. جاقسى تۇلەگەن قۇستىڭ ءجۇنى جەتىلىپ, اقسۇيەكتەنىپ الدەنەدى, سىرتىنان قاراعاندا قۇلپىرىپ تۇرادى, ءجۇنى تولىق جەتىلەدى. ءجۇنى جەتىلگەن قۇس سۋىققا توڭبايدى.
كوبىندە قۇستى جاز ايىندا تۇلەتەدى. ول ءۇشىن بۇركىتتى تازا بۇلاقتىڭ باسىنا بايلايدى. شىمدى سازدان جۇمساق تۇعىر جاساپ وتىرعىزىپ, قارا تۇياعىن جەتىلدىرەدى. ودان كەيىن تاس تۇعىرعا وتىرعىزىپ, تۇياعىن قاتايتىپ, شىمىرلاندىرادى. سوسىن قايىرادى. قايىرۋ كەزىندە جەمنىڭ ماي-ءسولىن ارىلتىپ, سۋىق سۋعا سالىپ اقجەم ەتىپ بەرەدى. جەمنىڭ قۇنارى از بولعان سايىن دۇرىس سانالادى.
قۇستى قايىرعان كەزدە ارىقتاتىپ الۋدان ساقتانعان ءجون. ارىق بۇركىت ءال جيناي الماي قالادى. قايىرۋ قىرىق كۇنگە سوزىلادى. قايىرۋى سايكەسىپ, بابىنا كەلگەن قۇستىڭ كۇيىن تاجىريبەلى قۇسبەگىلەر اجارىنا قاراپ بىلەدى. بابى كەلگەن بۇركىتتىڭ ءتوس ەتى جۇقارىپ, سانى سىرتقا تەۋىپ, ۇمسىنىپ, جۇتىنىپ وتىرادى. قايىرۋى كەم بۇركىتتىڭ ساڭعىرىعى كوگىلدىر تارتىپ تۇرادى. ساڭعىرىعى اعارىپ تازارعان قۇستى بۇركىتشىلەر «تالپىندى» دەيدى. كەيبىر كۇيشىل قۇستاردى تىڭايتۋ ءۇشىن قويدىڭ جاۋىرىن جانە مويىن ەتىن جەگىزەدى. ونى «مويىنعا قوندىرۋ» دەپ اتايدى.
– بۇركىتتىڭ اڭ ءىلۋ امال-ايلاسى تۋرالى نە بىلەسىز؟
– ءاربىر اڭ بۇركىتكە وڭاي الدىرمايدى. ونىڭ دا تابيعي قارسىلاسۋ ءتاسىلى بولادى. قورقاق قوياننىڭ ءوزى قاشىپ بارا جاتىپ ۇستىنەن بۇركىت ءتونىپ كەلگەن دە ىنگە كىرەدى, قۋىسقا تىعىلادى. نەمەسە بۇركىت ءشۇيىلىپ كەلىپ سىپىرا بەرگەندە, بۇلت بەرىپ, قۇستىڭ ۇستىنەن سەكىرىپ كەتەدى. ەگەر قاتتى تار جەر بولسا بۇركىتتى تاس قاپتىرىپ, ولىمگە دۋشار ەتەدى. ەڭىسكە قاراي قاشسا بۇركىتكە تەز تۇتىلاتىنىن بىلەتىن قويان البەتتە ورگە قاراي سالادى. قوياندى ۇستاۋ ءۇشىن دە بۇركىتكە وتە ەپتىلىك كەرەك.
بابى قانعان قۇس قاسقىرعا تۇسەدى. قاسقىر تۇلكىدەي ەمەس اڭعال, الاڭعاسار كەلەدى. باستابىندا نە بولعانىن تۇسىنبەي, تۇمسىعىنان شەڭگەلدەپ العان بۇركىتتەن قۇتىلۋ ءۇشىن سەكىرىپ, تۋلاي بەرەدى. الدا-جالدا بۇركىتتىڭ شەڭگەلى بوساپ كەتسە, دەرەۋ بورشالاپ ولتىرەدى. سوندىقتان دا العىر قىران قاسقىردى شەڭگەلدەگەن كۇيى كوزىن شىعارۋعا تىرىسادى. ەڭ باستىسى قۇسىنىڭ قاسقىرعا تۇسكەنىن بىلگەن قۇسبەگى دەرەۋ جەتىپ, قولىنداعى جاراقپەن ءتۇز تاعىسىنىڭ شابىن نەمەسە ءىشىن جارىپ كومەكتەسەدى.
ۇيرەتىلگەن بۇركىت قوڭىر اڭدارعا دا (بۇعى, مارال, كيىك, تاۋەشكى, ت.ب) تۇسەدى. كوبىندە بيىك قۇز-شاعىلداردىڭ بەتىندە, تاسقا شىعىپ, سەرەيىپ تۇرعان ساتىندە قوڭىر اڭدى قاتتى تەبىنمەن ءتۇيىلىپ كەلىپ سوعىپ, تاستان قۇلاتىپ جىبەرەدى. كانىگى قۇسبەگىلەر بۇركىتتى قايىرىپ باپتاعان كەزدە, ەلىك, ارقار, تاۋەشكى سياقتى قوڭىر اڭداردىڭ ءولى باسىن الىپ كەلىپ, ەكى ءمۇيىزىنىڭ اراسىنا ەت بايلاپ, ونى جەگىزىپ دانىكتىرەدى. كەيىن اڭعا سالعاندا دانىككەن قۇس ۇيرەنگەن ادەتىمەن قوڭىر اڭنىڭ باسىنا كەلىپ قونادى دا, ونىڭ ەكى كوزىن شوقىپ الادى. سوقىر بولىپ قالعان اڭ ۇزاي الماي اينالىپ تۇرىپ قالادى.
ودان كەيىن بۇركىتكە وڭاي الدىرمايتىن اڭنىڭ ءبىرى – ۇلار. بۇركىت ءشۇيىلىپ كەلىپ قالعان كەزدە ول قۇيرىعىن دوڭگەلەنتە جايىپ, باسىن جاۋىپ, بۇعا قالادى. بۇركىت ۇلاردىڭ قۇيرىق قاۋىرسىنىن سىپىرا ۋىستاپ, قاپى قالادى. ۇكىنى بۇركىتتىڭ ءبىرى السا, ەندى ءبىرى الا المايدى. ونىڭ قاۋىپتى قارۋى – ينەدەي وتكىر تۇياقتارى. سول تۇياقتارىمەن شەڭگەلدەپ بۇركىتتىڭ دەنەسىن جاراقاتتاپ, جەمساۋىن جارىپ جىبەرەدى. كوبىندە بۇركىت ونى ۇشىپ جۇرگەن كەزىندە ەكى اياعىن ءبىر اياعىمەن قاباتتاي ءبۇرىپ, شەڭگەلدەپ ۇستايدى.
بۇركىتكە ءمالىندى ۇستاۋ وتە قيىن. ءمالىننىڭ ت ۇلىبى كەڭ, مايى قالىڭ بولادى. تەرىسى كولكىلدەپ بوس جاتادى. بۇركىت كەلىپ ۇستاعاندا ءمالىننىڭ موينى باس تەرىسىنىڭ ىشىنەن اينالىپ كىرىپ كەتىپ, اۋزىمەن بۇركىتتىڭ اياعىن شايناپ تاستايدى. ءمالىننىڭ تىستەگەن جەرى مەن جاراقاتى كوزگە بىلىنە بەرمەيدى, بىراق سوڭىنان بىتەۋ جاراعا اينالىپ, ۋىتتانىپ, اسقىنىپ بۇركىتتى ولىمگە دە سوقتىرادى. ونىڭ وتكىر تىستەرىنىڭ ۋىتى كۇشتى بولادى. ءمالىندى بىلەتىن العىر بۇركىتتەر ونىڭ اۋزىن بۇرە ۇستاپ, ولتىرەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
بەكەن قايرات ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
استانا – ۇلان-باتىر – استانا
