بۇل سيرەك قۇبىلىستىڭ جاي-جاپسارىن مامانداردان سۇراپ بىلگەن ەدىك. جابايى مىسىقتىڭ بۇل تۇرشەسى بۇعان دەيىن وسى وڭىرلەردە مۇلدە كەزدەسپەگەن. كليماتتىڭ وزگەرۋىنەن جانۋاردىڭ ارەالى سولتۇستىككە قاراي اۋىپ جاتقان بولۋى مۇمكىن دەيدى ماماندار. ماسەلەنىڭ ماڭىزى دا وسى – عالامدىق جىلىنۋدىڭ ەكوجۇيگە اسەرى.
ءتۇز جىرتقىشى 2024 جىلعى قىركۇيەكتىڭ 23-ءى مەن 30-ى كۇندەرى فوتوتۇزاققا تاعى تىركەلگەننەن كەيىن شۇبار مىسىقتىڭ وسى وڭىردە مەكەندەيتىنى راستالدى. مىسىقتار ءبىر-بىرىنەن ەداۋىر الشاق ورنالاسقان, ياعني ءارتۇرلى جەردە مەكەندەيتىنى بايقالادى. قازان ايىندا قار تۇسكەننەن كەيىن زەرتتەۋشىلەر ىرعىز-تورعاي رەزەرۆاتىنا شەكارالاس بايمۇرات وزەنىنىڭ بويىنان مىسىق ءىزىن بايقاپ, سول جەردە فوتوتۇزاق ورناتقان.
سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇز جانۋارىن ءوز كوزىمەن كورگەن اسبك قىزمەتكەرى گەورگي تيموشەنكو 17 قازان كۇنى اۋماقتى باقىلاۋ كەزىندە فوتوعا ءتۇسىرىپ العانىن ايتادى.
– بۇل اۋماقتا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىمىزعا 15 جىل بولسا دا, جابايى مىسىقتىڭ بىردە-بىرەۋىن ءالى ەشكىم كورمەپتى, – دەدى «التىساي» ەكوساياباعىنىڭ ديرەكتورى الەكسەي تيموشەنكو. – ەكوساياباق اۋماعىندا بيىل كەمىرگىشتەر كوبەيگەن, سوعان قاراپ, سولتۇستىك دالا مىسىعىنا قولايلى ورتا ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
ازيانىڭ جابايى مىسىعى (Felis lybica ornata) – جابايى مىسىقتاردىڭ تۇرشەسى. ولار وڭتۇستىك-باتىس جانە ورتالىق ازيانى مەكەندەيدى. شۇبار مىسىق ەلىمىزدەگى سەكسەۋىل اراسىندا, قۇم قىرقالارىندا, ءشولدى ايماقتىڭ جىرا-جىقپىلدارىندا جۇرەدى. ونىڭ نەگىزگى مەكەنى دە سول. بۇل تۇرشە ءوزىنىڭ ارەالىنداعى ەلدەردە كەڭ تارالعانىمەن, ەندى بۇرىنعى مەكەن ەتكەن ورتاسىنان جىلىستاۋى بايقالعان. ازىرگە ءتونىپ تۇرعان نەگىزگى قاۋىپ – ولاردى زاڭسىز اۋلاۋ جانە ءۇي مىسىقتارىمەن بۋدانداسۋى بولىپ تۇر. ويتكەنى جابايى مىسىقتىڭ تەرىسى باعالى كەلەدى, سوندىقتان اۋلانادى.
– جابايى مىسىقتار ەلىمىزدەگى ءشولدى ايماقتا مەكەندەگەنىمەن, كەيىنگى 30 جىلدا ونىڭ ارەالى سولتۇستىككە, باتىسقا قاراي جىلدام وزگەرىپ بارادى. قازىر ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندە, شولەيتتى ايماق بەلدەۋىندە, بقو وڭتۇستىگىندەگى وڭىرلەردەن باستاپ اباي وبلىسىنا دەيىنگى اۋماقتا تارالعان, – دەيدى اسبك عىلىمي قىزمەتكەرى يليا سمەليانسكي.
مامانداردىڭ سوزىنشە, جابايى مىسىقتاردىڭ نەگىزگى قورەگى ءشولدى ايماقتاردا. ونىڭ ىشىندە كەمىرگىشتەر, قويان, تورعاي, ءتىپتى بۋناقاياقتىلار, جاندىكتەر دە بار. شۇبار مىسىقتىڭ دەنە ۇزىندىعى – 47-74 سم, قۇيرىعى – 36 سم-گە دەيىن, ال سالماعى 2-6 كيلو تارتادى. تەرىسىنىڭ ءتۇسى قۇم تۇستەس, تۇلەۋ كەزىندە سارعىش سۇر تۇسكە دەيىن وزگەرىپ وتىرادى.
– ازىرگە بارلىق جابايى مىسىق سولتۇستىككە ىعىستى دەۋگە بولمايدى. ونداي قۇبىلىستىڭ بولىپ جاتقانى راس, دەگەنمەن قازىرگى جاعدايدا باياۋ جىلجىپ جاتقانى بايقالادى. قوستاناي وبلىسىنىڭ وڭتۇستىگىنە اۋا باستاعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. بىراق باسقا ايماقتاردا بۇرىننان كەزدەسىپ كەلە جاتقان جاعداي, – دەيدى ي.سمەليانسكي.
ەكولوگيالىق ساياباقتىڭ باسشىسى الەكسەي تيموشەنكو جابايى جانۋارلاردى باقىلاۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى فوتوتۇزاقتاردى قولدانۋ ەكەنىن ايتادى.
– بەلگىلى ءبىر جەردە جانۋارلاردىڭ ءىزى نەمەسە ونىڭ مەكەندەيتىنىن راستايتىن باسقا بەلگى تابىلسا, فوتوتۇزاقتار سول جەرگە كوشىرىلەدى. ەكوپارك قىزمەتكەرلەرى فوتوتۇزاقتاردى اي سايىن تەكسەرىپ, باتارەيالارىن اۋىستىرىپ وتىرادى. وسى ءادىستىڭ قولدانىلىپ كەلە جاتقانىنا 15 جىل بولدى. جانۋارلاردىڭ مەكەندەۋ ورتاسى تۋرالى دەرەكتەردى جۇيەلەۋ مەن ساقتاۋ ماقساتىندا ساياباقتا smart باعدارلاماسى ەنگىزىلگەن. بۇل قۇرال اقپاراتتى جۇيەلەپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ءتيىمدى, – دەيدى ول.
اۋدانى 340 مىڭ گەكتار «التىساي» – تورعاي دالاسىنداعى تابيعات بايلىعى مەن لاندشافت الۋاندىعىنىڭ ەرەكشە كوركىن ساقتاعان ساياباق. كەڭ دالا, وزەن-كول, قۇمدى قىرلارى, سورتاڭ جەرلەرى, جايىلما ورمانىمەن ەرەكشە. ءسوز ورايىندا اسبك قىزمەتكەرلەرى جانۋارلار دۇنيەسىن قورعاپ قانا قويماي, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىن ارتتىرۋمەن اينالىسىپ جۇرگەنىن دە اتاپ ايتا كەتكەن ءجون.
