تاريف ءتۇزىلىمىنىڭ جاڭا قاعيداسى

تىرشىلىكتىڭ يگىلىگىن ەشقاشان تاۋسىلماستاي كورىپ, جاۋاپسىز پايدالانۋ – بولاشاق ۇرپاقتىڭ نەسىبەسىنە قيا­­نات جاساۋمەن بىردەي. الايدا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ, جىلۋدىڭ, ىس­تىق سۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردە قول­جە­تىم­دىلىگىنە بويى ۇيرەنگەن كوپ جۇرت­ت­ىڭ تۇسىنىگى «بار نارسەنى نەگە بارىن­شا تۇتىنباسقا» دەگەننەن ءارى اسا الماي كەلەدى.

تاريحي تۇرعىدان قالىپتاسقان ارزان رەسۋرس, قولجەتىمدى تاريف جۇيەسى تۇرعىنداردى ۇنەمشىلدىككە ىنتالان­دىرماعانى انىق. اقىلعا قونىمدى كوزقاراستىڭ, ۇنەمدەۋ مادەنيەتىنىڭ بولماۋى, شەكسىز, جوسىقسىز تۇتىنۋ قورلاردىڭ سارقىلۋىنا, تاپشىلىعىنا اكەلەتىنى بەلگىلى بولسا دا, كوپشىلىك ءالى كۇنگە دەيىن ۇيرەنشىكتى ادەتىن وزگەرتۋگە اسىقپايتىن سياقتى.

ەكولوگيالىق ۇيىمدار مەن قوعام بەلسەندىلەرى سۋدى, ەنەرگيانى, جىلۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن تالاي مارتە كوتەرگەنىمەن, جالپى ەكولوگيالىق سانانىڭ قوزعالىسى ءالى باستاما كۇيىندە. ال ومىرلىك قاجەتتىلىكتى الاڭسىز تۇرمىستىڭ اياسىنا توعىتىپ, ۇرپاق قامىن ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرۋعا استە بولمايدى. قالا بەردى, ادامنىڭ بەيجاي قارىم-قاتىناسىن توزعان ينفراقۇرىلىم دا, لاستانعان ورتا دا كوتەرە الماۋى مۇمكىن.

ەلدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى مەن ۇلت­تىڭ الەۋمەتتىك ءال-اۋقاتى سۋدى سارابدال تۇتىنۋعا تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىندە الەمنىڭ زەرتتەلگەن 90 ەلىنىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ ەل سۋمەن جابدىقتاۋ جاعىنان ەڭ ارزان ۇشتىكتىڭ قاتارىنا كىرەدى. سالىستىرار بولساق, شۆەتسيا, دانيا سەكىلدى دامىعان مەملەكەتتەردە سۋدىڭ قۇنى ەلىمىزگە قاراعاندا 22-25 ەسە جوعارى, بۇل رەتتە بىزدە جان باسىنا شاققانداعى تۇتىنۋ 5-8 ەسە ارتىق. وسى مىسالدىڭ ءوزى تومەن ءتاريفتىڭ سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋعا اكەلگەنىن ايقىن كورسەتەدى.

Numbeo ساراپشىلارىنىڭ جاڭا دەرەكتەرى بويىنشا, كەيىنگى جىلدارى ەلىمىزدە اۋدانى 85 شارشى مەتر پاتەر ءۇشىن ەلەكترمەن جابدىقتاۋ, جىلىتۋ, اۋانى باپتاۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ, قوقىس شىعارۋ قۇنىن قامتيتىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ورتاشا ايلىق قۇنى 57 دوللاردان (نەمەسە 27 مىڭ تەڭگەگە جۋىق) ءسال اسادى. سالىستىرا العاندا, مۇنداي تۇرعىن ءۇي ءۇشىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ايلىق قۇنى رەسەيدە 90,5 دوللارعا, ارمەنيادا – 130,4 دوللارعا, مولدوۆادا – 218,5 دوللارعا جەتىپ ۇلگەرگەنىن مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى. ياعني كوممۋنالدىق يگىلىك بىزدە تمد-داعى كوپتەگەن كورشىگە, ءتىپتى ەۋروپانىڭ جەتەكشى ەلدەرىنە ( ۇلىبريتانيادا – 328,4 دوللار, گەرمانيادا – 336,9 دوللار, اۋستريادا – 390,5 دوللار) قاراعاندا ءالى دە بىرنەشە ەسە ارزان.

ەلىمىزدەگى كوممۋنالدىق قىزمەت قۇنى­نىڭ الەمدىك ستاندارتتارمەن سالىس­تىر­عاندا ايتارلىقتاي تومەن بولۋى كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ الەۋمەتتىك باعىتتىلىعىمەن تۇسىندىرىلەدى. الايدا كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتىڭ جىلۋمەن, سۋمەن جابدىقتاۋ, سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سياقتى ماڭىزدى سالالارى ەنەرگيانى ءوندىرۋ مەن تاراتۋعا ارنالعان شىعىنداردىڭ وسۋىمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. بۇل شىعىندار ەنەرگيا تاسىعىشتارعا باعانىڭ ءوسۋى, سونداي-اق ساپانى جاقسارتۋ جونىندەگى تالاپتار مەن ەكولوگيالىق ستاندارتتار اياسىندا ەداۋىر ۇلعايىپ جاتسا دا تاريفتەر بۇرىنعىسىنشا ەسەپ ايىرىسۋدان ەداۋىر تومەن كۇيدە قالدى. ينفراقۇرىلىمدى قولداۋ مەن دامى­تۋعا ارنالعان شىعىستاردىڭ ازدىعى ونىڭ مورالدىق, فيزيكالىق توزۋىنا اكەلەدى. تەحنولوگيالاردىڭ ەسكىرۋى, اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇ­يە­لەرىنىڭ بولماۋى سەبەپتى كوممۋنال­دىق كاسىپورىندارعا ينفراقۇرىلىمنىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ ەكى ەسە قيىن. كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق نىساندارىنىڭ تەحنيكالىق جاي-كۇيى, سۋمەن, سۋ بۇرۋمەن, جىلۋمەن جابدىقتاۋ, گازبەن قامتۋ جەلىلەرى, ينفراقۇرىلىمنىڭ باسقا دا ەلەمەنتتەرى شۇعىل جوندەۋدى, كەي جەردە تولىق اۋىس­تىرۋدى قاجەت ەتەدى. بىرقاتار قالادا, اسىرەسە ەسكى تۇرعىن ءۇي ورامدارىندا تكش جۇيەسى كونە جابدىقتارمەن, ناشار جاڭعىرتىلعان جەلىلەرمەن جۇمىس ىستەيدى. ءتىپتى زاماناۋي تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن تيىمدىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تيىسىنشە كەپىلدىك بەرە المايتىن ەسكى قازاندىقتارمەن جىلىتاتىن وڭىرلەر دە بار. بۇل جاعداي كورسەتىلەتىن كوممۋنال­دىق قىزمەت ساپاسىنىڭ ناشارلاۋىنا, جەرگىلىكتى بيۋدجەت شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا ۇلاسادى. وسىعان بايلانىس­تى قازىردە حالىقتى ساپالى سۋمەن, جىلۋمەن, ەنەرگيامەن جابدىقتاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جەلىلەردى جاڭعىرتۋ, جابدىقتاردى جاڭارتۋ, جاڭا نىساندار سالۋعا قاتىستى اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلىپ جاتىر. ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ مەن قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ باعىتىندا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قالىپتى ءىس-قيمىلعا قاراماستان, كوپ ازامات سۋدى, ەلەكتر ەنەرگياسىن, گازدى ۇنەمدەۋدىڭ, ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن تۇسىنبەيدى. ءتيىستى باقىلاۋسىز, تۇتىنۋعا ساۋاتتى كوز­قاراسسىز رەسۋرستار ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى كولەمدى دە وتەي الماۋى مۇمكىن.

كوممۋنالدىق سالاداعى قات-قابات شارۋانىڭ, سان قيلى سىن-قاتەردىڭ جان-جاعىندا رەسۋرستاردى مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاعدايدا ءومىر سۇرەتىندەرگە قاراعاندا ەداۋىر ۇلكەن كولەمدە تۇتىناتىن اۋقاتتى ازاماتتار نەمەسە ءىرى كاسىپورىندار حالىقتىڭ قالىڭ جىگىنە ارالاسىپ كەتىپ جاتىر. ادىلىندە, شىعىس تۇتىنۋدىڭ ناقتى كولەمىنە بايلانىستى بولۋى كەرەك. كوممۋنالدىق رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتىلىگىنە, «كوپ تۇتىنساڭ – كوپ تولەيسىڭ» قاعيداسى كوممۋنالدىق سەكتورداعى اۋقىمدى رەفورمالاردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالۋى تيىستىگىنە مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى حالىققا جولداۋىندا باسا نازار اۋداردى. ۇنەمدەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ مەملەكەت, بيزنەس, قوعام تاراپىنان كەشەندى كۇش-جىگەردى تالاپ ەتەدى. نەعۇرلىم ءتيىمدى, ورنىقتى ينفراقۇرىلىمدار سالۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, ۇنەمشىلدىككە باۋليتىن اعارتۋ باستامالارىن دامىتۋ, تاريف ساياساتىن وزگەرتۋ – رەسۋرستاردى ورنىقتى پايدالانۋعا باعىتتالعان ستراتەگيانىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا ءتيىس. سوندا عانا ەلىمىز ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى عانا ەمەس, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, كوممۋنالدىق رەسۋرستاردى ۇنەمدەۋدە جاڭا دەڭگەيگە شىعا الادى.

قازىردە ەلىمىزدە ەنگىزىلىپ جاتقان قوعام­دىق نورمالار تۇرعىندارعا كوم­مۋنال­دىق قىزمەتتەردى پايدالانۋ كولە­مىنە قاراي تولەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ەرەجە كوممۋنالدىق قىزمەت قۇنى تۇتىنىلاتىن رەسۋرستار كولەمىنە بارابار, پروپورتسيونالدى وسەتىنىن بولجايدى. مىسالى, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ العاشقى بىرنەشە كيلوۆاتىنا ناقتى باعا بەلگىلەنسە, كەلەسى اينالعان ءاربىر كيلوۆاتقا ءتيىستى تولەم جاساۋ كەرەك. نەگىزگى ماقسات – ەنەرگەتيكالىق جەلىگە تۇسەتىن جۇكتەمەنى بارىنشا ازايتىپ, رەسۋرستاردى پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ. سونداي-اق مۇنداي ءتاسىل جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن دامىتۋدى قولداپ, ءتاريفتىڭ ءوسۋى بالامالى كوزدەردى (كۇن پانەلدەرىن, جەل گەنەراتورلارىن, باسقالارىن) نەعۇرلىم كەڭىنەن قولدانۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى. تىم كوپ تۇتىنعاندارعا ءتاريفتى ۇلعايتۋ ىسىراپشىلدىق اسەرىن جويۋعا كومەكتەسىپ, ەنەرگيانى پايدالانۋدىڭ نەعۇرلىم ۇنەمدى تاسىلدەرىنە كوشۋدى ىنتالاندىرادى. سۋ مەن گازعا تاريفتەر دە تۇتىنۋ كولەمىنە قاراي سارالانادى. مىسالى, سۋ نەمەسە گاز تۇتىنۋ نورماسى جوعارى پاتەرلەر ءۇشىن ءاربىر كەلەسى تەكشە مەترگە مولشەرلەمە ءوسۋى مۇمكىن.

جىلىتۋ جۇيەسى دە وزگەرىستەردەن تىس قالمايدى. جىلىتۋ تاريفتەرى تۇرعىن ءۇي الاڭىنا عانا ەمەس, جىلۋدى ناقتى تۇتىنۋعا دا بايلانىستى ەسەپتەلەدى. قازىر قالالاردا بەلسەندى ەنگىزىلىپ جاتقان جىلۋدى تۇتىنۋدى جەكە ەسەپكە الۋ جۇيەلەرi ءاربiر تۇتىنۋشى ءۇشىن قۇندى ناقتى بەلگiلەۋگە مۇمكiندiك بەرەدi. تۇرعىندارعا ءوز ۇيلەرىندەگى تەمپەراتۋرانى باقىلاۋعا, ناقتى تۇتىنىلعان جىلۋدى عانا تولەۋگە كومەكتەسەتىن تەرمورەتتەۋ جۇيەلەرىن ەنگىزۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ءسويتىپ, بيىلدان باستاپ جىلىتۋ قۇنىن نەعۇرلىم ءادىل ءبولۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيا­لار مەن تىڭ تاجىريبە كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزىلەدى. سول تۇرعىدا قالتاسىنان قوسىمشا شىعىن شىعارىن سەزىنگەن ازاماتتاردىڭ ۇنەمدەۋگە كوبىرەك كوڭىل بولۋىنە, سونىڭ ىشىندە ەنەرگيالىق ءتيىمدى قۇرالداردى پايدالانۋىنا, ەسەپتەگىشتەر ورناتىپ, ءوز قاجەتتىلىكتەرىن باقىلاۋىنا تۋرا كەلە­دى. سونىمەن قاتار حالىققا جۇكتەمەنى بارىنشا ازايتۋ ماقساتىندا ۇكiمەت تاريفتەردiڭ وسۋiنەن زارداپ شەگۋi مۇمكiن حالىقتىڭ تۇرمىسى تومەن توپتارىنا ارنالعان ءتۇرلi الەۋمەتتiك باعدارلامالار مەن سۋبسيديالار ەنگiزۋدi جوسپارلاپ وتىر. بۇل رەتتە تاريفتەردiڭ وزگەرۋiن, ولاردىڭ ازاماتتاردىڭ ءتۇرلi توپتارىنا اسەرiن قاداعالايتىن مونيتورينگ جۇيەسiن قۇرىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا قوسىمشا الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلادى.

سۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا تۇتىنۋ لي­ميتىنە بايلانىستى ءتورت دەڭگەيلى ءتاريفتى قولدانۋ كوزدەلگەن, مۇندا ەكونو­ميكالىق شىعىندار بىلايشا بولىنگەن:

• ايىنا 3 تەكشە مەترگە دەيىن تۇتىناتىن ءبىرىنشى توپ, حالىققا ارنالعان تاريف دەڭگەيىندە;
• ايىنا 3-تەن 5 تەكشە مەترگە دەيىن تۇتىناتىن ەكىنشى توپ, حالىققا ارنالعان تاريف دەڭگەيىنە 20 پايىز قوسىلادى;
• ايىنا 5-تەن 10 تەكشە مەترگە دەيىن تۇتىناتىن ءۇشىنشى توپ, حالىققا ارنالعان تاريف دەڭگەيىنە 50 پايىز قوسىلادى;
• ايىنا 10 تەكشە مەتردەن كوپ تۇتىناتىن, ەسەپتەۋ قۇرالدارى جوق ءتورتىن­شى توپ, حالىققا ارنالعان تاريف دەڭگەيىنە 100 پايىز قوسىلادى.

جىلۋمەن جابدىقتاۋ سالاسىندا تاريف­تەردى سارالاۋ تۇرعىن ءۇي الاڭىنىڭ ءبىر ابونەنتكە شاققانداعى شاماسى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى:

• 100 شارشى مەترگە دەيىن – بەكىتىلگەن تاريف قولدانىلادى;
• 100-دەن 200 شارشى مەترگە دەيىن – تاريف بەكىتىلگەن تاريفتەن 10 پايىزعا كوپ;
• 200 شارشى مەتردەن كوپ – ورتاشا جىبەرۋ ءتاريفى قولدانىلادى.

تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرى العان قوسىمشا كىرىس تكش سالاسىنداعى باسىم مىندەتتەردى شەشۋگە, ونىڭ ىشىندە رەتتەلىپ كورسەتىلەتىن قىزمەتكە قاتىستى جابدىقتار مەن جەلىلەردى جاڭارتۋعا, قايتا قۇرىلىمداۋعا, سونداي-اق نەگىزگى قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋعا, تۇپتەپ كەلگەندە ۇسىنىلاتىن كوممۋنالدىق قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قادام ۇزاق مەرزىمدە كوممۋنالدىق قىزمەتتىڭ نەعۇرلىم تيiمدi, ەكولوگيالىق تازا جۇيەسiن قۇرۋ ءۇشىن ماڭىزدى.