فوتو: اشىق دەرەككوز
حريستياندىق ءىلىم پالەستينانىڭ سولتۇستىگىندەگى نازارەت دەگەن شاعىن شاھاردا ءيسۋستىڭ (بىزدىڭشە عايسانىڭ) دۇنيەگە كەلۋىنەن باستاۋ الادى. ول قاۋىمىنا بۇكىل ادام ءبىر-بىرىنە باۋىر ەكەندىگىن جەتكىزىپ, كۇللى تىرشىلىك يەسىنە ماحابباتپەن قاراۋدى ۋاعىزدادى. ءتاننىڭ قۇرساۋىنان شىعىپ, جان الەمىنىڭ تەرەڭىنە بويلاۋدى ۇيرەتتى. قۇدايدىڭ پاتشالىعى تەك سول كەزدە ورنايتىنىن ءتۇسىندىردى. فاريسەيلەر مەن ولارعا بيلىك قۇرعان ريم امىرشىلەرىنەن باسقا قاراپايىم حالىقتىڭ بارلىعى دەرلىك عايسانىڭ پايعامبارلىعىنا يمان كەلتىردى.
قۇداي ادام مەن حاۋانى اتا-اناسىز جاراتقانى سەكىلدى عايسانى دا دۇنيەگە عايىپتان كەلتىردى. ءوزىنىڭ نۇرىن ءالى تۇرمىس قۇرىپ ۇلگەرمەگەن ءماريامنىڭ قۇتتى قۇرساعىنا سالدى. حريستيان ۇمبەتىنىڭ وسى سەنىمىنىڭ راستىعىنا مۇسىلمان جۇرتشىلىعى شاك كەلتىرمەيدى. قۇراندا ء«بىز وعان (يمرانقىزى ماريامعا) رۋحىمىزدان ۇرلەدىك. ول راببىسىنىڭ بارلىق كىتاپتارىن ماقۇلدادى. ول جان-تانىمەن, بار ىقىلاسىمەن مويىنسۇنعانداردىڭ ءبىرى بولدى» دەلىنسە (66:12), ەندى ءبىر اياتىندا «ءماريام ۇلى عايساعا اپ-ايقىن مۇعجيزالار بەردىك ءھام ونى قاسيەتتى رۋحپەن جەلەپ-جەبەدىك» (2:87) دەيدى.
عايسانىڭ عاجايىپ تۇردە دۇنيەگە كەلۋىن شىعىس شايىرلارى ءتىپتى تەرەڭ قابىلداعان. مۇنى ادامنىڭ قۇدايلىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋى دەپ ءتۇسىندىرىپ, ونىڭ رۋحاني ماعىناسىن كەڭەيتە تۇسكەن. ايتالىق ءماۋلانا ءرۋميدىڭ اقىن, شىعىستانۋشى ءلايلى قۇنداقبايدىڭ تارجىمەسىندەگى ولەڭىنە نازار اۋدارىپ كورەلىك.
ء«تانىڭ – ءبيبى ءماريام,
ءاربىرىڭنىڭ عايساڭ بار!
بىراق ابدەن جان قينالماي تۋماس ول,
ەستيمىسىڭ, جايساڭدار؟»
اللانىڭ كۇللى ەلشىلەرى, ونىڭ ىشىندە عايسا مەن مۇحاممەد پايعامبارلار ايتىپ كەتكەندەي, قۇداي ادامنىڭ ءوز ىشىندە. ناقتىراق ايتساق, ادامنىڭ ىشىندە قۇدايدان ۇرلەنگەن رۋح بار. بىراق ونى ءناپسى پەردەلەرى بۇركەپ تۇر. ادام يمان قىلىشىمەن وسى ءناپسىنىڭ پەردەلەرىن دار-دار ايىرعاندا عانا, قۇدايلىق رۋحتىڭ ساۋلەسى كورىنەدى. ءتان تاقىلەتتەس ءبيبى ءماريامنىڭ قۇرساعىن ءتاڭىر تاقىلەتتەس عايسانىڭ جارىپ شىعۋى وسى ماعىنانى اشىقتاپ تۇر.
راس, حريستيان قاۋىمى عايسانى ادام سۋرەتىندە كورىنگەن قۇدايدىڭ ناق ءوزى دەيدى. بۇل دۇنيەتانىمدى بىرجاقتى تۇسىنۋگە بولمايدى. يسلامدا قۇدايدى كورمەسە دە, كورىپ تۇرعانداي ءومىر سۇرەتىن رۋحاني ماقام (ساتى) – يحسان دەپ اتالادى. بۇل ماقامدا اللامەن بولمىس بىرلىگىندە تۇتاسۋ ماقسات ەتىلەدى. بىراق ول بىردەن ورىندالاتىن ءىس ەمەس. ەڭ اۋەلى بۇل جولعا بەل بايلاعان مۇسىلمان تۇراقتى ىزدەنىس پەن تالابى ارقىلى ۇستازىنىڭ رۋحاني دارەجەسىنە جەتۋى كەرەك. مۇنى ء«فانا فيش ءشايح» دەپ اتايدى. ودان وتكەسىن ونىڭ الدىنان مۇحاممەد پايعامباردىڭ رۋحاني دارەجەسى كۇتىپ تۇرادى. وعان قادام باسقان كەزدە, بۇل ساتى ء«فانا فير راسۋل» دەپ اتالادى. ءارى قاراي ادام ء«فانا فيللاھ» دەڭگەيىنە جەتۋدى كوزدەيدى. بۇل قۇدايدىڭ ۇلى رۋحانياتىنا قوسىلۋ.
سوندا ادام قۇداي بولا الا ما؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن مىنا مىسالعا وي جۇگىرتىپ كورەلىك. جەرگە قۇلاعان جاڭبىردىڭ تامشىسى ءوزى سەكىلدى تامشىلارمەن تۇتاسۋدى قالايدى. ءسويتىپ ول كولشىككە اينالادى. كولشىك وزەنگە جەتۋدى ارماندايدى. ارتىنشا وزەنگە قوسىلىپ, تەڭىزگە قۇيعىسى كەلەدى. ەڭ اقىرىندا تەڭىزدەن مۇحيتقا جەتىپ تىنادى. ويلانىپ قاراساڭىز, بارلىعى ءبىر تامشىدان باستاۋ العان. وسى ارقىلى ءبىز جوعارىداعى ماسەلەمىزدىڭ ءمانىن تۇسىنەمىز. تامشىنىڭ مۇحيت بولا المايتىنىنداي, ادامنىڭ دا قۇداي بولا المايتىنى انىق. بىراق تامشى مۇحيتقا قوسىلسا, ەندى ول مۇحيتتىڭ سۋى بولىپ ەسەپتەلەدى. سول سەكىلدى ادام دا قۇدايلىق رۋحقا قوسىلا العان بولسا, ونىڭ ايتقان ءسوزى قۇدايدىڭ سوزىمەن پارا-پار بولادى.
ال ەندى قۇداي مەن ادام ورتاسىندا پەرزەنت بولا الادى دەگەن تۇسىنىك يۋدەيلەرگە ولارعا بيلىك جۇرگىزگەن ريمدىكتەر ارقىلى جەتۋى مۇمكىن. ريم جانە گرەك ميفولوگياسىنداعى شەشەسى ادام, اكەسى قۇداي باتىرلاردىڭ كۋلتى كۇشتى بولعانى تاريحقا ايان. عايسا پايعامباردى دا وسى «ادىسپەن» دۇنيەگە كەلتىرۋ كەيىنگى جۇرتتىڭ شىعارماشىلىق «جەمىسى» بولۋ كەرەك.
عايسا پايعامباردىڭ ۋاعىز-ناسيحاتىنىڭ ۇلىق ۇستىنى – قارىمتاسىز مەيىرىم مەن شارتسىز ماحاببات. ونىڭ ايتۋىنشا, كورىنىپ تۇرعان باۋىرىڭدى سۇيمەي جاتىپ, كورىنبەيتىن قۇدايدى سۇيەمىن دەۋ – وتىرىك.
«سوندا وعان ءدىندارلاردىڭ بىرەۋى سۇراق قويدى.
– ۇستاز, قۇدايدىڭ ەڭ ماڭىزدى وسيەتى قانداي؟ – عايسا بىلاي دەپ جاۋاپ بەردى:
– جاراتۋشىڭدى جان-دىلىڭمەن جاقسى كور, ساناڭمەن ءسۇي. بۇل – ءبىرىنشى ءھام ەڭ ۇلى نيزام. ەكىنشىسى – سوعان مازمۇنداس: جاقىنىڭدى جانىڭداي جاقسى كور. كۇللى پايعامبار سەنىمى وسى ەكى وسيەتكە نەگىزدەلگەن» (ماتفەي, 22: 35-40)
بۇعان قوسا, ادام ەشكىمنەن ەشتەڭە تالاپ ەتپەي ىزگىلىك جاساۋعا ۇمتىلۋ كەرەك. جۇپارلى جۇماقتى, ونداعى كاۋسار بۇلاق پەن ماۋەلى اعاشتاردى دامە ەتە وتىرىپ, كىسىگە جاقسىلىق جاساماۋ كەرەك. بۇل ارەكەت سەنىڭ جۇرەك قالاۋىڭنان شىعۋ كەرەك دەپ تۇسىندىرىلەدى.
سونداي-اق عايسا «قانعا – قان, جانعا – جان» دەگەن ۇستانىمنان الشاق بولۋعا شاقىرادى. «بىرەۋ سەنىڭ جەيدەڭدى سۇراسا, وعان شاپانىڭدى دا شەشىپ بەر» دەيدى ءىنجىلدى ىلكى اياتىندا (ماتفەي, 5:40 ). ءتىپتى سىنىقتىق تانىتىپ «وڭ بەتىڭدى ۇرسا, سول بەتىڭدى دە توس» دەپ ناسيحات ەتەدى (ماتفەي, 5:38). بۇل ادامنىڭ ءناپسىسىن, ياعني ىشكى «مەنىن» كۇيرەتىپ, جوعارىدا ايتقان قۇدايمەن بولمىس بىرلىگىنە تۇتاسۋعا جول اشاتىن رۋحاني قارەكەتتەر.
حاكىم ابايدىڭ «ادامزاتتىڭ بارلىعىن باۋىرىم دەپ ءسۇيۋ» كونتسەپياسى دا عايسا پايعامباردان جالعاسىپ, مۇحاممەد پايعامبارمەن تولىقتىرىلعان رۋحاني ۇستانىم ەكەنىن بايقاۋعا بولادى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ «مۇسىلماندىق شارتى» ەڭبەگىندە دە وسى نارسە باياندالادى. «ۋا, دوستار, ادام ءوزىن-ءوزى انىق تانىسا, جاراتقان اللاسىن دا بىلەدى, اللانىڭ ومىرىنە دە مويىنسۇنادى. سول سەبەپتەن پايعامبارىمىز ساللالاھۋ عالەيھيس-ءسالام ايتقان: «مان ارافا نافساھۋ فا كاد ارافا رابباھۋ». ماعىناسى: بەندە ءوزىن انىق بىلسە, اللا تاعالانى دا انىق بىلەر دەگەن. جانە عايسا عالەيھيس-ءسالام ايتقان: بىرەۋدىڭ كوزىندەگى ءشوپتى الماق بولساق, اۋەلى ءوز كوزىڭدەگى اعاشتى الىپ تاستا دەپ. مۇنىڭ ماعىناسى: ءوز مىندەرىڭدى تازارتساق, كىسىنىڭ ءمىنىن ايتىپ ۇقتىرۋعا, كىسىنى تۇزەتۋگە سوندا جارارسىڭ دەگەن».
حوش, ويىمىزدى قورىتا كەلە نەمىس اقىنى گوتحولد لەسسينگتىڭ مىنا ءبىر ءسوزىن ويىمىزعا تياناق ەتكىمىز كەلەدى. ول ايتادى: ء«دىن – اۋليەلەر ناسيحاتتاعانى ءۇشىن اقيقات ەمەس. كەرىسىنشە, اۋليەلەر ءدىندى اقيقات بولعانى ءۇشىن ناسيحاتتادى».
اسىلىندا ءبىر عانا كۇننىڭ ءارتۇرلى تەرەزەدەن جارىق شاشاتىنى سەكىلدى قۇدايدان تۇسكەن ءاربىر ءدىن ادامزاتتى تاتۋلىققا شاقىرىپ, مەيىرىم مەن ماحابباتتى ۋاعىز ەتەدى. «ادامداردان ايىرماشىلىق ىزدەمە, ۇقساستىق ىزدە» دەگەن حاكىمدەردىڭ وسيەتىنە سۇيەنىپ, حريستيان مەن مۇسىلمان مىللەتىنىڭ رۋحاني بايلانىسى تۋرالى قوزعاعان ويىمىز وسى-ءدۇر.
