وسىمدىك گەنىنىڭ ونى سترەسسكە ءتوزىمدى ەتەتىن ەرەكشە قاسيەتى اشىلدى
قازاقستاندىق عالىمدار وسىمدىك گەنىنىڭ ونى سترەسسكە ءتوزىمدى ەتەتىن ەرەكشە قاسيەتىن اشتى. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, بولاشاقتا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بولادى جانە بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى.
ر.وماروۆ اتىنداعى ەۇۋ وسىمدىك بيوتەحنولوگياسى عىلىمي زەرتحاناسى, PhD دوكتورى, اعا وقىتۋشى جادىراسىن نۇربەكوۆا مەن بەن گۋريون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بلاۋشتەين اتىنداعى ينستيتۋتى عىلىمي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرلەسكەن عىلىمي جاڭالىعى «The plant journal» عىلىمي باسىلىمىندا جاريالاندى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بولاشاقتا زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بولادى جانە بۇل ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اسەر ەتەدى. 4 جىل بويى جۇرگىزىلگەن عىلىمي جاڭالىق ارابيدوپسيس وسىمدىگىندەگى الدەگيدوكسيدازا-2 گەنىنىڭ جاڭا ءرولىن انىقتادى. بۇعان دەيىن عىلىمي ورتادا مۇنداي زەرتتەۋلەر تابىلمادى.
«ارابيدوپسيس وسىمدىگىندە الدەگيدوكسيدازا -2 گەنىن زەرتتەۋ سالاسىندا عىلىمي جاڭالىقتار بولعان جوق. ءبىز وسى وسىمدىكتە وسى گەننىڭ قىزمەتىن ءبىرىنشى بولىپ اشتىق. بۇل ونىڭ ءبىر عانا فۋنكتسياسى بار دەگەندى بىلدىرمەيدى. ارابيدوپسيس وسىمدىگىندە ءتورت گەن بار الدەگيد وكسيدازالارى. وسى وسىمدىكتىڭ مىسالىنداعى زەرتتەۋىمىزدە ءبىز الدەگيدوكسيدازا-2 گەنىنىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ بولماۋى نەمەسە تومەندەۋى الدەگيدوكسيدازا-3 گەنىنىڭ جوعارىلاۋىنا اكەلەتىنىن دالەلدەدىك. بۇل ءوز كەزەگىندە ارابيدوپسيس جاپىراقتارىنىڭ قارتايۋىن باسەڭدەتەدى جانە ۋلى الدەگيدتەردىڭ مولشەرىن ازايتادى», دەيدى عالىم جادىراسىن نۇربەكوۆا.
«افريكالىق ساپ» كەسەلىنە قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تابىلدى
وتاندىق عالىمدار جىلقىعا قاۋىپ توندىرگەن «افريكالىق ساپ» كەسەلىنە قارسى ۆاكتسينا ويلاپ تاپتى. بيىل جىلدىڭ باسىندا قاراعاندى وبلىسىندا جىلقىلار جاپپاي وسى كەسەلمەن اۋىرىپ, دەنەسىن ءىرىڭ جايلاپ, ءجۇرىپ-تۇرۋدان قالعاندىقتان, ءتورت اۋىلدا قاتاڭ شەكتەۋ شارالارى ەنگىزىلگەن بولاتىن. زەرتحانالىق تەكسەرۋدەن سوڭ ونىڭ اتالعان ىندەت ەكەنى راستالدى.
قىلقۇيرىقتىلاردى ىندەتتەن امان قالۋدى ويلاعان عالىمدار «افريكالىق ساپ» نەمەسە ەپيزووتيالىق ليمفانگيت دەپ اتالاتىن اۋرۋعا قارسى ۆاكتسينانى جاساپ شىعاردى.
جاڭا ۆاكتسينا وتارداعى بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جاسالىپ, سىناقتان ءوتتى. كەيىن ۇمىتكەر اۋىلىنا قاراستى ۇلگى, تورتكول بولىمشەلەرىندە جانە قارقارالى اۋدانىنا قاراستى ىنتالى اۋىلىندا اۋرۋ جىلقىلارعا سالىندى.
ەمى جوق ىندەتكە قارسى جاسالعان تۇڭعىش ۆاكتسينا قازاقستاندىق عالىمداردىڭ باستى جەتىستىگىنىڭ ءبىرى.
يممۋندىق جۇيەنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا ارنالعان AI نەگىزىندەگى ستارتاپ ازىرلەندى
«دەنى ساۋ ۇلت» ۇلتتىق باعدارلاماسى اياسىندا وتاندىق عالىمدار يممۋندىق جۇيەنىڭ جاعدايىن باعالاۋعا ارنالعان AI نەگىزىندەگى ستارتاپ ازىرلەدى. جاڭا يننوۆاتسيالىق ءونىم ونكولوگيالىق كلينيكادا ءساتتى ىسكە قوسىلدى.
يننوۆاتسيالىق مەديتسينا عىلىمي-كلينيكالىق ورتالىعى دارىگەرلەرىنەن قۇرالعان كوماندانىڭ ايتۋىنشا, جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى - حالىققا تەگىن ءارى قولجەتىمدى سكرينينگ ۇسىنۋ. پلاتفورما جالپى قان ءاناليزىنىڭ ناتيجەلەرىنە نەگىزدەلگەن يممۋنولوگيالىق دەرەكتەردىڭ كەڭ اۋقىمىن تالدايدى. سونىمەن قاتار جاسىرىن ينفەكتسيالاردى انىقتاپ, ورگانيزمنىڭ اۋرۋ-سىرقاۋعا, ەكپەگە, فيزيكالىق جۇكتەمەلەر مەن سترەسسكە اسەرىن باقىلاۋعا كومەكتەسەدى. سونداي-اق يممۋنيتەتتى قالىپتا ۇستاپ, نىعايتۋ ءۇشىن ۇسىنىمدار بەرەدى.
پلاتفورمانى ازىرلەۋگە 8 جىلدان استام ۋاقىت جۇمسالعان. جوبانىڭ باستى ارتىقشىلىعى – مەديتسينالىق دەرەكتەردى جوعارى جىلدامدىقپەن جانە دالدىكپەن وڭدەي الاتىن جاساندى ينتەللەكت, بۇل ەگجەي-تەگجەي جەكەلەندىرىلگەن ەسەپتەردى كەز كەلگەن تىلدە ۇسىنۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
وتاندىق ءونىم دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جوعارى الەۋەت كورسەتىپ, حالىقارالىق الاڭعا شىعۋعا دايىن ەكەنىن كورسەتكەن. اتالعان جوبا شەت ەلدەردىڭ دە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرعان.
قاتەرلى ىسىككە قارسى D-VC پرەپاراتى سىناقتان ءوتتى
استانالىق بيولوگ, عالىم, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى دوس سارباسوۆ مىشياك تريوكسيدىمەن (اتو) بىرىكتىرىلگەن اسكوربين قىشقىلىنىڭ (DVC) زەرتتەلەتىن d-يزوفورماسى پرەپاراتىن قولدانا وتىرىپ, ونكولوگيانىڭ ءتورتىنشى ساتىسىنداعى ادامدارعا قولداناتىن ءدارى ويلاپ تاپتى.
بۇل ادىسكە 2022 جىلى كلينيكاعا دەيىنگى زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ءتوزىمدى جانە قاۋىپسىز دوزاسى انىقتالعان بولاتىن. سودان كەيىن, كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋدى باستادى. DVC-ءتىڭ تومەن دوزالارىن ستاندارتتى اتو دوزاسىمەن بىرىكتىرىپ, ءبىر رەتتىك جانە بىرنەشە رەت ەنگىزۋدىڭ كلينيكالىق زەرتتەۋىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى 2023 جىلى زەرتتەۋگە ەنگىزىلگەن پاتسيەنتتەردە ىسىك ءوسۋىن تۇراقتاندىرۋ ناتيجەلەرىمەن اياقتادى.
سونداي-اق ەكىنشى كەزەڭ سىناقتارى دا ءساتتى وتكىزىلدى. DVC جانە اتو پرەپاراتتارىنىڭ جوعارى دوزالارىنداعى دارىلەردىڭ توزىمدىلىگى مەن قاۋىپسىزدىگىن زەردەلەۋ بويىنشا كلينيكالىق زەرتتەۋلەردىڭ ەكىنشى كەزەڭى الماتى قالاسىندا قازاق ونكولوگياسى جانە راديولوگياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جاسالدى. عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر مالىمەتىنشە 30 پاتسيەنت ستاندارتتى اتو دوزاسىمەن بىرگە DVC ماكسيمالدى ءتوزىمدى دوزاسىن ءبىر رەتتىك ەنگىزۋ ءۇشىن زەرتتەۋدەن وتكەن. ال 8 ەمدەلۋشىگە زەرتتەلەتىن پرەپاراتتار بىرنەشە رەت ەنگىزىلگەن.
ەندى پرەپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن زەردەلەۋ ءۇشىن 3-ءشى فازانىڭ كلينيكالىق زەرتتەۋلەرى الماتى, استانا, پاۆلودار قالالارىندا جۇرگىزىلەدى. وسى ماقساتتا رۇقسات الۋ جونىندەگى ەسەپتىك قۇجاتتار ازىرلەندى. كلينيكالىق زەرتتەۋدىڭ بارلىق كەزەڭدەرى اياقتالعاننان كەيىن پرەپارات قازاقستاندا تىركەلەدى.
بىرەگەي پلازمالىق قوندىرعى جاسالدى
قازاقستاندىق عالىمدار كومىرسۋتەكتى گازداردى ءبىر ساتىدا تازا سۋتەگى مەن كومىرتەككە وڭدەيتىن بىرەگەي پلازمالىق قوندىرعى جاساپ شىعاردى. جاڭا تەحنولوگيا ءوندىرىس پروتسەسىن جىلدامداتادى جانە ەنەرگيا شىعىندارىن ازايتادى. قر عىلىم مينيسترلىگى جانۋ پروبلەمالارى ينستيتۋتىنىڭ ماماندارى جاساعان يننوۆاتسيالىق قۇرىلعى 2700 گرادۋسقا دەيىنگى تەمپەراتۋرادا گازدى ىدىراتۋ ءۇشىن پلازمانى پايدالانادى. قوندىرعى رەاكتوردان, سالقىنداتۋ جانە گاز تازارتۋ كامەراسىنان, سونداي-اق كومىرتەگى قاراسى جينالاتىن كۇيە ۇستاعىشتان تۇرادى.
رەاكتور ەكى گرافيت ەلەكترودتارى بار تىك تسيليندر تۇرىندەگى پلازمالىق جۇيە بولىپ تابىلادى. كومىرسۋتەك گازدارى رەاكتورعا بەرىلەدى, وندا ەلەكتر دوعاسى جانىپ, ولاردى 1800–2700 گرادۋسقا دەيىن قىزدىرادى. بۇل تەمپەراتۋرادا گازداردى ولاردىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرىنە – سۋتەگى مەن قارا كومىرتەككە بولەتىن پيروليز جۇرەدى.
ءداستۇرلى ادىستەردەن ايىرماشىلىعى, ورناتۋ كاتاليزاتورلاردى قاجەت ەتپەيدى جانە ەنەرگيانى ايتارلىقتاي از تۇتىنادى. جاڭا تەحنولوگيانى قولدانۋ ارقىلى گاز تولىعىمەن وڭدەلىپ, الىنعان سۋتەگىنىڭ تازالىعى 98,9 پايىزعا جەتەدى.
بۇل باعالى شيكىزات ۋلترا بەرىك جىپتەر مەن كومپوزيتتەر الۋ ءۇشىن قولدانىلادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ءداستۇرلى پيروليز ادىستەرى ادەتتە الدەقايدا كىشىرەك نانوتۇتىكتەردى شىعارادى.
11-سىنىپ وقۋشىسى AR-ۆەب قوسىمشاسىن جاساپ شىعاردى
سەمەي قالاسىنىڭ 11-سىنىپ وقۋشىسى نۇرلىحان ماراتوۆ قالالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان بىرەگەي AR-ۆەب قوسىمشاسىن جاساپ شىعاردى. بۇل يننوۆاتسيالىق جوبا «اقىلدى قالا» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ, قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن جوبالاۋ جانە جوسپارلاۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋدى كوزدەيدى.
AR تەحنولوگياسىنا نەگىزدەلگەن قوسىمشا بولاشاقتا قۇرىلىس جۇمىستارىن از شىعىنمەن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. پايدالانۋشىلار ءموبيلدى قۇرىلعىلار ارقىلى جوبالاردىڭ 3D-مودەلدەرىن قاراپ, QR-كودتى سكانەرلەۋ ارقىلى بولاشاق عيماراتتاردىڭ نەمەسە ەسكەرتكىشتەردىڭ ۇشولشەمدى مودەلىن شىنايى ورتادا كورە الادى. سونىمەن قاتار ولار نىسانداردىڭ ءاربىر ەلەمەنتىن بارلىق جاعىنان باعالاي الادى. ول ارقىلى تۇرعىندار قالا قۇرىلىسى شەشىمدەرىنە قاتىسا الادى. مىسالى, ەسكەرتكىشتەر مەن عيماراتتاردىڭ قۇرىلىسىن قولداپ, داۋىس بەرۋگە جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋگە مۇمكىندىكتەرى بار.
«مەن بۇل جوبانى تەك تەحنولوگيالاردى دامىتۋ ءۇشىن ەمەس, ادامداردىڭ ءومىرىن جاقسارتۋ ءۇشىن دە جاسادىم. قالا تۇرعىندارىنىڭ ءوز قالاسىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ونىڭ دامۋىنا قاتىسۋى وتە ماڭىزدى دەپ سانايمىن. قوسىمشادا قالانىڭ كورىكتى جەرلەرى تۋرالى اقپاراتتىق جانە ويىن-ساۋىق مازمۇنداعى ۆيرتۋالدى گيد-چات-بوت بار. بۇل فۋنكتسيا قالالىق ينفراقۇرىلىممەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى جەڭىلدەتەدى: قولدانۋشىلار كافەلەردە الدىن الا ورىن الىپ, ەمحانالارعا جازىلا الادى جانە تۋريستىك نىسانداردى تاماشالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. سونىمەن بىرگە قوسىمشا اۋا رايى بولجامىن, جول قوزعالىسى تۋرالى وزەكتى اقپاراتتى ۇسىنادى», دەيدى نۇرلىحان.
نۇرلىحان بۇعان دەيىن QEFO.KZ. TableTech جوبالارىنىڭ جانە Discover Abai تۋريستىك قوسىمشاسىنىڭ اۆتورى رەتىندە تانىلعان.
قاۋىپتى ەكوتوكسيكانتتى زالالسىزداندىرۋعا ارنالعان كاتاليزاتور ازىرلەندى
ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاس عالىمى ەسبول شايماردان پروفەسسور باعادات سەلەنوۆا مەن قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور سانا قابدراحمانوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن قاۋىپتى ەكوتوكسيكانت – پوليحلوربيفەنيلدى (پحب) ءتيىمدى زالالسىزداندىرۋعا ارنالعان كاتاليزاتور ازىرلەدى. بۇل وتە قاۋىپتى ەكوتوكسيكانت ستوكگولم كونۆەنتسياسىنىڭ شەشىمىمەن تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىش (تول) رەتىندە تىركەلىپ, مىندەتتى تۇردە زالالسىزداندىرۋ ۇردىسىنەن ءوتۋى ءتيىس.
قازاقستاندا پحب-نىڭ «سوۆول» جانە «سوۆتول» اتتى ءتۇرى كەڭەس وداعى كەزەڭىندە كوپ مولشەردە وندىرىلگەندىكتەن, تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىش قالدىعى بويىنشا قازاقستان تمد ەلدەرى ىشىندە (رەسەيدەن كەيىن) ەكىنشى ورىندى يەمدەنىپ وتىر. وسى ورايدا شايماردان ەسبول ەميسسيا كوزدەرىنە جاقىن ورنالاسقان ايماقتىڭ توپىراق جانە سۋ شوگىندىلەرى ۇلگىلەرى قۇرامىنداعى پحب كونگەنەرلەرىنىڭ مولشەرىن انىقتاپ, ونىڭ تارالۋ كارتاسىن سالدى. سونىمەن قاتار دوكتورانت زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قورشاعان ورتا نىساندارىنان الىنعان توپىراق جانە سۋ شوگىندىلەرىنەن پحب-نى تولىقتاي ەكستراكتسيالاۋ ءۇشىن ءتيىمدى ەكستراگەنتتى دە انىقتاعان.
جاس عالىم تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىشتاردى تۇرلەندىرۋدە قولدانىلاتىن كاتاليزاتور قۇرامىنداعى قىمبات مەتالعا جاتاتىن پاللادي مولشەرىن ازايتىپ, ونى سالىستىرمالى تۇردە مىس جانە نيكەل سەكىلدى ارزان ەلەمەنتتەرمەن الماستىرۋ ارقىلى ءتيىمدى كاتاليزاتور ازىرلەپ, اسا قاۋىپتى لاستاعىش پحب-نى 99,6% بيفەنيلگە اينالدىرۋعا قول جەتكىزدى.
سينتەزدەلگەن كاتاليزاتورلاردى وتە قاۋىپتى قالدىق ساناتىنا جاتاتىن پحب-نى تۇرلەندىرۋدە قولدانۋ قورشاعان ورتانى ۋلى زاتتاردان ءتيىمدى, ءارى «جاسىل» ادىسپەن ارىلتۋمەن قاتار, ەكونوميكالىق جاعىنان وڭتايلى تەحنولوگيانى ازىرلەۋگە دە مۇمكىندىك بەرەدى.
جاس عالىمنىڭ ازىرلەگەن كاتاليزاتورى بۇۇ تۇراقتى دامۋ ماقساتىنا جەتۋگە جانە قر راتيفيكاتسيالاعان ستوكگولم كونۆەنتسياسىن ورىنداۋعا, اتاپ ايتقاندا, تۇراقتى ورگانيكالىق لاستاعىشتاردى تۇرلەندىرۋ ارقىلى انتروپوگەندى اسەرى بار لاستاۋشى زاتتاردى زالالسىزداندىرۋ سالاسىنا ءوز ۇلەسىن قوسارى ءسوزسىز.
