وتباسى مەن جۇمىس تەپە-تەڭدىگى

جۇمىس پەن ءومىردىڭ تەپە-تەڭدىگى (Work-Life Balance, WLB) – بۇل ادام ءوزىنىڭ كاسىبي جانە جەكە مىندەتتەرىن وسى سالالاردىڭ ەشقايسىسىن قۇربان ەتپەستەن ءساتتى شەشە الاتىن جاعداي. بۇل جۇمىستا نەمەسە ۇيدە فيزيكالىق قاتىسۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار رولدەردىڭ ارقايسىسىنا ەموتسيونالدى كىرىسۋدى دە قامتيدى.

ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ وتباسى مەن جۇمىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىككە قول جەتكىزۋى گەندەرلىك, الەۋمەتتىك ەرەكشەلىكتەرگە بايلانىستى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن. كوبىنە ءۇي شارۋاشىلىعى مەن بالا تاربيەسىنە قاتىستى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ باسىم بولىگىن العاندىقتان ءداستۇرلى كوزقاراستا ايەلدەر وتباسىنداعى باستى قامقورشى تۇلعا رەتىندە قا­بىلدانادى. ايەلدەر كاسىپ­تىك جاۋاپكەرشىلىكتى وتباسىلىق مىن­دەتتەرمەن ۇشتاستىرۋ كەزىندە «قوس اۋىرتپالىقتى» سەزىنەدى. سون­دىق­تان ايەلدەر كوپ جاعدايدا جۇ­مىس پەن انا بولۋدى بىرىكتىرۋدەگى وڭ­تايلى جولدارىن ىزدەۋگە ءماجبۇر. سونىمەن قاتار وسى پروبلەما­نى­نىڭ شەشۋ جولدارىن ىزدەگەندە ايەل­دەر قوعامنىڭ قىسىمىنا ۇشى­­راۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل كۇيزەلىس جۇ­با­يى مەن جۇمىس بەرۋشىلەر­­دىڭ ­وسى ەكى سالا اراسىنداعى ۇيلەسىم­دى­لىك­كە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قولداۋ قاجەتتىگىن تۋدىرادى.

ەكىنشى جاعىنان, ەرلەر ءداستۇرلى تۇردە وتباسىنىڭ نەگىزگى اسىراۋشىسى رەتىندە قابىلدانادى. بۇل ولاردىڭ ءۇي شارۋاسىنا جانە بالا تاربيەسىنە قاتىسۋىن شەكتەيدى. دەگەنمەن زاماناۋي تەندەنتسيالار وتباسىلىق ومىرگە بەلسەندى قاتىسۋعا ۇمتىلاتىن ەرلەردىڭ كوبىرەك ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل تەك قارجىلىق قولداۋدى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار وتباسىنداعى مىندەتتەردى تەڭ بولۋگە ىقپال ەتەتىن بالا كۇتىمىن دە قامتيدى. ەرلەردىڭ وتباسىلىق ماسەلەلەرگە بەلسەندى قاتىسۋى سەرىكتەستەرمەن جانە بالالارمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتىپ قانا قويمايدى, سونداي-اق وزدەرىنىڭ ەموتسيونالدىق ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتەدى. جۇمىس پەن وتباسى اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى تاپقان ەر ادامدار كوبىنە ومىرگە قاناعاتتانۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى جانە سترەستىڭ تومەن دەڭگەيى تۋرالى حابارلايدى.

قازاقستاندىق قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ وسى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا جۇرگىزىلگەن «بەرەكەلى وت­باسىنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلار» الەۋمەتتىك زەرتتەۋىندە وتباسى مەن جۇمىس تەڭگەرىمى جو­نىندە اقپارات جيناقتالدى. سا­ۋالناماعا قاتىسۋشىلاردىڭ 70,7%-ى تۇراقتى جۇمىس ورنى بار ەكە­نىن, ال 29,3%-ى تۇراقتى جۇمىس جوق ەكەنىن كورسەتتى. بۇل جەردە ەر­لەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى جۇ­مىسپەن قامتىلۋداعى ايقىن ايىر­ماشىلىقتاردى اتاپ وتكەن ءجون. ەر ادامداردىڭ 85,1%-ى تۇ­راقتى جۇمىس ورنى بار دەسە, ال ايەل­دەر اراسىندا بۇل كورسەتكىش 59,5%-عا تەڭ. زەرتتەۋگە سايكەس, شا­ما­مەن ايەلدەردىڭ 40,5%-ى جۇمىس­سىزدىقپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.

بالالارى بار ازاماتتار ءۇشىن جۇمىسپەن قامتىلۋدىڭ باسىم سەبەبى «وتباسىن اسىراۋعا ۇلەس قوسۋ» ەكەنى انىقتالدى. تەرەڭدەتىلگەن سۇحبات دەرەكتەرى ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالار جاعدايلارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ارتىندا قارجىلىق جاعدايدى جاقسارتۋدىڭ تۇرعانىن كورسەتەدى.

مانساپتىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى سۇراقتا ساۋالناما قاتى­سۋ­شى­لارىنىڭ ەڭ كوپ ۇلەسى, اتاپ ايت­قاندا, 25,2%-ى مانساپتى ما­ڭىزدى دەپ سانايدى. ەر ادامدار ءۇشىن مانساپ ماڭىزدى نەمەسە وتە ماڭىزدى (42,9% ايەلدەردىڭ 35,7%-ى قارسى), ال ايەلدەر مانساپتى ماڭىزدى سانامايدى (ەرلەردە 34,8%, ايەلدەر­دە 46,2%)

ەڭبەك جاعدايلارىندا جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ ەڭ ۇلكەن نارازىلىعىن تۋدىراتىن باس­تى ماسەلەلەر جۇمىس كەستەسىنە قاتىستى. ايتا كەتەتىن بولساق, جۇ­مىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعى, كەستەنىڭ يكەم­دىلىگى, جۇمىس كەستەسىنە وزگەرىس ەنگىزۋ مۇمكىندىگى. بالالارى بار جۇمىسشىلار, اسىرەسە ايەلدەر, كوبىنە 5/2 جانە 6/1 كەستەلەرىمەن (سايكەسىنشە 5-6 جۇمىس كۇنى جانە 1-2 دەمالىس كۇنى) جۇمىس كۇنىنىڭ ۇزاقتىعىنا (8 ساعات نەمەسە ودان دا كوپ) كوڭىلى تولمايدى. اقپارات بەرۋشىلەر جۇمىستا كوپ ۋاقىت وتكىزۋگە ءماجبۇر ەكەنىن, سونىڭ سالدارىنان وتباسىنا جانە جەكە قاجەتتىلىكتەرىنە جەتكىلىكتى ۋاقىت بولە المايتىنىن اتاپ ءوتتى.

جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇمىس تەڭ­گەرىمى جانە جەكە ءومىر تۋرالى يدەيانى قولداۋىنا كەلەتىن بولساق, ء«سىزدىڭ جۇمىس بەرۋشىڭىز جۇمىس پەن جەكە ءومىر تەپە-تەڭدىك يدەياسى تۋرالى كوزقاراسى قانداي؟» دەگەن سۇراققا ازاماتتاردىڭ 37,3%-ى جە­كە سەبەپتەرمەن كەيدە جۇمىسقا بارماۋ قاجەتتىلىگىنە تۇسىنىستىكپەن قارايتىنىن اتاپ ءوتتى. قاجەت بول­عان جاعدايدا جۇمىس بەرۋشىلەر­دىڭ 9,4%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە دايىن, 14,5%-ى قولايلى جۇمىس كەستەسىنە قا­تىس­تى جەڭىلدىكتەر جاساۋعا دايىن. دە­گەنمەن ەل تۇرعىندارىنىڭ ايتار­لىقتاي بولىگى (29,9%) ولاردىڭ جۇ­مىس بەرۋشىلەرى جۇمىس پەن ءومىر ارا­سىنداعى تەڭگەرىم يدەياسىن ەشبىر جاعدايدا قولدامايتىنىن اتاپ ءوتتى.

ەلدى مەكەن تۇرلەرى بويىنشا قاراستىرساق, قالالىق جۇمىس بەرۋشىلەر اۋىلداعىلارعا قارا­عاندا جۇمىس پەن جەكە ءومىردىڭ تەڭ­گەرىمىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىندە ءبىر­شاما يكەمدى ەكەنىن كورسەتتى. قالالاردا جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 40,1%-ى كەيدە جۇمىس ورنىندا بولماۋ قاجەتتىلىگىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى, ال اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش 32,5%-دى قۇرايدى. قاجەت بولعان جاعدايدا قالالىق جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ 10,9%-ى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىن بەرۋگە دايىن, بۇل اۋىلداعىدان جوعارى (6,7%). بۇل رەتتە قالالىقتاردىڭ 28,2%-ى جانە اۋىلداعى رەسپوندەنتتەردىڭ 32,8%-ى ولاردىڭ جۇمىس بەرۋشىلەرى ەڭبەك پەن ءومىر تەڭگەرىمى يدەياسىن ەشبىر جاعدايدا قولدامايتىنىن اتاپ ءوتتى.

زەرتتەۋگە سايكەس, جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ 60%-دان استامى كەيدە جەكە سەبەپتەرمەن جۇمىس ورنىندا بولماۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداعان جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشى تاراپىنان تۇسىنبەۋشىلىككە تاپ بولادى.

ءبىزدىڭ قوعامدا جۇمىس ىستەيتىن اتا-انالاردىڭ ەداۋىر بولىگى جۇمىس پەن وتباسىنىڭ تەڭگەرىمسىزدىگى­مەن بەتپە-بەت كەلەتىنىن كورسەتە­دى. بۇل كوپ جاعدايدا وتباسى ەسەبى­نەن ەڭ­بەككە بەيىمدىلىكپەن بايلا­نىس­تى. سونىمەن قاتار تابىس دەڭ­گەيى نەعۇرلىم تومەن بولسا, تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋ ىقتيمالدىعى سو­­عۇرلىم جوعارى بولادى.

ايەلدەردە كاسىبي جانە انا­لىق مىندەتتەردىڭ تەپە-تەڭدىگى­نىڭ بۇزىلۋى اياسىندا جۇمىستان ءماجبۇرلى تۇردە كەتۋ ەرلەرگە قارا­عاندا 2,5 ەسە ءجيى كەزدەسەدى. سونى­مەن قاتار تولىق ەمەس وتباسىلار­دا جۇمىس ىستەيتىن انالار كوپ جاع­دايدا بالا كۇتىمىنە تولىق جاۋاپ بەرەدى جانە تاربيە بەرۋدە ەكى ەسە جۇكتەمە الادى.

تۇتاستاي العاندا, اتا-انالار كوبىنە قارجىلىق ماسەلەلەر, با­لاعا ۋاقىت پەن كۇشتىڭ جەتىس­پەۋشىلىگى, قاتاڭ كەستە جانە وتباسى­لىق جاعدايىنا قاراماستان تالاپ­تاردىڭ جوعارىلاۋى سياقتى ماسە­لەلەر مەن قيىندىقتار تۋرالى ايتادى. بۇل رەتتە جۇمىس ىستەيتىن اتا-انانىڭ باستى كومەكشىسى – ءوز اتا-اناسى («اتا-اجەلەر»). ورتاشا قازاقستاندىق وتباسىندا بالا كۇتۋشىلەردىڭ قىزمەتتەرى مەن تۇر­مىستى جەڭىلدەتەتىن قىزمەتتەر ءىس جۇزىندە پايدالانىلمايدى.

قورىتىندىلاي كەلگەندە, وتباسى مەن جۇمىس اراسىنداعى تەپە-تەڭدىك ماسەلەسى قازىرگى قوعامدا وزەكتى بولىپ قالا بەرەدى. بۇل مەم­لەكەت, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇ­مىسشىلار تاراپىنان نازاردى تالاپ ەتەدى. ءتيىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى, يكەمدى كورپو­راتيۆتىك تاجىريبەلەر جانە ۋاقىت­تى باسقارۋدىڭ جەكە ستراتەگيالارى ءومىر ساپاسىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. كاسىبي جانە وتبا­سىلىق مىندەتتەر اراسىنداعى ۇيلە­سىمدىلىككە قول جەتكىزۋ جۇمىس­شىلاردىڭ ءال-اۋقاتىنا ىقپال ەتىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار تۇراقتىلىق پەن ونىمدىلىكتى ارتتىرادى.

زارينا اسكەربەك,

قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى