ەلدىك تۇرعىدان كەلسەك, ا.بايتۇرسىن ۇلى باستاعان ۇلت زيالىلارى شىعارعان «قازاق» گازەتى مەن «ەگەمەن» ىرگەتاسى – «ۇشقىن», «ەڭبەكشى قازاق» گازەتتەرىنىڭ اراسىندا بايلانىس بار. سوڭعىسى «قازاق» تيپوگرافياسىن پايدالانعانىن ايتپاعاننىڭ وزىندە قالامگەرلەر الەۋەتىنىڭ ساباقتاستىعى ايقىن. ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا سول كەزدىڭ ساياسي جاعدايىن ءدال سيپاتتاعانداي «قازاق مۇڭى» اتتى گازەت تۇر.
حح عاسىر باسىندا ۇلت مارعاسقالارى ۇلى ماقسات جولىندا بىرىكتى. ولاردىڭ كوبى – اسا قابىلەتتى تۇلعالار, جازۋ-سىزۋدى ءوز بەتىنشە ۇيرەنگەندەر. ەشقايسىنىڭ جۋرناليستىك ءبىلىمى جوق. ۇلت زارۋلىگى ولاردىڭ قالام قۋاتىن شىڭدادى. ءتىلدى عىلىمي قالىپتاۋ, ەملە, ءسوز ءھام سويلەم جۇيەسى, ستيل, تىنىس بەلگى ەندى عانا جۇيەلەنىپ جاتقان كەزەڭدە شەتىنەن ساۋاتتى-تىن. بۇل شاقتا رەداكتور «جاۋاپتى شىعارۋشى» دەپ اتالدى. كەيدە گازەتتىڭ سوڭىندا «شىعارۋشىلار القاسى» دەپ تە كورسەتىلەدى. باسىلىمنىڭ باسشىسىنان كوررەكتورىنا دەيىن ءسوز ساپتاۋى تاڭعالدىرادى. وي تازا, ءتىل تۇنىق, ءسوز-سويلەم تابيعي. مىسالى, ماقالادا دا, ولەڭدە دە «قازاق قالپى» دەيدى. ءاۋ باستا «قالىپ» – جۇرەك قوي. ەندى ول ۇلت اتاۋىمەن تىركەسكەندە, وزگەشە ءبىر ساياسي-مادەني رەڭك الادى. مۇنى 40-70-جىلدارداعى وداقتىق باسپاسوزدەن جولما-جول اۋدارىلعان قازاق كەڭەس جۋرناليستيكاسىنىڭ جوتەلىمەن سالىستىرا باعامدايمىز. ۇلت زيالىلارى تونىن اۋىستىرىپ كيگەن يمپەريانىڭ بودانىندا جۇرسە دە جاداعايلىققا جول بەرمەگەن.
ءباسپاسوز تاريحى كوپ نارسەنى ۇقتىرادى. ەلدىك ىستەردىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا ەكەنىن اڭعارتادى. «ايقاپقا» دەمەۋشىلىك ەتكەن تاتار قارجىگەرلەرى, «قازاق», «بىرلىك تۋى», «سارىارقا», «ۇران» گازەتتەرىن جانداندىرعان ۇلت ازاماتتارى ويانۋ مەن ويلانۋدى تەڭ ۇستادى. «ازامات», «تەڭدىك», «بىرلىك تۋى», «الاش», ت.ب. سەرىكتەستىكتەر ۇيلەستىرگەن ىستە بەرەكە بولدى. «ەڭبەكشى قازاق», «اق جول» كەزەڭىندە قارجى ماسەلەسىن مەملەكەت تاراپىنان رەتتەۋدىڭ دە باسىندا الاش تۇر. قالامگەرلىك كۇش-قۋات سول مازمۇندا قالدى.
قالامگەر – قاي كەزدە دە گازەتتىڭ تىرەگى. ونىڭ ۇستىنە الاش زيالىلارى – قوعامعا جاقىن اقىل-وي ادامدارى. ولار اۆتور تارتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسىن تاپتى. گازەتتىڭ العاشقى ساندارىندا نەمەسە جالپى باسىلىم ۇدەرىسىندە «مىنا ازاماتتار گازەتكە جازسا ەكەن» دەپ رەسمي قۇلاققاعىس ەتەدى. بۇل – ەلدەگى, وڭىردەگى الەۋەتتى انىقتاۋدىڭ ناقتى جولى.
ەسەنقۇل مامان رومان بايگەسىن جاريالاپ, كوركەمسوز جۇيرىكتەرىن باسەكەگە تۇسىرگەنى ءمالىم. مەتسەناتقا وي تاستاپ, بايگە جاريالاتقان – «قازاق» گازەتى ەدى. ۇلت باسىلىمى «وسى شىعارمالاردى مىنا وقىعاندار ساراپتاسا, تۇگەن كىسى سارالاۋعا قاتىسسا ەكەن» دەپ قۇلاقتاندىرۋ بەردى. مىنە, تالعام قالىپتاستىرۋدىڭ ءجونى.
ۇلت تەاترىن اشاردا (1925–1926 جىل) «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىندە پەساعا ءدال وسىلاي بايگە جاريالاندى. بۇل دا – الاشتىڭ ايرىقشا ىزدەنىسى ەدى.
گازەت تاريحىنا ۇڭىلمەگەن ادام 1917 جىلدان كەيىنگىنىڭ ءبارىن «بولشەۆيكتىك رۋح» دەپ قابىلدايدى. بىراق شىندىق باسقاشا. 20-جىلدارداعى «ەڭبەكشى قازاقتىڭ» ءار نومىرىندە ساياسي-كونيۋنكتۋرالىق ماتەريالدارمەن بىرگە حالىقتىڭ حال-احۋالى, مۇڭى, ارمان-تىلەگى كورىنىس تاپتى. اق-قىزىل قىرعىنىنان كەيىنگى جاعداي, العاشقى اشتىق, تونىن تەرىس اينالدىرعان جۋانجۇدىرىق, شەكارا سىرتىندا قالعان قازاق تاعدىرى, ەسكى وقىعانداردىڭ (الاش) باستاماسى, تۇڭعىش ءبىلىمپازدار سەزى, وقۋ ورىندارىنىڭ قاز-قاز تۇرۋى, ۇلتتىق وقۋلىق جازۋ, قازاق تەاترىنىڭ تۋى, ءتىل, تاريح, ادەبيەت سالاسىنداعى زەرتتەۋلەر, ادەبي پىكىرتالاس, مادەني ۇيىمدار, ت.ب. وزەكتى تاقىرىپتار جازىلدى. مىسالى, بىزگە ۇلتتىق ءتىل, ادەبيەتتانۋ, پەداگوگيكا عىلىمىنىڭ ىرگەتاسىن قالاعان قازاق ءبىلىمپازدارى سەزىنىڭ (تورىندە ءا.بوكەيحان, ا.بايتۇرسىن ۇلى وتىرادى) تۇتاس ماتەريالىن, قاۋلىلارىن وسى «ەڭبەكشى قازاقتان» الىپ, 1990 جىلى تالداپ جازۋ باقىتى بۇيىرعان-دى.
تاريحي مەرزىمدى ءباسپاسوز اۆتورلارى ماسەلەنى حالىققا تۇسىنىكتى ەتىپ سارالايدى. تالداۋ قۇندىلىعى بۇگىن دە ءمانىن جوعالتقان ەمەس. سونىمەن قاتار «ەگەمەن» باستاۋىنداعى الاش رۋحتى گازەتتەر قوعامدىق پىكىردى قالىپتاستىرۋ ورايىندا «ايتىس رەتىندە», «پىكىر الماسۋ رەتىندە» دەگەن ايدارمەن ماقالا دا ۇسىنعان. وسى قاتاردا «وقشاۋ ءسوز» دەگەن ايدار كوزگە تۇسەدى. بۇل بىرىڭعاي فەلەتون ەمەس. «وقشاۋ»-دىڭ ماعىناسى «ەلەڭ ەتكىزەر ءسوز, حالىققا وي سالاتىن ءسوز» دەگەنگە سايادى. بۇل ايدارمەن كوركەم شىعارما دا شىققان. بۇگىنگى ءباسپاسوز نەگىزىنەن تازا اقپاراتقا يەك ارتادى. بىراق ول كەزدە ءباسپاسوز ادەبيەت اياسىنداعى دۇنيە رەتىندە قارالعان.
قازىر ءبىز الەمدىك, سالالىق ءرامىز, بەينە, نىشان تۋرالى كوپ ايتامىز عوي. قىزىق رەتىندە ايتايىق, «ەڭبەك تۋى» كەزەڭىندە گازەتىمىزدىڭ ماڭدايشاسىندا جارتى اي مەن سەگىز بۇرىشتى جۇلدىز بەلگىسى تۇر. بۇل ۇلت تىلەگى ەكەنى ءسوزسىز. كەڭەس تۇسىندا «سوتسيالدى», «سوتسياليستىك» اتاۋمەن شىققان شاقتىڭ دا ەرەكشە پۋبليتسيستىك مۇراسى از ەمەس. ال ازاتتىق تۇسىنداعى «ەگەمەن» ەل مىنبەرى بولا ءبىلدى.
پرەزيدەنت ق.توقاەۆ بيىل جۋرناليستەر كۇنى قارساڭىندا «گازەت شىعارۋ جانە گازەت وقۋ ءۇردىسى ەشقاشان ۇزىلمەۋگە ءتيىس. وسى ساباقتاستىقتى ساقتاپ قالۋ كەرەك» دەپ, وركەنيەتتى الەم تاجىريبەسىن ەسكە سالدى.
باسىلىمنىڭ بايسالدى بەلەسىندە ايتىلعان وسى ەلدىك ءسوز كلاسسيكالىق باق تۇجىرىمىن ايقىندايدى.
