قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ قايراتكەرى, تۇركولوگيانىڭ تەگەۋرىندى تۇلعاسى, تۇركيانىڭ «Dil Kurumu» قوعامىنىڭ قۇرمەتتى مۇشەسى, باشقۇرتستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى, «وتان» وردەنىنىڭ يەگەرى, حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اكادەميك ءابدۋالي تۋعانباي ۇلى ىركىلىسسىز ىزدەنىستىڭ, ەسەپسىز ەڭبەكتىڭ, مويىماس مىنەزدىڭ, تايماس تاباندىلىقتىڭ ادامى ەدى. سوندىقتان ونى انا ءتىلىمىزدىڭ «التىن ادامى» دەپ اتاۋعا بولادى. ەسىك قورعانىنا جاقىن ماڭدا تۋعانى ءۇشىن دە, قايشىلاسقان تۇستا قايرات كورسەتە ءجۇرىپ قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى ءۇشىن كۇرەسىپ, قازاق ءتىلى قوعامىن قۇرعانى ءۇشىن دە, ەتنولينگۆيستيكانىڭ ءتۇپ باستاۋىندا تۇرعانى ءۇشىن دە, ۇندەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن ىستەردى اتقارعانى ءۇشىن دە وسىلاي اتاۋ ادىلەتتى ءارى ابزال بولار ەدى.
ول ءسوز سۇيەگىنە سىڭگەن, كەڭ پىشىلگەن, كەنەن ءبىلىم جيعان, حالىق دانالىعىنان قانىپ ىشكەن, سونى ۇلكەن ارناعا قۇيا بىلگەن, تۇتاس كەزەڭگە تۇتقا بولعان تۇعىرلى تۇلعا ەدى. ءبىز بۇگىن تەرمينولوگيانىڭ تەپسەڭى, ءتىلتانىمنىڭ تۇزەڭىنە شىعىپ تۇرساق, سوعان جاقپار-جاقپارمەن, قيا-قيامەن جول سالعان, تىمىرسىق ۋاقىتتا توڭعا اينالعان قازاق تۇركولوگياسىنىڭ كوبەسىن بۇزىپ, سەرە قاردان سوقپاق شىعارعان عاسىرلىق شىنارعا – عۇلاما ابىزعا قارىزدارمىز.
ول كامەلەتكە تولعان جاسىندا سوعىسقا اتتاندى, مايداننان ورالعان سوڭ, وي مايدانىنا ارالاستى. قوس مايداننان دا جەڭىسپەن شىقتى. كوتەرىپ شىققانى ادامدىق جالاۋى, كىسىلىك بايراعى ەدى. جامان جەردى باسقان جوق, جاڭساق پىكىر ايتقان جوق. قىرىق اتانعا جۇك بولار جانكەشتى جۇمىس اتقاردى, ارتىندا مىڭ باسپا تاباق ەڭبەك قالدى. مىڭ باسپا تاباق دەگەنىڭىز, قىرىق ميلليون تاڭبا دەگەن ءسوز. بىلاي قاراساڭ, قاراپايىم اريفمەتيكا سياقتى. الايدا سونىڭ ارتىندا قانشا ۇيقىسىز ءتۇن, كۇلكىسىز كۇن جاتىر.
ءاربىرى ەسىك قورعانىنىڭ كىرپىشىندەي «قازاقتار انا ءتىلى الەمىندە» ءۇش تومدىعى ىجداعاتتى كىسىنىڭ ىسىراپسىز عۇمىرىن كورسەتەدى. بۇل جالعاستى جۇمىس, عىلىم ادامىنىڭ ەتالونى بولعان تۇلعانىڭ ەتنولينگۆيستيكالىق سوزدىگى قازاقتانۋ ەپوپەياسىن تولىقتىرادى. قازاقتانۋ ەپوپەياسى دەگەن ءسوزدى تەككە ايتقانىمىز جوق. قازاق ەتنولينگۆيستيكانىڭ قاينار باستاۋىندا تۇرىپ, ونىڭ جەكە عىلىم سالاسى رەتىندە وركەندەۋى مەن وسۋىنە تىكەلەي باستاماشى بولعان ءابدۋالي قايدار ۇلتتى تانۋ ءتىلدى تانۋدان باستالاتىنىن ايقىنداپ, ايشىقتاپ كورسەتىپ بەردى.
ەتنوستانىم مەن ءتىلتانىم ەگىز ەكەنىن, وسى ەكەۋىنىڭ سينتەزى – ەتنولينگۆيستيكا ءبىزدىڭ بارىمىزدى باعالاپ, جوعىمىزدى تۇگەندەۋگە باعدار ەكەنىن ءبىلدىردى. توقسان جاسىندا وسىلاي تولعاندى. ءتىل ءبىلىمىنىڭ توبە بيىنە اينالدى. توردە وتىرىپ, توبە-توبە ەڭبەگىن ۇسىندى. تامىرلاس تۇركى الەمىن تۇگەندەدى. قارىمدى قالامىمەن قاتارلاسىن قاناتتاندىردى, مۇراتتاسىن مەرەيلەندىردى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسى ءۇشىن داۋدان دا, جاۋدان دا تايسالمادى. قىسىم كورسە دە, قىسپاققا تۇسسە دە قازىق ەتكەن ويىنان اينىمادى, قاداق ەتكەن ىسىنەن شەگىنبەدى. ول ۇلتقا, ەلگە قاتىستى قاي ماسەلەدە قايرات كورسەتىپ, قالىڭ ورتاسىندا ءجۇردى. جۇرت دەگەندە جۇرەگىن ۇسىندى. ازاماتتىق ۇستانىمى ايقىن بولدى. سوندىقتان الاش ارىستارىنىڭ اقتالۋى, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى, «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ قۇرىلۋى, الىپپە رەفورماسى سەكىلدى قابىرعالى ىستەردە ءا.قايداردىڭ ەسىمى قاشاندا العاش اتالاتىن.
ازاتتىقتىڭ اق تاڭى ارايلاپ اتقاندا تۇركولوگيا عىلىمىنىڭ قايتا قاناتتانۋىنا, انا ءتىلىنىڭ تۇعىرىنا قونۋىنا, ءتىل, تەرمينولوگيا, لاتىن ءالىپبيى جوباسىنا قاتىستى بەدەلدى مىنبەرلەردە ۇدايى سەرگەك ءۇن قاتا ءبىلدى. ءتۇپ-تامىرىمىزدى قوپارا, ءتۇپ-تانىمىمىزعا تۇرەن سالا كەلگەن «تۇركىتانۋعا كىرىسپە» قازاق تۇركولوگياسىن تۇبەگەيلى وزگەرتكەن ەرەن ەڭبەك بولدى. 1985 جىلدان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىنا وقىتىلا باستاعان وسى ەڭبەك تۇركىتانۋشىلاردىڭ الىپپەسىنە اينالدى. قازىر تۇرىك تىلىنە دە اۋدارىلعان بۇل سۇبەلى ەڭبەكتى دۇنيەجۇزى تۇركولوگتەرى باعدار ەتىپ العان.
ءابدۋالي تۋعانباي ۇلىنىڭ اۋەلى ىندەتە وقىپ, پايىمدى پىكىرى قالىپتاسقان تۇلعانىڭ ءبىرى – شوقان ءۋاليحانوۆ ەكەن. عالىمنىڭ باعدارلى باعىتىنىڭ ءبىرى – ۇيعىرتانۋ بولسا, شوقان سالعان سونى سوقپاقتان كەيىن ءشوپ باسقان وسى جولعا ءتۇستى. كەڭەسباەۆتىڭ كەڭەسىمەن باستالعان «قازىرگى ۇيعىر تىلىندەگى قوس سوزدەر» ديپلومدىق جۇمىسى جۇيەلى عىلىمي جۇمىسقا ۇلاستى. سوندىقتان ونىڭ قالامىنان تۋعان ۇيعىر ءتىلىنىڭ ماسەلەسىنە ارنالعان ىرگەلى دە كۇردەلى مونوگرافيالار سەرياسى دا الەمدىك تۇركولوگياعا قوسىلعان قوماقتى ۇلەس. اكادەميكتىڭ 1955 جىلى «قازىرگى ۇيعىر تىلىندەگى قوس سوزدەر» تاقىرىبىندا كانديداتتىق, 70-جىلدارى «ۇيعىر ديالەكتىلەرى جانە ادەبي ءتىلدىڭ ديالەكتىلىك نەگىزى» اتتى دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋى, 1971 جىلى «قازىرگى ۇيعىر ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋى» اتتى مونوگرافيا جازۋى – بۇل سوزىمىزگە دالەل. تۇركى اكادەمياسى 2017 جىلى باسىپ شىعارعان «ۇيعىر ءتىلى لەكسيكاسىنىڭ دامۋى» اتتى ىرگەلى مونوگرافيا دا وسى ىلكىمدى ىزدەنىستىڭ جەمىسى ەدى. ول وسىلايشا, تۇركىتانۋدىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىردى.
ابىز اعا اماناتقا دا بەرىك ەدى. ونى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا تابىستاعان قىمبات قولجازبا مۇرالارىنان دا اڭعارۋعا بولادى. بۇل قوردا كورنەكتى عالىمنىڭ قولجازبالارى, اعا دوستارىنىڭ قۇندى مۇرالارى ساقتالعان. اسىرەسە ايگىلى ءامىر ءناجىپتىڭ 4 تومدىق «يستوريكو-سراۆنيتەلنىي سلوۆار تيۋركسكيح يازىكوۆ XIV ۆەكا» ء(«حىۇ عاسىرداعى تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي-سالىستىرمالى سوزدىگى») دەگەن ىرگەلى ەڭبەگىنىڭ ورنى بولەك. كەڭەستىك قۇرساۋدىڭ قالىڭ كەزەڭىندە ءامىر ءناجىپ وسى قوماقتى قولجازباسىن باسپاعا تاپسىرعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, ونىڭ ءى تومى 1979 جىلى ماسكەۋدە جارىققا شىعادى دا, قالعان تومدارى توقتاپ قالادى. عۇلاما عالىم قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان تۇستا سىرلاس ءىنى-دوسى ءابدۋالي تۋعانباي ۇلىمەن ءوز شاڭىراعىندا ديدارلاسىپ, جارىق كورمەگەن قولجازبا مۇرالارىن اماناتتاپ وتىرىپ: «ورتاعاسىرلىق جازبا ەسكەرتكىشتەردىڭ كوبىسى بۇگىنگى قازاق جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن, دەمەك ولاردىڭ مۇراگەرى – سەندەرسىڭدەر. مەن عۇمىرىمدى تۇركولوگياعا ارنادىم. ەڭبەكتەرىمنىڭ ءبىرازى جاريالاندى. جاريالانباعاندارى دا از ەمەس. سولاردى وزىڭە امانات ەتەم» دەگەن ەكەن.
توقساننىڭ تورىندەگى ابىز اعا اسىل اماناتتى بىزگە تابىستاپ تۇرىپ, وسى سوزدەردى تولقىپ ايتىپ ەدى. بۇل رەتتە ايتا كەتسەك, ءامىر ءناجىپ اياقتاعان ىرگەلى دە كەشەندى ەڭبەكتە ەسكى ەسكەرتكىشتەگى 2500 ءسوز تۇركى تىلدەرىنىڭ تاريحي سوزدىكتەرى مەن XI-XV عاسىرلار ارالىعىندا جازىلعان 20-دان استام كونە ادەبي جادىگەرلەرمەن, سونداي-اق 20-دان استام قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ باي ماتەريالىمەن سالىستىرىلا بەرىلگەن. اراب-پارسى, سونىمەن بىرگە موڭعول, بۋريات, قالماق تىلدەرىمەن سالىستىرۋلار جاسالعانى تىنىمسىز ەڭبەكقورلىقتىڭ, توگىلگەن تەردىڭ مولشەرى سىندى. كوپ ۇزاماي, 2017 جىلى ءبىز ىرگەلى ەڭبەكتى مۇقيات دايىنداپ, جۇيەلەپ, ءتورت تومدىق تولىمدى كىتاپ ەتىپ باسىپ شىعاردىق. سوندا سەرتىنە بەرىك ءابدۋالي اعا موينىنان اۋىر امانات جۇگى تۇسكەندەي, ءاربىر تومدى اسىقپاي پاراقتاپ, تەبىرەنە باۋىرىنا باسىپ, اق باتاسىن بەرىپ ەدى. ريزا بولعاندىعى – سول جولى ءوزىنىڭ جەكە زاتتارى مەن قولجازبا حاتتارىن دا اكادەمياعا تاپسىرعان بولاتىن. ولار قازىر اكادەميكتىڭ كوزى رەتىندە حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۋزەيى مەن كىتاپحاناسىندا ساقتاۋلى تۇر.
سيزيف ەڭبەگى سەكىلدى سابىلىس پەن سارىلىستان, سامعاۋ مەن قۇلاۋدان, قايتالاۋ مەن قايراتى كەمۋدەن تۇراتىن عىلىم جولى ءابدۋالي قايداردى قاجىتىپ, قامىقتىرعان جوق, قايتا قايرادى. امانات شاعىنا دەيىن ارپالىسىپ, عىلىمنىڭ تاسىن ارقالادى. ول ەڭبەك وتەۋسىز بولعان جوق. كوزى تىرىسىندە جارىق كورگەن «عىلىمداعى عۇمىر» اتتى 6 تومىن قاراپ وتىرىپ, سايىن تۇلعانىڭ ءىز سالماعان, ىلگەگىن تاپپاعان سالاسى جوقتىعىنا قايران قالاسىڭ. ەتيمولوگيا, ەتنونيميكا, ءسوزتانۋ, ءتۇبىرتانۋ, تەرمينولوگيا, ونوماستيكا, فرازەولوگيا, تاريحي لەكسيكولوگيا, ديالەكتولوگيا سەكىلدى ءتىل ءبىلىمىنىڭ سان سالاسىندا سايراعان ءىزى جاتىر. تۇركولوگيا مەن التايتانۋدا دا انا ءتىلىنىڭ ابىزىن اينالىپ وتە المايمىز.
حاكىم ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتۋالدى يدەياسىنىڭ ۋتوپيا ەمەستىگىن ءابدۋالي تۋعانباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن بولمىسىنان كورەمىز. ادامدىقتىڭ كەمەلدىگىنە انىق مىسال دا وسى. ماۋەلى بايتەرەكتەي بولعان ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ جەتەكشى بولىپ, ءجون سىلتەگەن شاكىرتتەرىنىڭ ءوزى قازىر قاداۋ-قاداۋ ءىرى عالىمدارعا اينالدى.
ءبىز اكادەميك ءابدۋالي قايدار جونىندە ءسوز قوزعاعاندا, ءجۇز جىلدىق جۇيەلى جۇمىس, جۇلگەسى ۇزىلمەگەن جارىق بولمىس, ەسەلى ەڭبەك پەن ەرەن ەرلىك, ۇلتتى ءسۇيۋدىڭ ۇزدىك ۇلگىسى, ەلگە قالتقىسىز قىزمەت قىلۋدىڭ بيىك بەلگىسى جونىندە ايتامىز. ول ورتاق ىستە ولجا سالعان, جوقتى ىزدەگەن, باردى تۇگەندەگەن, ۇلت ءتىلىن ۇلىقتاعان, باۋىرلاس حالىقتاردىڭ تۇتاستىق تۋىن كوتەرگەن, جاڭا لاتىن ءالىپبيىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلت رۋحانياتىن جاڭعىرتقان پاسسيونار تۇلعا ەدى. عيبراتتى عۇمىرىن, عاپىلى جوق عىلىمي ىزدەنىسىن, بۇكىل ءومىرىن ءسوزدىڭ ءمانىن اشۋعا جۇمساعان تۇعىرلى تۇلعانىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءجۇز جىلدىق جولى – ۇرپاققا ونەگە. انا ءتىلىن تورگە وزدىرعان ابىزدىڭ ىلكىمدى ىستەرى جالعاسىن تابادى دەپ سەنەمىز.
دارحان قىدىءرالى,
اكادەميك, سەناتور
