سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ولگا زورينا
گەوپاركتەر اۋماقتاردىڭ تابيعي-تاريحي مۇرالارىن تۇراقتى دامىتۋدى, جەرگىلىكتى مادەنيەت, عىلىم-ءبىلىم, سالت-سانا, ادەت-عۇرىپتار سىندى, رۋحاني ۇستىنداردىڭ سان سالاسىن جان-جاقتى ناسيحاتتاۋدى قاراستىرادى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 49 ەلىندەگى 213 اۋماق يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق گەوپاركتەرى قۇرامىنا كىرەدى. سول تۇرعىدا ەلىمىز دە ءتۋريزمنىڭ ورنىقتى دامۋىنا, تابيعي رەسۋرستاردى ۇتىمدى پايدالانۋعا, گەومۇراعات نىساندارىن ساقتاۋعا, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇددەلى.
– مەملەكەتتى گەولوگيالىق دامىتۋ ماسەلەلەرى وتە ماڭىزدى. سول تۇرعىدا ەل اۋماعىندا گەوپاركتەر قۇرۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن جۇمىس توبى قۇرىلعان. سونىمەن قاتار نورماتيۆتىك تالاپتار مەن ءتيىستى زاڭنامالىق بازانى قايتا قاراۋ, تالداۋ مەن ازىرلەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. ەلىمىزدىڭ گەولوگيالىق مۇراسى اتلاسىن جاساۋعا قاجەت ماتەريالدار دايىندالىپ جاتىر, وعان رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق ماڭىزى بار نىساندار ەنەدى, – دەيدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى گەولوگيا كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرلان اقباروۆ.
ۇلتتىق گەوپارك جەلىلەرىن قۇرۋ باستاماسى 90-جىلداردىڭ اياعىندا ەۋروپاداعى گەولوگيالىق مۇرا نىساندارىنا تۋريستەر لەگىن تارتۋ ارقىلى جەرگىلىكتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ ءوز ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىن تۇرعان جەرلەرىندە تۇراقتى وتكىزۋىنە جاعداي جاساۋ, اۋىلدىق جەرلەردەگى ەكونوميكالىق قۇلدىراۋدى تەجەۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان.
وسى ورايدا يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق گەوپاركتەر جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى سايدا نىعماتوۆا: «گەولوگيالىق پاركتەردىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ جەرگىلىكتى جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ايماقتار ءۇشىن كەلەشەگى بار ءتاسىلدىڭ ءبىرى. كەيىنگى جىلدارى گەوپاركتەر تۋريستەردى كوپتەپ تارتۋعا ىقپال ەتەتىن تابىستى بيزنەس باستامالارعا كەڭىنەن جول اشىپ وتىر», دەپ اتاپ ءوتتى.
قازىردە ەلىمىزدە ارال, ۇلىتاۋ, كىشى قاراتاۋ گەوپاركتەرى قۇرىلىپ جاتىر. قىزىلوردا وبلىسى اۋماعىندا اشىلعان ەلىمىزدەگى العاشقى گەوپارك ءوزىن جان-جاقتى تانىتا دا باستادى.
– «Geopark Aral» – ارال تەڭىزىنىڭ تابيعاتى مەن وسى ءوڭىردىڭ ەكونوميكاسىن ساقتاۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان ورتالىق ازياداعى العاشقى تۋريستىك باعىت. بۇل – گەولوگيالىق, ەتنيكالىق تۋرلارىمەن قوسا, باسقا تۋريستىك نىسانداردى قامتيتىن اشىق اسپان استىنداعى مۋزەي. ءبارى دە جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولداۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان. كەلەسى جىلى ءبىز يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق گەوپارك مارتەبەسىن الۋعا ءوتىنىش بەرەمىز. «Geopark Aral» وسى باعدارلاماداعى ەلىمىزدىڭ العاشقى جوباسى بولماق. جوبا قۇرىلتايشىسى – حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى, – دەيدى وسى پاركتىڭ ديرەكتورى ساۋلە تەمىربەك.
ساۋلە تەمىربەك اۋماق ەكولوگياسىمەن بايلانىستى تۇيتكىلدەردى بايانداي وتىرىپ, بۇگىندە قىزىلوردا وبلىسىندا جاپپاي سەكسەۋىل وتىرعىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. سەكسەۋىل قىستا قار ۇستايدى, جازدا مالعا قورەك, سونداي-اق توپىراقتى بايىتىپ, جازدا شاڭ مەن تۇزدى ۇستاپ تۇرۋعا دا سەپتەسە الادى. ارالدىڭ تۇزى مەن شاڭى سوناۋ ەۋروپا شەكاراسىنا دەيىن جەتىپ جىعىلادى دەگەن دەرەكتەر بۇرىننان بار.
بۇگىندە «Geopark Aral» مۇراجايىنىڭ دامۋىنا, تۋريستەردى كەلتىرۋگە جەرگىلىكتى تۇرعىندار دا مۇددەلى بولعاندىقتان, تۇيە سۇتىنەن, جۇننەن جاسالعان, كادەگە جارايتىن تابارىك ونىمدەرىن جاسايتىن ساندىك-قولدانبالى ونەر شەبەرلەرى دە بۇل شاراعا كوپتەپ تارتىلىپ جاتىر. فورۋمدا ارال ءوڭىرى شەبەرلەرىنىڭ قولىنان شىققان بۇيىمداردىڭ كورمەسى ءوتتى.
ەلىمىزدە رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە, ەرەكشە قورعالاتىن 119 تابيعي اۋماق پەن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار 46 وڭىرلىك تابيعي پارك, قورىقتار مەن تابيعات ەسكەرتكىشتەرى بار. ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار كولەمى 31 ملن گەكتاردان استام. وسى اۋماقتاردىڭ باسىم بولىگىندە زەرتتەۋ, رەكرەاتسيالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءىس-شارالارى جان-جاقتى جاسالىپ جاتىر.
ءتۇرلى ەكوفەستيۆالدار, اكتسيالاردىڭ كومەگىمەن قىزىلتاس ساياجايىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان, ەل اراسىندا «تاسباقا تاس» اتالىپ كەتكەن ارحەولوگيالىق پاركتىڭ مادەني-تاريحي مۇرانى ساقتاۋ, ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ جونىندەگى جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. سونداي-اق تالدىقورعان قالاسىنداعى «التىن ادام كرەاتيۆ ورتالىعى» قب گەوپاركى كەڭىنەن ناسيحاتتالىپ ءجۇر.
القالى جيىندا ءسوز العان ساراپشىلار, رەسەي, ليتۆا, يران, تۇركيا, قىرعىزستان گەوپاركتەرىنىڭ وكىلدەرى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە قاتىستى ءوزى تاجىريبەلەرىن ورتاعا سالدى.
رەسەيدىڭ گەولوگيا عىلىم-دارى جانە گەوپاركتەر جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى سەرگەي سەميلەتكين رەسەيلىك عالىمدار گەولوگيالىق ساياباقتاردىڭ جاڭا اتلاسىن شىعارۋعا دايىندالىپ جاتقانىن, وعان ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى بارلىق بەلگىلى ورىندار, سونىڭ ىشىندە ەندى قۇرىلىپ جاتقان نىساندار دا ەنگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. وكىنىشكە قاراي, ازىرگە, ەشبىر اتلاستا ورتالىق ازيانىڭ بىردە-ءبىر گەوپاركى جوق.
گەوفورۋمدا باشقۇرتستان وكىلدەرى بارىنشا بەلسەندىلىك تانىتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. قازىرگى تاڭدا رەسەي فەدەراتسياسىندا 2020 جىلى يۋنەسكو-نىڭ جاھاندىق گەوپاركى مارتەبەسىن العان «التاي», «ۋندوريا گەوپاركى», «يانگان-تاۋ» گەوپاركتەرى تابىستى جۇمىس ىستەپ تۇر, سونداي-اق رەسەيدىڭ باسقا ايماقتارىندا دا جاڭا گەوپاركتەر كوپتەپ قۇرىلىپ جاتىر.
– گەوپاركتەر تابيعي قازىنا عانا ەمەس, ەكوتۋريزمنىڭ دە ماڭىزدى ورتالىعى, وشاعى. وسىنداي ءىس-شارالارعا قاتىسۋ بىزگە باشقۇرتستاندى تۋريستەر مەن ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى باعىت رەتىندە ىلگەرىلەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى زۋحرا گورديەنكو.
باشقۇرتستانداعى «توراتاۋ» تۋرالى مالىمەتتەردى وسى پاركتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى فانيز ارديسلاموۆ تولىقتىرا وتىرىپ, ولاردىڭ ارحيتەكتۋرالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنىنە باسا نازار اۋداردى. مىسالى, «توراتاۋدا» ارنايى باسپالداقتار جاسالعان, ءبىر جاعىنان بۇل تۋريستەردىڭ ساياحاتىن جەڭىلدەتسە, ەكىنشىدەن ساياباقتى قيراۋدان قورعايدى.
گەوفورۋمدا يران ۇلتتىق پاركتەرىنىڭ توراعاسى اليرەزا اميركازەمي دامىعان ينفراقۇرىلىمىمەن, تابىس تاريحىمەن, بيزنەس-يدەيالارىمەن جينالعانداردى قايران قالدىردى. فورۋم قاتىسۋشىلارىن ءتانتى ەتكەن ساياباقتاردى دامىتۋعا جەرگىلىكتى حالىق تا بەلسەنە قاتىسادى ەكەن. بۇل ەكونوميكاسى ءالسىز ايماقتاردى كوتەرۋگە, تۇرعىنداردى پايدالى ىسپەن اينالىسۋعا جەتەلەيتىن كورىنەدى.
تۇركيادا كەرىسىنشە, وسى ەلدەن كەلگەن سەردار ايتاچتىڭ ايتۋىنشا, ءالسىز زاڭنامالىق بازا مەن بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى, گەوپاركتەردىڭ جاھاندىق ءمان-ماڭىزىن تانىپ-بىلۋدە, دامىتۋدا بىرقاتار كۇرمەۋلى ماسەلە بار.
گەوفورۋمدا نەگىزىنەن ەلىمىزدە ۇلتتىق گەوپاركتەر جەلىسىن قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋگە, ەۋرازيا اۋماعىنداعى گەوپاركتەر ىنتىماقتاستىعىن ۇيلەستىرۋگە, كىندىك ازيانىڭ گەومۇراسىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازار اۋدارۋىنا, قازاقستان, ورتالىق ازيا مەن يۋنەسكو ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق اياسىندا گەوعىلىمدار مەن گەوپاركتەر جونىندەگى باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە ءمان بەرىلدى.
مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, حالىقارالىق ۇيىمدار, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق ساراپشىلار باس قوسقان جيىندا گەولوگيالىق, ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ, نوميناتسيالىق قۇجاتتاردى ازىرلەۋ, گەوپاركتەردى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ جوسپارى مەن تۇجىرىمداماسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلاندى.
الماتى
