ەرتىس وزەنىندە قاراشا ايىنىڭ سوڭىنان بەرى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلۋى بايقالادى. وزەننىڭ ويپاڭ تۇستارىندا سۋ ارناسىنان شىعىپ, جايىلمالارعا جايىلعان. بۇل جاعداي اۋىلداعى مال باققان جۇرتتىڭ ءشوبىن قىستاقتارعا جەتكىزۋىنە قيىندىق تۋدىرىپ وتىر.
اقتوعاي اۋدانىنداعى «عيبرات» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى ازامات قوجماعامبەتوۆ سۋ كۇننەن-كۇنگە كوبەيىپ, جايىلمالارداعى جىرالاردا گۇرىلدەپ اعىپ جاتقانىن ايتادى. سالدارىنان توعاي ماڭىندا شابىلىپ, ورالىپ قويعان شوپتەردى اۋىلعا جەتكىزۋ مۇڭعا اينالعان.
– كەشە تۇندە عانا جايىلماعا بارىپ, شابىندىق جاققا ءوتۋدىڭ مۇمكىندىگىن قاراپ كەلدىم. تەحنيكا وتە المايدى, سەبەبى سۋ وزەن ارناسىنان شىعىپ, قاتتى ەكپىنمەن جىرالارعا قۇيىلىپ جاتىر. ءوزىمنىڭ جانە «ەلدوس» شارۋا قوجالىعىنىڭ جالپى كولەمى 200-دەي ءشوپ وراماسى قالىپ قويدى. قىس بولسا كەلدى, الدا كۇن سۋىتىپ, اياز تۇسەدى دەيدى اۋا رايىن بولجاۋشىلار. ەگەر ءشوپتى جەتكىزە الماساق, قوراعا كىرگەن مالىمىز قىرىلاتىنى انىق. مۇنداي جاعداي ءبىزدىڭ وڭىردە بولىپ كورمەگەن, العاشقى رەت كەزىگىپ وتىرمىز. تەك ءبىزدىڭ جاڭابەت اۋلىندا عانا ەمەس, توڭىرەكتەگى وزگە ەلدى مەكەندەردىڭ حالقىنا دا قيىن بولىپ تۇر, – دەپ مۇڭىن شاقتى فەرمەر.
«قازگيدرومەت» مەكەمەسىنىڭ ماماندارى ەرتىس وزەنىندە سوڭعى ون كۇندە سۋ دەڭگەيى كوتەرىلگەنىن راستادى. بۇعان شىعىس قازاقستانداعى كاسكادتى سۋ قويمالارىنان سۋدىڭ مول كولەمدە بوساتىلعانى سەبەپ بولعان كورىنەدى.
– ول سۋ ءبىزدىڭ وڭىرگە 10-15 كۇندە كەلىپ جەتتى. سونىڭ اسەرىنەن وزەننىڭ كەي تۇستارىندا دەڭگەيى ارتتى. ماسەلەن, پاۆلوداردا 82 سانتيمەترگە دەيىن, ال اباي وبلىسىمەن شەكارالاس تۇستا 1,5 مەترگە دەيىن كوتەرىلگەن. سۋ دەڭگەيىنىڭ ارتۋى وزەن ارناسىنىڭ كەڭدىگىنە, اعىنعا بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. ونىڭ ۇستىنە وزەندە مۇز قاتۋ ۇدەرىسى ءالى ءجۇرىپ جاتىر. كەي جەرلەردە ءالى تولىق قاتىپ ۇلگەرگەن جوق. سۋدىڭ كۇرت كوتەرىلۋىنە مۇزدىڭ دا اسەرى بولدى. قازىر دەڭگەيى تومەندەپ, ءوز ارناسىنا ءتۇستى. ەلدى مەكەندەر مەن جايىلمالارعا قاۋىپ جوق. الداعى ۋاقىتتا قالىپتى دەڭگەي ساقتالادى, – دەدى «قازگيدرومەت» رمك پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ ينجەنەر-گيدرولوگى مارينا مينچاكەۆيچ.
سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى «ەرتىس» باسسەيندىك ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەلەۋسىز قامباروۆ ءۇلبى سۋ قويماسىنان مول سۋدىڭ جىبەرىلگەنى ءماجبۇرلى قادام دەيدى. جاۋىن-شاشىن مەن قالىڭ جاۋعان قار سالدارىنان قويمادا سۋ كوبەيىپ كەتكەن.
– شىعىس قازاقستاننىڭ جوعارى جاعىندا بۇقتىرما سۋ قويماسى تۇر. ودان بەرى ءشۇلبى سۋ قويماسى ورنالاسقان. ەرتىس وزەنىنە جىبەرىلەتىن سۋدىڭ بارلىعى شۇلبىدەن شىعادى. نەگىزى سۋ قويماسىنان وزەنگە جىل ون ەكى اي بويى سۋ جىبەرىلىپ جاتادى. قىستا ونىڭ ورتاشا كولەمى سەكۋندىنا 650 تەكشە مەتر. بۇل كولەمنىڭ ەشقانداي قاۋپى جوق. قاراشا ايىندا قويمادا سۋ مولشەردەن تىس كوبەيىپ كەتىپ, كوبىرەك سۋ بوساتۋعا ءماجبۇر بولدىق. ءارى قويمانى الداعى كوكتەمدە كەلەتىن مول سۋعا دايىنداۋىمىز كەرەك. بيىل قىستا مۇنداي سۋ ەندى بولمايدى. «قازگيدرومەت» مەكەمەسى اۋا رايىنا, جاۋىن-شاشىنعا بايلانىستى ۇزاق مەرزىمگە بولجام جاساي المايدى, سەبەبى ول ءوزىن اقتاماي قالادى. سينوپتيكتەر قاڭتار مەن اقپان ايىندا قار كوپ جاۋادى دەپ بولجاپ وتىر. سوعان وراي سۋ كوپ بولۋى مۇمكىن. الداعى ۋاقىتتا سۋ رەجىمىن رەتتەۋ جالعاسا بەرەدى, بىراق مۇنداي كۇرت كوبەيۋ بولمايدى دەپ ويلايمىز, – دەدى ە.قامباروۆ.
جەرگىلىكتى مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەرتىس وزەنىندەگى سۋدىڭ كولەمى مەن ساپاسى جەتكىلىكتى باقىلانباي وتىر. وزەن شىعىس قازاقستاننان وبلىسىمىزعا كىرگەننەن بەرى قاراي 250 شاقىرىم جەردە بىردە-ءبىر گيدروبەكەت جوق. وبلىس كولەمىندە اتالعان وزەندى باقىلايتىن نەبارى 5 بەكەت بار ەكەن. ونىڭ ەكەۋى – وبلىس ورتالىعىندا, وزگەسى تەرەڭكول, ەرتىس, جەلەزين اۋداندارىندا ورنالاسقان.
ء«بىرىنشى گيدرولوگيالىق بەكەت – قالا اۋماعىندا ورنالاسقان پاۆلودار گيدرولوگيالىق بەكەتى (زاتون), ال وبلىسقا كىرەبەرىستەن شامامەن 250 كم قاشىقتىقتا بىردە-ءبىر گيدرولوگيالىق بەكەت جوق. سايكەسىنشە, گيدرولوگيالىق رەجىم باقىلاۋعا الىنباعان. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ فيليالىمىز اققۋلى اۋدانىندا گيدرولوگيالىق بەكەت اشۋ تۋرالى ۇسىنىستى «قازگيدرومەت» رمك قاراۋىنا جولدادى. ءبىر عانا بەكەت ارقىلى سۋدىڭ 48 ءتۇرلى كورسەتكىشىن باقىلاي الامىز», دەيدى «قازگيدرومەت» رمك پاۆلودار وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى گالينا شپاك.
پاۆلودار وبلىسى اۋماعىنان اعىپ وتەتىن ەرتىس وزەنىنىڭ ۇزىندىعى – 720 شاقىرىم. ارنانىڭ ورتاشا ەنى 600 مەتر بولسا, كەي جەرلەردە ول 3,5 شاقىرىمنان اسادى. وزەننىڭ سۋ جيناۋ الاڭى – 260 مىڭ تەكشە شاقىرىم, ورتاشا تەرەڭدىگى – 3-4 مەتر. شىعىس قازاقستانداعى بولىگى بوگەندەر كاسكادىمەن بوگەلگەن. وزەن بويىندا تەحنولوگياسى سوعان تاۋەلدى ونداعان ۇلكەن كاسىپورىن, ەلەكتر ستانسالارى ورنالاسقان.
پاۆلودار وبلىسى
