كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
قازاقستاندى كەڭەستىك زاماندا ۇزاق جىلدار بويى باسقارعان دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆ پەن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ قارىم-قاتىناسىن باياندايتىن ۇزىك-ۇزىك ەستەلىكتەردى بۇرىن دا وقىعانبىز. مىناۋ حات سول ەستەلىكتەردىڭ كەيبىر قالتارىستى تۇستارىن اشاتىن دا سياقتى.
ماسەلەن, بەلگىلى قالامگەر رىمعالي نۇرعاليدىڭ سوقپاقباەۆ تۋرالى «تاۋدان تۇسكەن ادام» دەگەن ەسسەسى بار. ول ەسسە-ەستەلىكتە بەكەڭ بالعابەك قىدىربەك ۇلى, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆتارمەن بىرگە زەينەتكەر دىنمۇحامەد قوناەۆتى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاۋعا بارادى. قوناەۆ: «بۇگىنگى مەنىڭ مىناۋ تۋعان كۇنگە جايعان داستارقانىمداعى ەڭ ۇلكەن ادام – بەردىبەك. ءتىپتى انىق شىندىقتى ايتسام, جازۋشى بالاسىندا قازاقتا اۋەزوۆتەن كەيىن وسى ءۇيدى كورگەن ەڭ ۇلكەن جازۋشى – بەردىبەك...» دەگەن ىڭعايدا اڭگىمە ايتادى. مۇنداي ماقتاۋدى كۇتپەگەن سوقپاقباەۆ الدەنەنى بۇلدىرەدى. قىسقارتا ايتقاندا رىمعالي نۇرعاليعا ايتقان اڭگىمەسىنىڭ سوڭىن بەكەڭ «سونىمەن, بالا, مەن ومىرىمدە ەستىمەگەن ماقتاۋ ءسوزدى ديمەكەڭنىڭ اۋزىنان ەستىدىم جانە ول كىسى دە ومىرىندە ەستىپ كورمەگەن تەنتەك ءسوزدى مەنەن ەستىدى» دەپ اياقتايدى.
كلاسسيك جازۋشىنىڭ ءبىر كەزدەرى مەملەكەت باسقارعان زەينەتكەر قوناەۆقا «تەنتەك ءسوز» ايتۋىنا نە تۇرتكى بولدى؟ بۇعان جاۋاپ بەرمەس بۇرىن تاعى ءبىر وقيعانى باياندايىق.
تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ سوقپاقباەۆ تۋرالى ماقالاسىندا ء«بىر جولى ول كىسىنىڭ سۋ جاڭا كوستيۋم كيىپ تسك ءۇيى جاعىنان تولە بي كوشەسىن (ول كەزدە كومسومول) بويلاپ كەلە جاتقانىن كورىپ, امانداسىپ, ازىلدەدىم.
– اۋ, بەكە, تسك-نىڭ وزىنەن كەلە جاتىرسىز عوي.
– ءاي, ءدال تاپتىڭ, اي, – دەپ ول كىسى قۋاقى كۇلدى.
– وسى جۇرت قوناەۆقا كىرەدى ەكەن... ءتىپتى ول كىسىنى ۇيلەرىنە قوناققا دا شاقىرادى ەكەن دەگەنگە... مەن دە ءبىر قيمىلداپ كورەيىنشى دەسەم... ول كىسىنىڭ ماعان دەگەندە ۋاقىتى جوق... سونداي بىردەڭە...
وسىلاي دەپ بەكەڭ تاعى كۇلدى. شاماسى, ءاۋ باستا دا ۇيىنەن, تسك-عا ءوز ىقىلاسىمەن ەمەس, وزگەلەردىڭ «سەندە سويتسەيشى... بارسايشى» دەگەن ۇگىتىمەن شىعىپ قالعان جانداي.
اسىلى بىرەۋگە كىرىپ, بىردەڭە سۇراعانى جاراسپاي تۇراتىن كىسىلەر بولادى. بەكەڭ سونداي جان ەدى» دەيدى.
مىنە, باسقانى ايتپاعاننىڭ وزىندە وسى ەكى وقيعادان كلاسسيك قالامگەردىڭ قوناەۆتىڭ الدىنان تاۋى شاعىلىپ قايتقانىن كورەمىز.
ەندى حاتقا كەلەيىك... 1973 جىلدىڭ 12 اقپانى كۇنى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆقا 49 جاستاعى جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتان ءوتىنىش حات كەلىپ تۇسەدى.
(سۋرەتتەگى حاتتى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ 708-قورىنان تاپقان بەلگىلى ارحيۆيست راشيد ورازوۆ ەكەنىن ەسكەرتەمىز).
«كپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى سەكرەتارى د.قوناەۆ جولداسقا.
جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆتان ءوتىنىش.
«مەن 1924 جىلى الماتى وبلىسى, نارىنقول اۋدانىندا تۋىلدىم. 1974 جىلى ەلۋگە تولامىن. تۇڭعىش كىتابىم «بۇلاق» 1950 جىلى جارىق كورگەن ەدى. سودان بەرگى 25 جىل ءومىرىمدى ادەبيەتكە ارناپ كەلەمىن. جالپى سانى جيىرماعا جۋىق كىتاپتىڭ اۆتورىمىن. كوپتەگەن پوۆەستەر, اڭگىمەلەر, پەسالار, كينوستسەناريلەر, سىن-ماقالالار جازدىم. مەنىڭ كىتاپتارىم: ورىس, فرانتسۋز. ۋكراين, ليتۆان, لاتىش, مولداۆان, وزبەك تىلدەرىندە باسىلدى.
مەن جازعان «مەنىڭ اتىم قوجا» پوۆەسى بويىنشا تۇسىرىلگەن كينوفيلم 1967 جىلى فرانتسيادا كانن قالاسىندا وتكىزىلگەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە جۇلدە الدى.
سىزدەن وتىنەرىم: 50 جىلدىق يۋبيلەيىمنىڭ تۇسىندا شىعارمالارىمنىڭ 3 تومدىق تاڭدامالى جيناعىن باسىپ شىعارۋ ىسىنە كومەكتەسسەڭىز ەكەن. جالپى كولەمى 60 تاباق.
«جازۋشى» باسپاسىنىڭ 1974 جىلعا ارنالعان وندىرىستىك جوسپارى وسى كۇنى جاسالىپ جاتىر.
ءسىزدى قۇرمەتتەۋشى ب.سوقپاقباەۆ.
12.2.1973 جىل».
حات ماتىنىنەن ء«سىزدى قۇرمەتتەۋشى ب.سوقپاقباەۆ» دەگەننەن باسقا باسى ارتىق ءبىر اۋىز ماداق ءسوز كەزدەسپەيدى. سويلەمدەرى ەش كوركەمدەۋسىز جيناقى جازىلعان. قالامگەر 3 تومدىق تاڭدامالى جيناعىن باسىپ شىعارۋدى عانا سۇرايدى.
ال وسىدان ءبىر جىلدان كەيىن, ياعني 1974 جىلدىڭ 17 مامىرىندا اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ قوناەۆقا جازعان حاتىن قاراڭىز:
«اسا عۇزىرلى ديماش احمەت ۇلى, قاپەلىمدە سىزگە حات جولداپ, وزىڭىزگە تىم قاجەتتى, اسىل ۋاقىتىڭىزدى العانىم ءۇشىن الدىن الا عاپۋ وتىنەمىن. بۇنى بەك تۇسىنەمىن. بىراق مەن باسقاشا باتىلدىققا بارا الماعان بولار ەدىم. ءتوزىمنىڭ دە شەگى بار ەمەس پە, ونىڭ ۇستىنە بۇل شاتپاق ۇزاق جىلدار بويى جانىمدى جەگىدەي جەپ كەلدى. اشىعىن ايتقاندا, سىزگە مەنى مازاسىزداندىرعان جايلاردىڭ ءبارىن جايىپ سالۋعا, ءبىرتۇرلى قورقا سوقتاپ جۇرەكسىنىپ ءجۇردىم. بۇلاردى بۇرىن ايتپاعانىمنىڭ دا وزگەشە سەبەپ-سالدارى بار بولاتىن. سول تۋرالى, قىمباتتى ديماش اعا, ەش بۇكپەسىز جۇرەگىممەن قان جىلاپ تۇرىپ ايتسام دەپ ەدىم», دەپ باستايدى.
ارينە, دەنساۋلىعى سىر بەرىپ, جازۋشىلار وداعىنان شەتتەتىلىپ, جۇمىسسىز قالعان, شيىتتەي بالا-شاعاسىنىڭ جان باعىسىنا الاڭداعان اقىننىڭ جانايقايىن بەكەڭنىڭ حاتىمەن سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس. دەسە دە, ول داۋىردە مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان دىنمۇحامەد احمەت ۇلى قوناەۆقا حات جازباعان جازۋشى كەمدە-كەم ەكەنىن ايتقىمىز كەلەدى. ولاردىڭ ءبارى دەرلىك ءبىرىنشى حاتشىنى ماداقتاعانى دا انىق. سولاردىڭ ىشىندە ماداق ايتپاعان ءبىر عانا حات بەكەڭدىكى بولۋى ابدەن مۇمكىن. قىزىعى مۇراعاتتانۋشى راشيد ورازوۆ قوناەۆقا جازىلعان وتىنىشتەردىڭ دەنى قاناعاتتاندىرىلىپ وتىرعانىن, مىسالى, سوقپاقباەۆ حات جازعان كۇندەرى تاعى ءبىر اقىننىڭ قوناەۆتان ءتورت بولمەلى ءۇي سۇراعانىن, ول ءوتىنىشتىڭ سياسى كەپپەي جاتىپ ورىندالعانىن ايتادى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان بەكەڭنىڭ حاتىن قوناەۆ 19 اقپان كۇنى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارى ساتتار يماشەۆقا, يماشەۆ پارتيا جانىنداعى ۇگىت-ناسيحات بولىمىنە سىلتەيدى. ۇگىت-ناسيحات ءبولىمى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ۆ.رۋدنەۆ سوقپاقباەۆتىڭ بۇعان دەيىن جارىق كورگەن كىتاپتارىن تىزبەلەپ, سىرعىتپا جاۋاپپەن شىعارىپ سالعان.
(سۋرەتتە – رۋدنەۆتىڭ جاۋاپ حاتى).
ەندى قايتادان رىمعالي نۇرعاليدىڭ سوقپاقباەۆ تۋرالى «تاۋدان تۇسكەن ادام» اتتى ەستەلىگىنە ورالايىق.
«تەنتەكتىك» جاساعان بەكەڭ: «– ارينە, بۇلار مەنىڭ سويلەگەنىمدى ۇناتپايدى. ەسەپتەرى تۇگەل. اتاق دەسەڭ اتاق, مانساپ دەسەڭ مانساپ, ءۇي دەسەڭ ءۇي – ءبارى وسىلاردا, ديمەكەڭ مەن بايەكەڭنىڭ ءداۋىرى دۇرىلدەپ تۇرعاندا تالاي الدارىنا بارعان, سۇراعاندارىن العان, – دەگەنىمدە بىرەۋ جاقتىرماي تىجىرىنىپ, بىرەۋ قۇپتاعانداي ك ۇلىپ وتىردى. – سەن نەگە بارمادىڭ, سەن نەگە المادىڭ؟», دەدى. مىنا ءسوز قوتىردىڭ اۋزىن ج ۇلىپ العانداي, قايتادان ورەكپىپ, ەشكىمنەن رۇقسات تا سۇراماي, ءتىپتى ايعايلاپ, شاڭكىلدەي جونەلدىم».
«ديمەكەڭ ءسوزىمدى ءبولدى: – ءاي, بەردىبەكجان, سەن جازۋشىسىڭ, قازاقتىڭ «جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەگەن ءسوزىن جاقسى بىلسەڭ كەرەك. نە كەمىستىگىڭ بار, ءۇيىڭ جوق پا, اتاعىڭ جوق پا, قۇرمەتتەن كەندەمىسىڭ؟ – دەپ مەنى جۇمساق جىميىپ سابىرعا, باتۋاعا شاقىرعانداي بولدى. مەن تاعى بۇزىلىپ بارا جاتتىم» دەيدى.
قوش! تالانتتى ءدال ۋاعىندا تانىماۋ, تانىعانمەن قولداۋ كورسەتە الماۋ قاي داۋىردە دە بولا بەرەدى. بىراق اقيقاتى سول, ادىلدىكتى ۋاقىت قانا ورنىنا كەلتىرەدى ەكەن. قوناەۆ بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ءوتىنىشىن ورىنداماعانىمەن, قازاق حالقى ءھام مەملەكەت ءۇشىن ماڭدايتەرىن توككەنىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەلەنىپ, ءبىر قالاعا تۇلعانىڭ اتى بەرىلدى. قازىر الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى – قوناەۆ قالاسى.
بيىل بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى يۋنەسكو ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن الەمدىك دەڭگەيدە كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتتى. قىزىعى سول, جازۋشىنىڭ تويى 2024 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا تۋعان وڭىرىنەن, سول قوناەۆ قالاسىنان باستالىپ, وسى شاھاردىڭ ورتالىق ساياباعى بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ اتىمەن اتالاتىن بولدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلىنىڭ قۇرمەتىنە اتى بەرىلگەن قالانىڭ «تسەنترالنايا» اتتى كوشەسى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەسىمىن يەلەندى. ول از بولسا, قوناەۆ شاھارىندا سالىناتىن وبلىستىق كىتاپحانانىڭ اتاۋى دا قالامگەردىڭ قۇرمەتىنە قويىلماق.
وسىنداي يگىلىكتى ىستەر اتقارىلىپ جاتقان ساتتە جارتى عاسىر بۇرىن جازىلعان حاتتىڭ تابىلا قويۋى ءسىزدى تاڭعالدىرماي ما؟ ارادا جىلدار سىرعىپ وتكەننەن سوڭ, قازاقتىڭ ماقتاۋلى ەكى تۇلعاسىنىڭ رۋحى ءبىر قالادا تابىسىپ جاتۋى ءبىز ايتقان ۋاقىتتىڭ ۇلىلىعىن اڭعارتپاي ما؟
