ەكسترەميستىك قىلمىس ءدىن اتىن جامىلىپ جاسالادى
تەرروريزم مەن ەكسترەميزمگە, سونىڭ ىشىندە ءدىني سيپاتتاعى اتالعان كەلەڭسىزدىكتەرگە قارسى كۇرەس – مەملەكەت الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتىڭ ءبىرى. ەلدىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تۇراقتىلىعىنا سىزات تۇسىرەتىن زامان قاسىرەتىنە قارسى باعىتتالعان شارالاردىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ۇيلەستىرەتىن بولسا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كۇشتىك قۇرىلىم رەتىندە سونىڭ قۇرامىندا ءوز قۇزىرەتى شەگىندەگى مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرادى.
ءىىم ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دارحان رازۋەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم كورىنىستەرىنە قارسى كۇرەستە ءىىم-ءنىڭ بىرنەشە جۇمىس باعىتى بار. سونىڭ ءبىرى ءتۇسىندىرۋ ءىس-شارالارى بولسا, ەكىنشىسى – الدىن الۋ جۇمىستارى. اتاپ ايتقاندا, ەكسترەميستىك, تەرروريستىك قىلمىستارعا اكەپ سوعاتىن قاتەرلەردى ۋاقتىلى انىقتاۋ, جولىن كەسۋ, بولدىرماۋ, تاۋەكەل توپتارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ, راديكال نەمەسە ەكسترەميزمگە بەيىم ادامداردى انىقتاۋ. ءۇشىنشى مىندەت – ىشكى ىستەر ورگاندارى بولىنىستەرىنىڭ تەرروريزم مەن ەكسترەميزم كورىنىستەرىنە قارسى ارەكەت ەتۋ دايىندىعىن پىسىقتاۋ ءۇشىن ءتۇرلى وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنا قاتىسۋ. ءتورتىنشىسى – تەرروريستىك تۇرعىدان وسال نىساندار, ياعني ادام كوپ شوعىرلاناتىن ساۋدا ۇيلەرى, اۋەجاي, ۆوكزال, ستراتەگيالىق عيمارات سەكىلدى ورىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
ول قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىستاردىڭ ءوسۋ ديناميكاسى بايقالمايتىنىن, الايدا بۇل قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋعا سەبەپ ەمەس ەكەنىن ايتادى. ويتكەنى ىشكى تۇراقتىلىعىمىز بەن قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ تۇنىعىن لايلاۋى مۇمكىن قاۋىپ-قاتەرلەر ءالى دە سەيىلگەن جوق.
ء«بىز تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىستاردىڭ جاسالۋىنا تۇرتكى بولۋى مۇمكىن سەبەپتەردى ءجىتى نازاردا ۇستاۋىمىز كەرەك. اينالاداعى كورشىلەس ەلدەردە بولىپ جاتقان ساياسي داعدارىستار وسىعان يتەرمەلەيدى. اۋعانستانداعى جاعداي, سيريا مەن يراك احۋالى ءبىزدىڭ ىشكى جاعدايىمىزعا اسەر ەتەدى. بۇل – سىرتقى فاكتورلار. سونىمەن قاتار ىشكى فاكتورلار دا بار. ەلىمىزدە دەسترۋكتيۆتى ءدىني اعىمدار, ءدىني كوزقاراسى بۇرمالانعان ادامدار مەن توپتار جەتەرلىك. ءبىز وسى جاعدايدىڭ ءبارىن ءجىتى قاداعالاپ, ەڭ الدىمەن حالىق اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جانە قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەمىز. جالپى, تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قاۋىپ-قاتەر دىنمەن بايلانىستى بولىپ كەلەدى. ويتكەنى قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمدە مۇنداي قىلمىستار كوبىنە ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ جاسالادى. بۇعان ءدىننىڭ ءوزى كىنالى ەمەس, سول ءدىننىڭ قاعيدالارىن بۇرمالاپ, ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن تەرىس ماقساتتا پايدالاناتىن قىلمىسكەرلەر كىنالى ەكەنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك», دەيدى ول.
دايش يدەولوگياسىن ناسيحاتتاعان
د.رازۋەۆتىڭ ايتۋىنشا, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءتيىمدى الدىن الۋ ءىس-شارالارى ارقىلى ەلدە اسا اۋىر تەرروريستىك قىلمىستاردىڭ الدىن الىپ كەلەدى. نەگىزىنەن تەرروريزم يدەولوگياسىن ناسيحاتتاۋ, تەرروريستىك ارەكەتتەرگە شاقىرۋ, ءدىني الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ, دىنارالىق وشپەندىلىكتى تۇتاتۋ سەكىلدى قۇقىققا قايشى ارەكەتتەر تىركەلەدى. اتاپ ايتقاندا, بيىلدىڭ وزىندە راديكالدى ارەكەتتەرى ءۇشىن 35 ادام ۇستالىپ, ولاردىڭ 13-ءى سوتتالعان. سونىڭ ءبىرى – تۇركىستان وبلىسىندا دايش حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمىنىڭ قىزمەتىن بەلسەندى قولداعانى, ونىڭ يدەولوگياسىن ناسيحاتتاعانى ءۇشىن تاجىكستان ازاماتى قۇرىقتالىپتى.
ء«بىز باسقا دىنگە سەنۋشىلەرگە نەمەسە سەنبەيتىندەرگە قارسى ءدىندى جامىلىپ پايداكۇنەمدىك پەن زورلىق-زومبىلىق قىلمىستارىن جاسايتىن ءدىني راديكالدارعا قارسى كۇرەسەمىز. ولار كوبىنە اقشا بوپسالاۋمەن, ادام توناۋمەن, الاياقتىقپەن اينالىسادى. جىل باسىنان بەرى وسىنداي 264 قىلمىس اشىلىپ, 247 ادام ۇستالدى, ولاردان 42 قارۋ, وق-ءدارى تاركىلەندى. كەي جاعدايدا راديكالدار تۇراقتى توپ قۇرىپ ارەكەت ەتەدى. بيىل وسىنداي 18 قىلمىستىق-راديكالدى توپ جويىلدى. مىسالى, اقتوبە وبلىسىندا 4 كريمينالدى راديكالدان تۇراتىن توپ كاسىپكەردەن 4 ملن تەڭگە قاراجات پەن اۆتوكولىكتى بوپسالاعان. ۇستالعان كەزدە ولاردان قارۋ-جاراق تاركىلەندى», دەيدى ءىىم وكىلى.
2017 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ «تەرروريزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى جونىندەگى كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ شەڭبەرىندە ىشكى ىستەر ورگاندارىنا تەرروريستىك-ەكسترەميستىك قىلمىستاردىڭ ءتورت ءتۇرىن سوتقا دەيىنگى تەرگەپ-تەكسەرۋ بويىنشا وكىلەتتىكتەر بەرگەن زاڭنامالىق تۇزەتۋلەر كۇشىنە ەنگەن. ياعني قىلمىستىق كودەكستىڭ 255-بابىنىڭ 1, 2-بولىمدەرى (تەرروريزم اكتىسى, ەگەر ول قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى بۇزۋ, حالىقتى ۇرەيلەندىرۋ ماقساتىندا, بىرنەشە رەت قارۋ, جارىلعىش زاتتار نەمەسە جارىلعىش قۇرىلعىلار قولدانىلىپ جاسالعان بولسا); 256-بابى (تەرروريزمدى ناسيحاتتاۋ نەمەسە تەرروريزم اكتىسىن جاساۋعا جاريا تۇردە شاقىرۋ); 258-بابى (تەرروريستىك نەمەسە ەكسترەميستىك ارەكەتتى قارجىلاندىرۋ جانە تەرروريزمگە نە ەكسترەميزمگە وزگە دە دەم بەرۋشىلىك) جانە 259-بابى (تەرروريستىك نەمەسە ەكسترەميستىك ارەكەتتى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ادامداردى ازعىرىپ كوندىرۋ نەمەسە دايارلاۋ نە قارۋلاندىرۋ) بويىنشا ءتارتىپ ساقشىلارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ورگاندارىمەن بىرگە بالاما تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزەدى. بۇل وزگەرىستەر قىلمىس ورىن العان جاعدايدا كىنالى ادامداردى تەزىرەك انىقتاپ, قۇرىقتاۋعا, جەدەل ءىس قوزعاۋعا باعىتتالعان ءتيىمدى شەشىم بولدى.
سوت تىيىم سالعان تەرروريستىك ۇيىمدار
«بۇرىن تەرروريزم مەن ەكسترەميزم يدەيالارى, تەرىس ءدىني اعىم يدەولوگياسى كوشەدە, مەشىتتەر ماڭايىندا, ءۇي-ءۇيدى ارالاپ ءجۇرىپ تاراتىلاتىن بولسا, قازىر ينتەرنەت ارقىلى ونلاين ناسيحاتتاۋ بەلەڭ الىپ وتىر, – دەيدى ءىىم وكىلى. – اسىرەسە ينتەرنەت-رەسۋرستاردا شەتەلدىك حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار مەديا ورتالىقتارى مەن راديكالدى ۋاعىزشىلاردىڭ بەينە نەمەسە ماتىندىك فايلدارىن جىبەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. الەمدە ءجۇرىپ جاتقان تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسى راديكالدار ءۇشىن دە قولايلى جاعداي جاسادى. ەندى ولار شەتەلدە وتىرىپ-اق كەز كەلگەن ەلدەگى جاقتاستارىن قاشىقتان كوبەيتۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. سول ارقىلى تەرروريزمدى ناسيحاتتاپ, اسىرەسە جاستاردى ءوز قاتارىنا ازعىرىپ شاقىرۋدى جالعاستىرىپ جاتىر. قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن مەسسەندجەرلەردەگى جابىق چاتتار مەن ارنالار نەگىزگى ۇگىت-ناسيحات الاڭدارى بولىپ وتىر».
د.رازۋەۆتىڭ ايتۋىنشا, ينتەرنەتتەگى راديكالدى يدەولوگيانى ناسيحاتتاۋعا قارسى 2017 جىلى ىسكە قوسىلعان «كيبەرقاداعالاۋ» اقپاراتتىق جۇيەسى ارقىلى ەلەكتروندىق باق, وتاندىق جانە شەتەلدىك ينتەرنەت-رەسۋرستار مەن الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تۇراقتى مونيتورينگ جاسالىپ تۇرادى. جىل سايىن وسى جۇيەگە مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندار ەكسترەميزم مەن تەرروريزم بەلگىلەرىن قامتيتىن 35 مىڭنان اسا ماتەريال ورنالاستىرادى.
«راديكالدى يدەيالاردى سىرتتان ەكسپورتتاۋ قاۋپى ارتىپ كەلەدى. حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار ەلىمىزدى ەكسترەميزم يدەولوگياسىن ودان ءارى تاراتۋ, قولداۋشىلاردى تارتۋ, سونداي-اق سودىرلاردىڭ ءترانزيتى ءۇشىن الاڭ رەتىندە قاراستىرادى. نەگىزگى سىرتقى فاكتوردىڭ ءبىرى – اۋعانستانداعى تەرروريستىك الەۋەت. بۇل ەل حالىقارالىق تەرروريستىك توپتار ءۇشىن «تارتىمدى» ورتالىق بولىپ وتىر. سىرتقى جانە ىشكى قاۋىپ-قاتەردى ازايتۋ ماقساتىندا كەيىنگى ون جىلدا تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنىڭ پروفيلاكتيكاسى بويىنشا ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە اسىرىلدى. وتكەن جىلى ۇكىمەت ءۇش جىلعا (2023-2025 جىلدار) ارنالعان كەزەكتى كەشەندى جوسپاردى بەكىتتى. زاڭعا قايشى كورىنىستەرگە ءتيىمدى قارسى تۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرىلدى. بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە 25 تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك ۇيىمنىڭ قىزمەتىنە سوت تىيىم سالعان», دەيدى ءىىم وكىلى.
تۇرمەدە تەراكت جاساۋعا دايىندالعان
قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ اباقتىلارىندا تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان 300-دەن اسا ادام جازاسىن وتەپ جاتىر. ولاردىڭ قاتارىندا «جۋسان» وپەراتسياسىمەن شەتەلدەن ەلگە اكەلىنگەندەر, وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىنداعى تەرروريستىك قاقتىعىستارعا قاتىسۋ ءۇشىن شەكارادان شىعۋ كەزىندە قۇرىقتالعاندار, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم يدەيالارىن ناسيحاتتاعاندار, ت.ب. بار. د.رازۋەۆ مۇنداي ادامدار اباقتىدا وزگە سوتتالعاندارعا تەرىس ءدىني يدەولوگياسىن جۇقتىرماۋى ءۇشىن تۇراقتى الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىنىن ايتادى. ولار جالپى سوتتالعاندارمەن ءبىر مەكەمەدە وتىرادى, الايدا راديكالدى پيعىلىنان قايتپاعاندار وقشاۋلانعان بولەك كامەرادا ۇستالىنادى. دەگەنمەن تەمىر توردىڭ ارعى جاعىندا وتىرىپ تا تەرروريستىك-ەكسترەميستىك قىلمىس جاساۋعا تالپىناتىن سوتتالعاندار دا جوق ەمەس.
«تاياۋ كۇندەرى ءبىز ۇقك-مەن بىرلەسىپ, الماتى, قوستاناي جانە جەتىسۋ وبلىستارىنىڭ قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى مەكەمەلەرىندە 10 راديكالدى ءدىني يدەولوگيا جاقتاسى ارەكەتىنىڭ جولىن كەستىك. ولاردىڭ ءبىرى اباقتىدا وتىرىپ تەررورلىق اكت جاساۋعا ازىرلەنگەنى, ال باسقالارى تەررورلىق ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرۋ ماقساتىندا ادامداردى ءوز قاتارىنا تارتۋمەن اينالىسقانى بەلگىلى بولىپ وتىر. تۇرمەلەردىڭ ءىشىن ءتىنتۋ بارىسىندا ولاردان سۋىق قارۋ, سمارتفوندار مەن باسقا دا زاتتاي ايعاقتار تاركىلەندى», دەيدى د.رازۋەۆ.
بالالار باقىلاۋدا بولسىن
جالپى, قىلمىستىق كودەكستە تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك سيپاتتاعى قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى كوزدەيتىن 25 باپ بار. جاڭا قاۋىپتەردىڭ پايدا بولۋىن ەسكەرە وتىرىپ, كەيىنگى ون جىلدا مۇنداي قىلمىستاردىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. سونداي-اق بۇلاردىڭ ءبارى دە اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار ساناتىنا جاتادى. ايتا كەتسەك, تەرروريستىك جانە ەكسترەميستىك قىلمىس جاساعاندارعا اتالعان باپتار بويىنشا 3 جىلدان 20 جىلعا دەيىن باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلعان. ال اسا اۋىر قىلمىس جاساعاندار ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلۋى دە مۇمكىن.
«قازىرگى تاڭدا ءار بالانىڭ قولىندا سمارتفون جۇرەتىندىكتەن, ولار ءۇشىن, ينتەرنەتتەگى ءتۇرلى «ەكسترەميستىك قاقپانعا» ءتۇسىپ قالۋ قاۋپى دە وتە جوعارى. لاڭكەستەر قاتارلارىن كوبەيتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن جاس بۋىنعا نازار سالادى. سوندىقتان ءاربىر اتا-انا ءوز بالالارىنىڭ ينتەرنەتتە قانداي رەسۋرستارعا كىرەتىنىن, كىمدەرمەن سويلەسىپ جۇرگەنىن, مىنەز-قۇلقىندا قانداي وزگەرىستەر بولىپ جاتقانىن ءجىتى قاداعالاۋى كەرەك. مۇنداي كەسەلدىڭ العاش پايدا بولعان كەزىندە الدىن العان وڭاي, ال دەندەپ كەتسە, ادامدى تەرىس پيعىلىنان قايتارۋ قيىنعا سوعادى. بۇل ارقايسىمىزدان قىراعىلىق پەن تياناقتىلىقتى تالاپ ەتەدى», دەيدى پوليتسيا پولكوۆنيگى د.رازۋەۆ.
