جوعارىداعى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اراسىندا ءماتىنى تولىق وقىلىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەندەرى بار. سولاردىڭ ءبىرى – موڭعوليانىڭ كەنتەي ايماعى باتشىرەت سۇمىن ورتالىعىنان 40 شاقىرىم قاشىقتاعى ءبيندىر تاۋىنىڭ جارتاسىنا بادىزدەلگەن جازبا.
بۇل جازبا ەسكەرتكىشكە اتاقتى تۇركولوگ, شىعىستانۋشى, عالىم س.كلياشتورنىي مەن قازاقتان شىققان كاسىبي تۇركولوگ مارقۇم ق.سارتقوجا ۇلى ەكەۋى بىرلەسكەن موڭعول-كەڭەس تاريحي-مادەني مۇراتانۋ ەكسپەديتسياسى اياسىندا 1979 جىلى زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ناتيجەسىندە, بۇرىن-سوڭدى عىلىمي ورتاعا بەلگىسىز كونە تۇرىك بىتىك جازۋى انىقتالىپ, ونىڭ العاشقى وقىلىمىن قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى جاساپ اينالىمعا ەنگىزەدى.
قارجاۋباي سارتقوجا ۇلىنىڭ مالىمەتىنشە, بۇل جازبانىڭ كىلتىن اشۋعا موڭعوليالىق ح.پەرلەە دەگەن عالىم تالاپتانعان. «بىراق بۇل كىسى تاڭبانىڭ كوشىرمەسىن دۇرىس جاساي الماعان. ياعني جازۋدىڭ باس جاعىنداعى «ر» پوشىمدى تاڭبا ەسكەرىلمەي قالىس قالعان. ءدال وسى تاڭبادان باستاپ ولشەگەندە (1-جازۋ) جولدىڭ ۇزىندىعى 30 سم, ارىپتەردىڭ بيىكتىگى 4-4,5 سم. ەكىنشى جازۋداعى جولدىڭ ۇزىندىعى 60 سم, ءارىپ كەسكىندەردىڭ بيىكتىگى 17-20 سم, جازۋ ەلەمەنتى وتە قاراپايىم», دەپتى.
سودان ون شاقتى جىل وتكەندە 1989 جىلى قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى تاستاعى جازۋلاردىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسىن جاساپ, وقىپ شىققان. عالىم بۇل رەتكى تىڭ جاڭالىعىن ۇلانباتىر قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەت جانىنان شىعاتىن «Acta Historica» اتتى جيناققا جاريالايدى. كەيىن 2017 جىلى جارىق كورگەن «تاسقا قاشالعان تاعىلىم» اتتى ەڭبەگىنە ەنگىزىپتى.
وسى كىتاپتا: «ب.ز. ءVى-ءVىى عاسىرلار شەنىندە تۇرىكتەر شىعىس موڭعوليا جەرىندەگى ءبيندىر تاۋىنداعى جارتاسقا سەگىز-وعۋزدىڭ «w» تاڭباسىن قاشاپ, جانىنا: «اتا-اپام اشۋنى = اتا-بابام ەنشىسى» دەپ جازعان. جەكە شاڭىراق كوتەرىپ, جاڭادان تۋ-تاڭبا العان تايپانى بايىرعى تۇرىكتەر قادىرلەپ, قاسيەتتەپ اتا-بابا ەنشىسى سولاردىڭ ىرىسى رەتىندە ارداق تۇتقان. وسى ءۇردىس سول زامانمەن بىتپەي, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, ۇلىس ماقتانىشىنا اينالىپ وتىرعان. ەنيسەي بويىنداعى تۋگۋتيۋپ (ە-120) شارشى تاسىنا ب.ز. ءVىى-ءVىىى عاسىرلاردا قاشالعان «تامعا ەر ەرىمە اشۋنمىس = تاڭبا ەردەن ەرگە (ۇرپاقتان-ۇرپاققا) ەنشىلەگەن» دەگەن قاناتتى ءسوزى وسىنى ايعاقتايدى» دەپ جازىپتى.
تومەندەگى ەكى جازۋ – ءبيندىر تاۋى كەشەنىنەن تابىلعان جازۋلار. بۇل جازۋلاردى كورنەكتى عالىم قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى بىلاي دەپ وقىپ, تاپسىرلەپتى.
جازۋلار ترانسكريپتسياسى:
1-جازۋ: atan apam acynun
2-جازۋ: sad jic /2/ erti
اۋدارماسى:
1-جازۋ: اتا-باباڭ (بەرگەن) سىيلىعى.
2-جازۋ: شاد (لاۋازىم) جالعاستىرۋشى ەدى.
تۇسىنىكتەمە:
ءبىرىنشى جازۋدا وڭنان سولعا قاراي 2-ءارىپ (n)-نان كەيىن ءبىر نۇكتە قويىلعان. ونىڭ تۋرا استىنا 1(ر) ءارپىن قاشاعان. تاس قاشاۋشى 3-ءارىپتى جازباي ۇمىتىپ كەتىپ, 4-ءارىپتى جازعاننان كەيىن قاتەسىن ءتۇسىنىپ, 1(ر) ءارپىن وسىنداعى نۇكتەنىڭ استىنا جازعان. نۇكتە 1(ر) ءارپى وسى تۇسقا كەلۋى كەرەك ەدى دەگەندى كورسەتىپ تۇر. ءبىرىنشى جالعاۋداعى «ata» سوزىنە جالعانعان «-n» - تاۋەلدىك جالعاۋىنىڭ 2-جاعى (-in, yn, un). ولاي بولسا, «atan» ءسوزىن «اتاڭ» دەپ اۋدارۋعا بولادى. ال «acynun» ءسوزىنىڭ ءتۇبىرى «اسۋ – پايدا, ولجا» دەپ تۇسىندىرىلەدى. – پ جالعاۋى تاۋەلدىك جالعاۋىنىڭ ەكىنشى جاعىن كورسەتەدى. سوندىقتان «acynun» ءسوزى «سىيلىعى» دەپ اۋدارىلعان ەكەن (قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى, جان-تەگىن قارجاۋباي ۇلى. «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تولىق اتلاسى», الماتى, 2019 ج. 3 توم, 227-ب.).
