جەتىسۋ جەرى قىتايمەن شەكتەسىپ جاتقاندىقتان, لوگيستيكالىق ءھام ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناس شەڭبەرى ۇلعايا بەرەتىنى تۇسىنىكتى. بۇل – ەلىمىزگە ەرەكشە ءتيىمدى قادام. سول سەبەپتى جەتىسۋ وبلىسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى اراسىندا باۋىرلاستىق ورناتۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ اياسىندا «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ (شىحو) قىتاي جاعىنداعى بولىگىندە «قورعاس» شىحو قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ تەتىگىنىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءبىرىنشى وتىرىسى ءوتتى. ءوڭىر اكىمى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, جيىن اياسىندا ەكى تاراپ «قورعاس» ترانسشەكارالىق تۋريستىك ايماعىن بىرلەسىپ قۇرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدى.
ايتا كەتەيىك, جەتىسۋ وبلىسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى اراسىندا وسىدان ءبىر جىل بۇرىن «قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ تەتىگىن قۇرۋ جونىندەگى قۇجات قابىلدانعان بولاتىن. اتالعان تەتىگىنىڭ ءبىرىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىرعان وڭىرلىك دەڭگەيدەگى العاشقى وتىرىسىنا ەكى ەلدىڭ اتالعان وڭىرلەرىنىڭ رەسمي دەلەگاتسيالارى قاتىستى. باسقوسۋدا ەكى جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
بۇل رەتتە وبلىستىق وكىلدەر قىتايدان تمد ەلدەرىنە, ەۋروپا مەن ازياعا شىعاتىن ماڭىزدى باعىتتاردىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ ەكى نۇكتەسىنىڭ ءبىرى قورعاس باعىتىن دامىتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. سونىڭ ىشىندە «نۇر جولى» وتكىزۋ بەكەتىنىڭ, «قورعاس-شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىنىڭ, «قورعاس» شىحو-نىڭ ماڭىزى زور. «قورعاس-شىعىس قاقپاسى» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا «KTZE-Khorgos «KTZE-Khorgos Gateway» قۇرعاق پورتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, قازىرگى تاڭدا قىتاي ينۆەستورلارىنىڭ قاتىسۋىمەن يندۋستريالىق پاركتىڭ قۇرىلىسى جوسپارلانىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ارنايى ەكونوميكالىق ايماق اۋماعىندا قۇنى 250 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جۇك جانە جولاۋشىلار اۋەجايىنىڭ قۇرىلىسى جونىندەگى قازاقستان – گەرمانيا بىرلەسكەن جوباسىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن.
سول سياقتى «نۇر جولى» وتكىزۋ بەكەتىندە ينفراقۇرىلىمدىق جانە وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىرۋ جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەلەكتروندى كەزەك جۇيەسى ەنگىزىلىپ, جۇمىس تاۋلىك بويعى رەجىمگە كوشتى, ناتيجەسىندە وتكىزۋ قابىلەتى ەكى ەسەگە ارتىپ, كۇنىنە 800-دەن 1 600 كولىككە دەيىن ۇلعايدى. «قورعاس» شىحو-دا جۇكتەردى قابىلداۋ بەكەتتەرى مەن رەنتگەندىك تەكسەرۋ اۆتوماتتاندىرىلدى, قابىلداۋ بەكەتتەرىنىڭ سانى 6-دان 9-عا ۇلعايتىلىپ, جۇك لەگى 40%-عا ارتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇرىن ورتالىققا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 2 500 ادام كەلسە, بۇگىندە كەلۋشىلەر سانى 6-8 مىڭنان اسادى.
بۇل رەتتە وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى اسەت قاناعاتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ورتالىقتىڭ ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, كۆارتالىشىلىك جولداردى, كارىزدىك سورعى ستانساسىنىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن كۇردەلى جوندەۋگە جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىرلەنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار گاز قۇبىرىن سالۋ جۇمىستارى باستالىپ كەتتى.
سونداي-اق قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى جەتىلدىرۋ جايىن ايتا كەلە, جەتىسۋلىق تاراپ ساۋدا راسىمدەرىن جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا ىنتىماقتاستىق ورتالىعىندا بىرلەسىپ زەرتحانا سالۋ, شەكارالىق ايماقتا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىنا بىرلەسىپ جۇمىلۋ, «قورعاس» شىحو جۇمىسىنا قاتىستى ەكى جاقتى اقپارات الماسۋ سياقتى ماسەلەلەردى كوتەردى.
وسىعان قاتىستى قىتايلىق تاراپتان شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ حالىق ۇكىمەتىنىڭ توراعاسى ەركين تۋنياز ۇسىنىستاردى بىرلەسىپ قاراۋعا دايىن ەكەندىكتەرىن ايتتى. سول سياقتى قىتاي دەلەگاتسياسى وكىلدەرى ەلىمىزدەگى «قورعاس» شىحو-دا ينفراقۇرىلىم قۇرىلىستارىنا, ترانسشەكارالىق ەلەكتروندىق كوممەرتسيانى, بيزنەستىڭ باسقا دا فورماتتارىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋگە قولداۋ كورسەتۋ, ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنىڭ اۋماعىندا ەكىنشى وتكەل اشۋعا ىقپال ەتۋ, سول سياقتى شەكارالىق ايماقتا تۋريستىك ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى ۇسىنىس ءبىلدىردى.
سونداي-اق جيىن سوڭىندا ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بىرلەسكەن باستامالارىنىڭ لايىقتى ىسكە اسىرىلۋىنا بار كۇش-جىگەرلەرىن سالاتىنىن ايتقان قوس تاراپ بۇل كەزدەسۋ ەكى جاقتى ساۋدا-ەكونوميكالىق, مادەني-تۋريستىك, عىلىمي-تەحنيكالىق, سول سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعى باعىتىنداعى بايلانىستاردى تەرەڭدەتە تۇسەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
«قورعاس» شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ تەتىگىنىڭ وڭىرلىك دەڭگەيدەگى ءبىرىنشى وتىرىسىنىڭ قورىتىندىسىندا تاراپتار «قورعاس» ترانسشەكارالىق تۋريستىك ايماعىن بىرلەسىپ قۇرۋ جونىندە» مەموراندۋمعا قول قويدى. سونىڭ نەگىزىندە تاراپتار ىنتىماقتاستىق ايماعى اۋماعىندا تۋريستىك جوبالاردى ىلگەرىلەتۋدە ىنتىماقتاسۋعا, ءاربىر تاراپتىڭ تۋريستىك باعىتتاردى ازىرلەۋدەگى مىندەتتەرىن ايقىنداۋعا, سونداي-اق تۋريستەردى تارتۋعا باعىتتالعان كورمە, تۋريستىك فەستيۆال, فورۋم سياقتى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋعا نيەتتى.
جيىننان سوڭ جەتىسۋلىق رەسمي دەلەگاتسيا ىنتىماقتاستىق ورتالىعىنداعى اۆتوكولىك كورمە ورتالىعىنا باردى. بۇل ورتالىقتا قىتايدان شىعاتىن اۆتوكولىكتەر مەن وعان قاجەتتى ءتۇرلى بولشەكتەر ساۋدالانادى. قىتايلىق تاراپ مۇنداي كولىكتەرگە قىزمەت كورسەتەتىن سەرۆيستىك ورتالىقتى قاجەت جاعدايدا جەتىسۋ وبلىسىنان اشۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى.
بۇدان ءارى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ينسپەكتسيالايتىن كارانتيندىك زەرتحانانىڭ سالىنىپ جاتقان قۇرىلىسى كورسەتىلدى. بەلگىلى بولعانداي, بۇل نىسان ەكى ەل اراسىندا ورتاق تەحنيكالىق ستاندارتتىڭ جۇمىس ىستەۋىنە, ياعني وتاندىق اگرارلىق ونىمدەردىڭ تەكسەرۋدەن وتكىزىلىپ, ەكسپورتتالۋىنا جول اشپاق. ء«بىر ءونىم – ءبىر سەرتيفيكات» قاعيداتى نەگىزىندە بۇل زەرتحانانىڭ سەرتيفيكاتى ەكى ەلگە دە جارامدى بولادى. نىسان 2025 جىلى پايدالانۋعا بەرىلەدى.
سونداي-اق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى اۋماعىنداعى ەكىنشى وتكەل سالىناتىن ورىن بەلگىلەنگەن. قىتايلىق تاراپ قۇرىلىسىن جۇرگىزەتىن بۇل وتكەل ەكى ەلدىڭ ساۋدا اينالىمىنىڭ ۇلعايۋىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىن بولادى.
جالپى, «قورعاس» شىحو-داعى ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋدىڭ ناتيجەسىندە ورتالىققا تارتىلعان ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى ەلىمىزدىڭ بولىگىندە 2023 جىلمەن سالىستىرعاندا 87%-عا ۇلعايىپ, 256 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. ينۆەستورلار سانى 19-دان 31-گە ءوسىپ, ىسكە اسىرىلاتىن جوبالار سانى 26-دان 41-گە دەيىن جەتتى. قازىرگى ۋاقىتتا جالپى قۇنى 13,3 ملرد تەڭگە بولاتىن, 150 جۇمىس ورنىن قۇرعان 6 جوبا تولىق پايدالانۋعا بەرىلدى. سونىمەن بىرگە جىل سوڭىنا دەيىن الاڭى 8 مىڭ شارشى مەتر, قۇنى 3 ملرد تەڭگە بولاتىن ساۋدا ورتالىعىن اشۋ جوسپارلانىپ وتىر. وعان قوسا 2027 جىلعا دەيىن قۇنى 240 ملرد تەڭگە بولاتىن تاعى 34 جوبانى ىسكە اسىرۋ مەجەلەنگەن, سونىڭ ناتيجەسىندە 2 مىڭنان استام جۇمىس ورنى اشىلادى.
ەسكە سالساق, وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىنەن بيىلعى قاراشاعا دەيىن «قورعاس» شىحو-عا 2,4 ملن ادام كەلدى, 36,7 مىڭ توننا جۇك تاسىمالداندى, 217,4 ملن تەڭگە سوماعا كەدەندىك تولەمدەر تولەندى.
جەتىسۋ وبلىسى
