كونفەرەنتسيادا قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرى: تاريحي-مادەني مۇرانى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ جولدارى, دالالىق ىزدەنىستەر ناتيجەلەرى بويىنشا تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىن زەرتتەۋ جانە قورعاۋدىڭ ادىستەمەلەرى, پانارالىق زەرتتەۋلەر مەن مۋزەي ءىسىنىڭ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. سونداي-اق كونفەرەنتسيا جۇمىسىنا وتاندىق عالىمدارمەن قاتار شەتەلدىك, اتاپ ايتساق, رەسەي, تۇركيا, قىرعىزستان, تاجىكستان, قىتاي عالىمدارى وففلاين جانە ونلاين فورماتتا قاتىستى. سول سەبەپتى, حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا قازاق, ورىس, تۇرىك, قىتاي جانە اعىلشىن تىلدەرىندە ءوتتى. عىلىمي كەڭەستى «ەسىك» مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا رايىلقىزى اشىپ, كەلەسى كەزەكتە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مادەنيەت كوميتەتىنىڭ توراعاسى كۇمىس قارساقبايقىزى ءىس-شاراعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتادى.
پلەنارلىق وتىرىسقا «قىرىم ارالى» عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق لابوراتوريا ديرەكتورى قىرىم التىنبەكوۆ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە شاقىرىلعان پروفەسسور, تۇركىتانۋشى, PhD ساۆاش شاحين, استانا مۋزەي ديرەكتسيالارى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور مارات ابسەمەتوۆ قاتىستى.
كونفەرەنتسيا اياسىندا كورنەكتى عالىم ك.اقىشەۆقا ارنالعان مەموريالدى زال مەن «ارحەولوگيا ساردارى» اتتى كورمە اشىلدى. كورمەگە عالىمنىڭ جەكە زاتتارى قويىلىپ, ءومىربايانى مەن عىلىمي جولىنان مالىمەتتەر بەرىلدى.
سونىمەن قاتار مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان «ىلە وزەنىنىڭ سول جاق سالاسى, شارىن وزەنىنىڭ ورتا اعىسى, سارىتوعاي اڭعارىنداعى ەرتە كوشپەلىلەرىنىڭ مادەني كەشەنى» جوباسى بويىنشا بيىل جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق جۇمىستار ماتەريالدارى نەگىزىندە جاساقتالعان كورمە كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلدى.
«قازاقستان بويىنشا 270 مۋزەيدىڭ قايسىسىنا بارساق تا ارحەولوگ-عالىم كەمەل اقىشەۆتىڭ ەسىمى اتالىپ, ەڭبەگى تۋرالى مىندەتتى تۇردە ايتىلادى نەمەسە ەكسپوزيتسيادا كورسەتىلەدى. سەبەبى كەمەل اقىشەۆ قازاقستاننىڭ ارحەولوگيالىق مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى. جەتىسۋداعى مەملەكەتتىلىكتىڭ بولعانى تۋرالى تەوريانى جازىپ كەتكەن عالىمداردىڭ ءبىرى. ول 200-دەن استام قازبا جۇمىسىنا جەتەكشىلىك جاسادى, سونىڭ ىشىندە ەرەكشە ايتاتىن ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىندا ورنالاسقان «التىن ەمەل» ەسكەرتكىشى. ودان كەيىن بەسشاتىر, وتىرار ەكپەديتسياسىنا قاتىسقان. قازاق تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان «التىن ادامدى» 1970 جىلى ەسىك قورعانىنان العاش تاۋىپ, زەرتتەدى. 1978 جىلى «ەسىك قورعانى» دەگەن مونوگرافيا شىعاردى. مونوگرافيادا «التىن ادامنان» تابىلعان 4 مىڭنان استام اشەكەيدىڭ ارقايسىسىنا جەكە-جەكە سيپاتتاما بەرىپ, سونىڭ سيمۆوليكالىق ءمان-ماعىناسىن ايتىپ شىعادى. ءوزىنىڭ سۇحباتىندا كەمەل اقىشەۆ «وسى التىن ادام تابىلعاننان كەيىن ءبىز 90 پايىز ەشقانداي فانتازيانى قوسپاي, ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, جاڭعىرتپاسىن جاسادىق», دەيدى. دەگەنمەن دە التىن ادامنىڭ ءالى دە اشىلماي جاتقان قۇپياسى كوپ. سونىڭ ءبىرى التىن ادامنىڭ ايەل نە ەر ازامات ەكەنى ءالى كۇنگە انىقتالمادى. «التىن ادام» – اقىشەۆتىڭ تىكەلەي زەرتتەگەن نەگىزگى تاقىرىبى بولعان سوڭ, وزىمىزدەن مەموريالدىق كابينەت اشىپ وتىرمىز. ونداعى ەكسپوناتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگى تۇپنۇسقالار. وسىدان 3-4 جىل بۇرىن قىزمەت اتقارعان ۇستەلى, ورىندىعى, شكافتارى تاپسىرىلعان بولاتىن. بۇدان بىرنەشە جىل بۇرىن وسى مۋزەي اشىلعاندا كەمەل اقىشەۆتىڭ بالاسى, قازىرگى بەلگىلى ارحەولوگ الىشەر اقىشەۆ اكەسىنىڭ ءارحيۆىن, ياعني «ەسىك قورعانى» كىتابىنا جازعان قولجازباسى مەن سىزبالارىن, 90-جىلدارى جۇرگىزىلگەن سارىتوعايعا بايلانىستى قولجازبالارىن تاپسىرعان بولاتىن. سونىمەن قاتار اقىشەۆتىڭ قويىنداپتەرى, ساعاتى, باسقا دا بۇيىمدارى وسى كابينەتتە تۇر. ءالى دە بولسا ءبىز ول كىسىنىڭ ءارحيۆىن زەرتتەۋ ۇستىندەمىز. ءوزىمنىڭ تاراپىمنان ماقالالار جازىپ شىقتىم. كونفەرەنتسيامىزدى كەمەل اقىشەۆقا ارناۋىمىزدىڭ سەبەبى وسى», دەيدى «ەسىك» مۋزەي-قورىعىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا رايىلقىزى.
ال ءوز كەزەگىندە «قىرىم ارالى» عىلىمي-رەستاۆراتسيالىق لابوراتورياسىنىڭ ديرەكتورى قىرىم التىنبەكوۆ «التىن ادامدى» سول ۋاقىتتىڭ مۇمكىندىگىنە قاراي ەڭ بيىك دارەجەدە زەرتتەگەن عالىم كەمەل اقىشەۆ ەكەنىن ەرەكشە اتادى.
«قازىر ساعات سايىن تەحنولوگيا وزگەرىپ جاتىر, سونىڭ ناتيجەسىندە, ادامنىڭ كوزىنە كورىنبەيتىن زاتتاردى زەرتتەپ, كوكەيكەستى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ الۋدىڭ مۇمكىندىگى مولايدى. ال اقىشەۆتىڭ زامانىندا «ينەمەن قۇدىق قازعانداي» ەڭبەك جاسالدى. «التىن ادامدى» تاۋىپ, قازاقستاندى الەمگە ايگىلەدى. ول كىسىنىڭ جانىندا ءجۇرىپ قانشاما دۇنيەنى ۇيرەندىك, سەزىندىك. قازبا جۇمىستارىنان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ نەگىزىن, تۇپنۇسقاسىن زەرتتەپ, ايتقان جوباسى بويىنشا جاڭعىرتتىق. بۇل – تەك قانا ارحەولوگتىڭ عانا ەمەس, ۇجىمنىڭ جۇمىسى. مىسالى, ءاناليزدى بىرەۋ جاساسا, ءبىرى ونىڭ تاريحىن زەرتتەيدى, ەندى ءبىرى قالپىنا كەلتىرەدى دەگەن سياقتى سان الۋان جۇمىس جاسالادى. ءبىزدىڭ مىندەت – قالپىنا كەلتىرىپ, جاڭعىرتىپ, ساقتاپ قالۋ. كەمەل اعا جۇمىسىنا وتە قاتال بولعانىمەن, توڭىرەگىندەگى ادامدارعا مەيىرىممەن قارايتىن, جۇرەگى جۇمساق بولدى, سوندىقتان دا دوس سياقتى سەزىنەتىنبىز», دەپ ەسكە الدى ق.التىنبەكوۆ.
ايتا كەتەرلىگى, قازاق ارحەولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى كەمەل اقىشەۆ 200-دەن استام عىلىمي ەڭبەك پەن 15 كىتاپتىڭ اۆتورى اتانىپ, سوڭىنا مول مۇرا قالدىرعان.
الماتى وبلىسى
