كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «ەQ»
بۇل رەتتە پارلامەنت سەناتى مەن Maqsut Narikbayev University-ءدىڭ بىرلەسكەن قوعامدىق جوبالىق كەڭسەسى – MIND عىلىمي-تالداۋ ورتالىعى ءماسليحاتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن ءتۇيىندى ماسەلەلەردى زەرتتەپ, ولاردى شەشۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى ازىرلەدى. وسى جونىندە بيبىگۇل جەكسەنباي باستاعان ءبىر توپ سەناتور وتكەن ايدا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, بىرقاتار پروبلەماعا ەرەكشە نازار اۋداردى. سولاردىڭ ىشىندە جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردى قارجىلاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ وكىلەتتىگى مەن فۋنكتسيالارىنىڭ شەكتەۋلىلىگى, دەپۋتاتتىق ەسەپتەرىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلامانى قامتىماۋى, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى مەن لاۋازىمدى تۇلعالارعا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋ قۇقىعى جانە ونى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ قۇقىقتىق كەپىلدىكتەرىنىڭ جۇيەسى زاڭنامالىق دەڭگەيدە قاراستىرىلماعانى اتاپ كورسەتىلدى. ءماسليحاتتاردىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسى دا جوق. سول سەبەپتى ولاردىڭ قىزمەتى تۋرالى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تومەن.
ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا حالىق مۇددەسىن ءبىلدىرۋ جۇكتەلگەنىمەن, ولاردىڭ زاڭنامالىق جانە اكىمشىلىك دەڭگەيدەگى مۇمكىندىكتەرى شامالى. وكىلدى ورگان اپپاراتىن قارجىلاندىرۋ تولىق شەشىلمەگەندىكتەن, ونىڭ فۋنكتسيالارى تالاپقا ساي ورىندالماي وتىر. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن ماڭىزدى الەۋمەتتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ, ۇسىنىستار مەن باستامالاردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن تالدامالىق-ساراپتامالىق قۇجاتتاردى دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس.
ءماسليحاتتاردىڭ شەشىم قابىلداۋ وكىلەتتىگى, اسىرەسە قارجى جانە بيۋدجەت ماسەلەلەرى بويىنشا ءجيى شەكتەلەدى. مۇنىڭ ءوزى ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن قوعامدىق سۇرانىستارعا ءتيىمدى جاۋاپ بەرۋ قابىلەتىنە تەرىس اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
شىنتۋايتىندا, زاڭ جۇزىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ دەربەس دەلىنگەنىمەن, ءىس جۇزىندە ءماسليحاتتاردىڭ اكىمدەرگە تاۋەلدى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا تۇرعىندار ولاردىڭ تيىمدىلىگى مەن پارمەندىلىگى تومەندىگى تۋراسىندا سىني پىكىرلەر ايتىپ ءجۇر. مۇنى بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ وزدەرى دە جوققا شىعارمايدى.
ءماسليحاتتاردىڭ ءوز الەۋەتىن جەتكىلىكتى پايدالانباي وتىرعانىن ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەكى جىلدان بەرى ازيا دامۋ بانكىمەن بىرلەسە ازىرلەپ كەلە جاتقان وڭىرلىك ءال-اۋقات يندەكسى ايعاقتاپ بەردى. ونىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشىنىڭ ءبىرى – حالىقتىڭ جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا, سونىڭ ىشىندە ماسليحاتتارعا سەنىمىنىڭ دەڭگەيى. اتالعان زەرتتەۋگە قاراعاندا, وتكەن جىلى تەك تۇركىستان وبلىسىنىڭ ءماسليحاتتارىنا سەنىم دەڭگەيى (72,4 پايىز) جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە قاراعاندا (58,6 پايىز) الدەقايدا جوعارى بولعان. بۇل تۇركىستاندىقتار اكىمدەردەن گورى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنا كوبىرەك سەنىم ارتىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. جەرگىلىكتى وكىلدى بيلىك پەن اتقارۋشى ورگانداردىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ قارجىلىق ءال-اۋقاتى 10 بالدىق كورسەتكىش بويىنشا الدىڭعى جىلعى 6,12 بالدان بىلتىر 6,21 بالعا دەيىن جاقسارعان.
سەنات دەپۋتاتى بيبىگۇل جەكسەنباي ءوز ارىپتەستەرىنىڭ اتىنان ءماسليحاتتار قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ولارعا جەرگiلiكتi iستەردi باسقارۋعا بەلسەندi قاتىسۋعا مۇمكiندiك بەرەتiن قوسىمشا وكiلەتتiكتەر بەرۋدى, جەرگىلىكتى وكىلدى ورگانداردىڭ قارجىلىق دەربەستىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن بيۋدجەت قاراجاتىن ءبولۋ جۇيەسىن قايتا قاراۋدى, بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ پايدالانىلۋىن باقىلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋدى, دەپۋتاتتاردىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتەرىن سايلاۋالدى باعدارلامامەن بايلانىستىرا وتىرىپ, ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋدى, سونداي-اق ەلىمىزدە بىرىڭعاي دەپۋتات كۇنىن بەلگىلەۋدى ۇسىندى.
اتالعان دەپۋتاتتىق ساۋالعا رەسمي جاۋاپ بەرگەن پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ بۇگىندە ۇكىمەتتە ءماسليحاتتاردىڭ وكىلەتتىكتەرىن كەڭەيتۋ جانە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ينستيتۋتىن نىعايتۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. ناقتى ايتقاندا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى» جاڭا زاڭ جوباسىنا باستاماشىلىق جاساعان. بۇل زاڭنامالىق قۇجات جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ سالاسىنداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋ, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, ولاردىڭ قارجى-ەكونوميكالىق نەگىزىن ايقىنداۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. وندا ءماسليحات توراعاسى مەن ءماسليحات اپپاراتى باسشىسىنىڭ وكىلەتتىكتەرىنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ, ءماسليحات دەپۋتاتىنا زاڭنامادا بەلگىلەنگەن نورمالار بويىنشا ءىسساپار شىعىستارىن تولەۋ نە ىسساپارعا جىبەرىلگەن جاعدايدا قىزمەتتىك اۆتوكولىك بەرۋ, جازباشا دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالۋدى ەنگىزۋ جانە ونى ءماسليحات سەسسياسىندا جاريا ەتۋ ارقىلى دەپۋتاتتىق سۇراۋ سالۋدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ, سانيتارلىق تازارتۋ قاعيدالارىن بەكىتۋ بويىنشا ءماسليحاتتىڭ قۇزىرەتىن كەڭەيتۋ, اكىمنىڭ حالىق الدىنداعى ەسەپتىك كەزدەسۋلەرىندە كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى شەشۋ بارىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلگەن. وكىلدى ورگاندار قىزمەتىن تسيفرلاندىرۋدىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى اياسىندا «E-parlament» بىرىڭعاي پلاتفورماسىن پايدالانۋعا بەرۋ قاراستىرىلىپ وتىر. ول بارلىق دەڭگەيدەگى دەپۋتاتتاردىڭ بىرىڭعاي تسيفرلىق پلاتفورماسىنا اينالدىرىلماقشى. بۇل حالىق قالاۋلىلارىنىڭ قىزمەتى تۋرالى اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋعا, ولاردىڭ سايلاۋشىلارمەن بايلانىسىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزبەك. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىن پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىندا وقىتۋ دا ىسكە اسىرىلماقشى.
زاڭ جوباسىندا بيۋدجەت قاراجاتىن جۇمساۋعا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا دەپۋتاتتاردىڭ اكىمدىكتىڭ بيۋدجەتتىك كوميسسيالارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى جانە ولارعا بيۋدجەتتى قاجەتتىلىگىنە قاراي, بىراق جىلىنا ەكى رەتتەن ارتىق ەمەس ناقتىلاۋعا باستاما جاساۋ, حالىق قاتىساتىن بيۋدجەتتىڭ ىسكە اسىرىلۋىن مونيتورينگتەۋ قۇقىقتارىن بەرۋ جونىندەگى تۇزەتۋلەر كوزدەلگەن. سونداي-اق دەپۋتاتتار سايلاۋالدى باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋى تۋرالى ەسەپپەن جىلىنا كەمىندە ەكى رەت مىندەتتى تۇردە ازاماتتارمەن كەزدەسۋ وتكىزۋگە مىندەتتەلمەكشى. بۇعان قوسا ۇكىمەت قولدانىستاعى زاڭناماعا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماعانى جانە تيىسىنشە ورىنداماعانى ءۇشىن ءماسليحاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە تۇراقتى نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن دەپۋتاتتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا قولدانىلاتىن جازاعا ۇقساس جازانىڭ قوسىمشا تۇرلەرىن كوزدەيتىن تۇزەتۋلەر ۇسىنباقشى. ۇكىمەت بىرىڭعاي دەپۋتات كۇنىن بەلگىلەۋ تۋرالى ۇسىنىس ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى بەكىتكەن كاسىبي مەرەكەلەردى بەلگىلەۋ قاعيدالارىنا سايكەس قارالىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداناتىنىن دا حابارلادى.
سونىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساياسي رەفورمالارى اياسىندا ءماسليحاتتاردىڭ ماڭىزىن ارتتىرىپ, پارمەندىلىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق وزگەرىستەر جاسالاتىن كۇن الىس ەمەس.
