بولاشاعى جوق اۋىلدار... ەلىمىزدە جىل سايىن ونداعان ەلدى مەكەن جابىلادى

جۋىردا جول ءتۇسىپ, بوزبالا شاقتىڭ بال كۇندەرىن وتكىزگەن اتباسار اۋدا­نىنا ءىس-ساپارمەن بارعان ەدىك. كوك­تەمدەگى تاسقىن سۋدان زارداپ شەككەن اۋىلداستارىمنىڭ ۇكىمەتتەن سۋ جاڭا پاتەر كىلتىن الىپ, قونىس تويىن تويلاعان ساتىنە كۋاگەر بولىپ ءبىر قۋاندىق, جولدا قاڭىراپ تۇرعان اۋىلداردى كورىپ, ءبىر قۋاردىق. اۋىل شەتىندەگى ەسكى مولا دا, بۇرىنعى دۇركىرەپ تۇرعان اۋىل دا ءبىر... بۇگىندە مۇلگىگەن تومپەشىكتەر مەن قارا-قۇرا ۇيىندىلەر عانا.

سونداي اۋىلداردىڭ ءبىرى – شۇڭقىركول اۋىلى. اتباسار اۋدانىنىڭ اكىمشى­لىك-اۋماقتىق قۇرىلىسىنداعى وزگەرىس­تەر تۋرالى اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ 2016 جىلعى 19 قىركۇيەكتەگى № ا-11/451 قاۋلىسى, وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ №6س-5-4 شەشىمىنە سايكەس «شۇڭقىركول اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ شۇڭقىركول اۋىلى ەسەپتىك دەرەكتەردەن شىعارىلىپ, قىسقارتىلسىن» دەلىنگەن. اۋىل 2016 جىلى رەسمي تاراتىلعانىمەن, كۇنى كەشەگە دەيىن ءتورت-بەس شاڭىراق تۋعان مەكەنىن تاستاپ كەتۋگە قيماعان. 2019 جىلى شۇڭقىركول اۋىلدىق وكرۋگى بولىپ, قۇرامىنا سوچي اۋىلى قوسىلعان. بىراق باياعى شۇڭقىركول اۋىلى ەندى جوق. قۇلازىپ ورنى عانا قالدى.

«كەڭەس وكىمەتى ىدىراپ, ۇجىمشار-كەڭشارلار تاراي باستاعاندا مال فەرما­لا­رى­نىڭ جۇمىسى توقتاپ, قالعانى ۇستا­عاننىڭ ۋىسىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. كۇنى ەكى-ءۇش مالعا قاراپ وتىرعان ەلدىڭ كوبى جۇمىس ىزدەپ, جان-جاققا شاشىلدى. اۋىل قاراۋسىز, قاداعالاۋسىز قالدى. قولى جەتكەندەر ەسكى ۇيىنەن باس­تاپ, قارا تەمىرگە دەيىن تاسىپ اكەتىپتى. ءسويتىپ جارقىراپ تۇرعان اۋىلدىڭ جارىعى ءبىر-اق كۇندە جالپ ەتتى» دەيدى اۋىلدىڭ سوڭعى تۇرعىنى مەيرامبەك نىعمەت.

كوپتەن تولعاندىرىپ كەلىپ, قولعا قالام الدىرعان وسىناۋ «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعىنىڭ» جان سىرى ەدى. ءشوبى شۇيگىن, جەرى شۇرايلى شۇڭقىركولدى, ونداعى ءوزى بالا جاستان كورگەن-باققان كوپ جايتتى اقتارعىسى كەلگەنىمەن, كەسكىنىنەن تۋعان اۋىلى تۋرالى وتكەن شاقتا ايتۋعا ءالى دە اۋزى بارمايتىنداي قيماستىقتى اڭعاردىق.

تەگىندە, بۇل ماڭ كوزىڭ قيىپ, تاستاپ جۇرە بەرەتىن جەر ەمەس ەدى. شۇڭقىركول, قاراكول, ەگىندىكول, سارىكول اۋىلدارى كارتادان ءوشىپ بارادى. باياعىدا جاعاسىندا اسىر سالعان كولدەر بۇگىندە قاراشىعى اعىپ تۇسكەن سوقىردىڭ كو­زىندەي ايدىنسىز, قالىڭ قۇراق وسكەن ويپاتقا اينالدى. ايتپەسە زامانىندا قازاقتىڭ ءبىرجان سالى انىنە قوسىپ, اۋەلەتكەن كولدەر ەدى.

«شۇڭقىركول ءبىر زامانداردا اينالاسى اتشاپتىرىم, تەرەڭ دە, ۇلكەن كول بولعان ەكەن. وسى كول تۋرالى ءبىرجان سالدىڭ ولەڭىندە: «اققوشقار سايدالىنىڭ زامانىندا, بۇل كولدەن قىرىق مىڭ جىلقى سۋارىپتى...» (مۇمكىن اسىرا ماقتاعان دا بولار) دەلىنەتىنىن سول ەلدىڭ اقساقالدارى اڭگىمەلەپ وتىرۋشى ەدى», دەپ جازدى اتباسارلىق ولكەتانۋشى كلارا امىرقىزى.

بۇگىندە مەيرامبەكپەن مۇڭداس ادام از ەمەس. اۋىلدان ارىلا كوشىپ, قالاعا اعىلا جەتكەن اعايىننىڭ قاراسى كوپ. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ ەسەپتەۋىنە سەنسەك, ەلىمىزدە 1 جىلدا 78 اۋىل تاراعان, رەسمي جابىلعان. ياعني بىلتىر ەل كولەمىندە 6 286 اۋىل بولسا, بيىل 6 208 اۋىل. ال جالپى كەيىنگى 10 جىلدا 582 اۋىلدىڭ وتى سونگەن. قازىر حالىقتىڭ 38%-ى, ياعني 7,5 ملن ادام اۋىل­دا تۇرادى. وسى كورسەتكىش جىل سايىن جۇقارىپ بارادى.

«بولاشاعى جوق اۋىلدار» دەگەن سانات پايدا بولدى, وعان 50 شاقتى عانا ادام تۇراتىن ەلدى مەكەندەر جاتادى. وكىنىشكە قاراي, مۇنداي اۋىل كوپ ەكەنىن ۇكىمەت وتىرىسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ مالىمدەدى.

«بۇگىندە رەسپۋبليكادا 6 256 اۋىلدىق ەلدى مەكەن بار, ولاردا 7,6 ميلليون ادام تۇرادى, بۇل ەل حالقىنىڭ 38,4 پا­يىزىن قۇرايدى. بۇل رەتتە تابىسى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى 7,2%, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 4,7% قۇرايدى. ءوزىن-ءوزى جۇمىسپەن قامتىعانداردىڭ ۇلەسى 33 پايىزدى نەمەسە 1,2 ميلليون ادامدى قۇرايدى», دەدى مينيستر.

ونىڭ ايتۋىنشا, مينيسترلىك جىل سايىن اۋىلداردىڭ وڭىرلىك ستاندارتتار جۇيەسىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس قامتاماسىز ەتىلۋىنە مونيتورينگ, تالداۋ جۇرگىزەدى. ماسەلەن, 2023 جىلى قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى 64,3%-دى قۇراعان, بۇل 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,1 پۋنكت ارتىق. بۇل رەتتە نىساندار مەن قىزمەتتەردىڭ ەڭ جوعارى كورسەتكىشى ماڭعىستاۋ (72,4%), اتىراۋ (70%), اقتوبە (69,6%) وبلىستارىندا بايقالادى.

اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ, وڭىرلىك ستاندارتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە 2023–2027 جىلدارعا ارنالعان اۋىلدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. وندا اۋىلدى كوركەيتۋگە كوپتەگەن مۇمكىندىكتىڭ بارى راس, الايدا ادام سانى ازايعان اۋىلدى قايتا اياققا تۇرعىزۋعا تۇجىرىم­دامانىڭ ەندى قۇدىرەتى جەتە قويۋى نەعايبىل ءتارىزدى.

ساراپشىلار بۇعان ۋربانيزاتسيامەن قاتار وزگە دە سەبەپتەر بارىن ايتادى. سونىڭ ءبىرى – تابيعي اپات ىقپالى. ماسەلەن, كوكتەمگى سۋ تاسقىنىندا تۇگەلدەي دەرلىك سۋ شايىپ كەتكەن اۋىلدار بار. رەسمي دەرەككە سايكەس, ناۋرىز, ءساۋىر ايىندا بولعان اپات سالدارىنان 10 وبلىستا 11 865 ءۇي زاقىمدانعان ەكەن. ولاردىڭ ءبىرازى ۇيلەرىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزگەنىمەن, كوبى اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىنا ويىستى. بۇعان قوسا, كەيبىر تاعى دا سۋ باسۋ قاۋپى بار اۋماقتا ورنالاسقان اۋىل تۇرعىندارى باسقا جەرلەرگە, ورتالىقتارعا كوشىرىلگەن. مۇنىڭ ءبىر مىسالى – اعاناس اۋىلى. استانا قالاسىنان 45 شاقىرىم جەردەگى اۋىل 2015 جىلى بولعان سۋ تاسقىننان كەيىن قاڭىراپ بوس قالدى. قازىر وندا ورىستەن قايتقان مال تۇگىلى, ۇرگەن ءيتتىڭ ءۇنى ەستىلمەيدى. تەك قيراعان تامدار مەن ءشوپ باسقان كوشەلەر ءبىر كەزدە مۇندا قايناعان تىرشىلىكتىڭ بولعانىنان بولىمسىز سىر شەرتەدى.

ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر ەلىمىزدە 39 اۋىل قىسقارتىلعان, بيىل 78 اۋىل. وسى 39 اۋىلدىڭ 25-ءى قوستاناي, 7 اۋىل قاراعان­دى, 3 اۋىل باتىس قازاق­ستان وبلىسىندا تاراتىلىپتى. اۋىلدار­دىڭ تارالۋى كوبىنەسە سولتۇستىك ايماق­تار­دا كوبىرەك بايقالادى. ويتكەنى تاۋەل­سىز­دىكتەن كەيىن ەل اۋماعىندا ىشكى-سىرت­قى كوش كورىنىس بەرگەنى بەلگىلى. اسىرە­سە ەلدىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى ورىس دياسپو­را­سىنىڭ ءبىر پاراسى تاريحي وتانىنا كوشتى. سول سەبەپتى دە سولتۇستىكتەگى اۋىلدار­دىڭ حالىق سانى ازايىپ, ءبىرازى بوساپ
قالدى.

«مەن قازىر سولتۇستىكتە ءجۇرىپ, اۋىلداردىڭ جابىلىپ جاتقانىن ءجيى كورەمىن. كوبىنەسە بۇعان سەبەپ مەكتەپتەگى بالالاردىڭ ازدىعى بولىپ وتىر. ون-ون بەس وقۋشىسى بار مەكتەپتى قامتاماسىز ەتۋ ۇكىمەتكە ءتيىمسىز. سول سەبەپتى مەكتەپتەر جابىلادى. ول اۋىلداعى بالاسى بار ادامدار امالسىز اۋىلىن تاس­تاپ كوشۋگە ءماجبۇر», دەدى سولتۇستىككە قازاقتاردى قونىستاندىرۋ ماسەلەسىن كوتەرىپ جۇرگەن «تاۋەكەل» ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى بۋرا­حان داقانوۆ. قوعام بەلسەندىسى شەكارا شەبىندەگى اۋىلداردىڭ ازايۋى قاتە ءۇردىس ەكەنىن, سول تۇرعىدا ىشكى-سىرتقى كوش بۇيداسىن سولتۇستىككە بۇرۋ كەرەكتىگىن العا تارتادى.

ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقوۆ ەلدەگى اۋىلدان قالالى جەرلەرگە كوشۋدىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالار مەن قارجىنىڭ كوبى قالاعا قۇيىلىپ جاتقانى دەيدى.

«بۇگىندە اۋىلدىق جەرلەرگە شيكىزات وندىرەتىن, مال بورداقىلايتىن, ءسۇت وندىرەتىن, ياعني تۇراقتى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەتىن كاسىپورىندارعا ينۆەس­تورلار تابىلعان جاعدايدىڭ وزىندە ىسكە اسۋى قيىن. ويتكەنى ينۆەستورلار قار­جى سالۋعا دايىن بولعانىمەن, بىزدە ونى يگەرەتىن مامان تاپشى. جوعارى بىلىك­تى مامانداردى ايتپاعاندا, قارا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشى از», دەدى ساراپشى.

الايدا بۇل ماسەلەدە ۋربانيستەردىڭ ۇستانىمى مۇلدە باسقاشا. مۇنى تابيعي ۇدەرىس دەپ باعالايدى. ماسەلەن, بۇگىندە الەم حالقىنىڭ 55 پايىزى قالالاردا تۇرادى. بۇۇ-نىڭ بولجاۋىنشا, قالا تۇرعىندارىنىڭ سانى 2050 جىلعا قاراي 68 پايىزعا جەتەدى. ال ءبىزدىڭ ەلدە بۇل كورسەتكىش سول جىلعا دەيىن 69,1 پايىز بولادى دەپ بولجانادى.

2020 جىلى مەملەكەت باسشىسى جولداۋىندا: «وڭىرلەردى دامىتۋ ىسىنە قاتىستى تىڭ ءتاسىل ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسىن باسقارۋعا, «ميگراتسيا تولقىنىن» كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزۋگە, ءىرى قالالارداعى حالىقتىڭ تىعىز ورنالاسۋى مەن الەۋمەتتىك شيەلەنىس ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى» دەگەن ەدى. مۇنى  ساراپشى ماماندار بيلىكتەگى «كۇتپەگەن بەتبۇرىس» دەپ باعالاعان. ويتكەنى قازىر ەكونوميكالىق دامۋ ۋربانيزاتسيا دەڭگەيىمەن دە تىعىز بايلانىستى. مىسالى, ەىدۇ (OECD) ەلدەرىندە ۋربانيزاتسيا دەڭگەيى 77% بولسا, ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 58,7%. دەمەك بۇل ءالى باسى دەگەن ءسوز.

الەۋمەتتىك, ۋربانيستىك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بۇل ۇدەرىسكە وپتيميستىك پايىم-كوزقاراس ۇستاناتىنداردىڭ دا بارى بايقالادى. مۇنى قازاقى قاراپايىم تىلمەن ايتساق, «ەسكىنى جاماساڭ, ەسىڭ شىعادى» دەگەنگە سايادى. پرەزيدەنت جولداۋىندا: «ەلىمىزدى اۋماقتىق جانە كەڭىستىك تۇرعىسىنان دامىتۋ تاسىلدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەك» دەگەندى قاداپ ايتقان ەدى. راسىندا, اتى دا, زاتى دا كەڭەستىك ەسكى اۋىلداردى ەسىركەيمىز بە, الدە جاڭانى جارىلقايمىز با دەگەن سۇراق تۋىندايدى.

ارينە, جەتى اتاسى كۇل توگىپ, وت جاققان قارا شاڭىراق اۋىلداردىڭ جارىعى ءسونىپ جاتقانى جانعا باتاتىنى راس. ايتكەنمەن, ءبىر ويشىلدىڭ ءسوزى بار ەدى: «دۇنيە بىتكەن جەردەن باستالادى» دەگەن...