اقش عالىمى ەليزابەت بەكوننىڭ «رەسەي وتارىنداعى ورتالىق ازيا» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندەگى ەلىمىزگە قاتىستى دەرەكتەردى پاراقتاپ كوردىك. اۆتور اتالعان كىتابىنىڭ العىسوزىندە بۇل جازبانىڭ ماڭىزى مەن ونىڭ ورتالىق ازيانى تانۋداعى ءرولىن انىق بايان ەتەدى. «1933–1934 وقۋ جىلىندا يەل ۋنيۆەرسيتەتى مەن كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ بىرلەسكەن جوباسىمەن قازاقستانعا بارۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدىم. بىرنەشە اپتا الماتىدا بولىپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقستانداعى فيليالىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى س.ج.اسفەندياروۆتىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن كوپتەگەن قازاقپەن, كەيبىر اعا بۋىن تۇلعالارمەن, پەداگوگيكالىق فاكۋلتەتتە ءبىلىم الىپ جۇرگەن اۋىلدان قالاعا جاڭادان كەلگەن جاستارمەن سۇحباتتاسۋعا مۇمكىندىك تۋدى», دەپ جازادى ول ساپار بارىسىن ءتۇسىندىرىپ.
ءارى قارايعى بەتتەردە اۆتوردىڭ الماتىدان كوپ نارسەنى بايقاعانى, جالپى العاندا قالانىڭ سىرتقى كەلبەتى, جاڭا سالىنعان پوشتا بولىمشەسىنىڭ جانىندا بايلاۋلى تۇرعان تۇيەلەر, زاماناۋي ساۋلەتتىك ستيلدەگى كەيبىر عيماراتتار, شاھار شەتىندەگى كيىز ۇيلەر, مەشىت ازانشىسىنىڭ تۇنىق داۋىسى ءسوز بولادى. عالىم ەبىن تاۋىپ قازاق ستۋدەنتتەرىمەن شۇيىركەلەسكەندە, ولاردىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋرالى ايتقانداعى بال-بۇل جانعان جۇزدەرىنە تاڭ-تاماشا بولادى.
«مامىر ايىندا ورىنبوردىڭ (قازىرگى چكالوۆ) ارعى جاعىنداعى دالا جاپ-جاسىل, قىزعالداق جايناپ تۇر. ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك شەتىندەگى دالا سارعايىپ كەتكەن, ونىڭ ۇستىنە ءشوپ تىم شالاڭ كورىندى. ال بۇل وڭىردە ءالى كۇنگە دەيىن ۇجىمداستىرۋدان باس تارتقان قازاقتار پويىزداعى جولاۋشىلارعا قولمەن يىرىلگەن ءجۇن جىپتەردى ۇسىنادى. جالعىز ايالدامادا دىڭگە سۇيەنىپ, الاي-تۇلەي داۋىس شىعارىپ تۇرعان پويىزعا ەش نازار سالماي, ءبىر قازاق قوبىز ويناپ وتىر. تۇركىسىب تەمىر جولىنان اۋلاقتا قاراۋسىز قالعان بەكىنىستەردەي بىرنەشە حان نەمەسە اۋليە-پىرلەردىڭ بەيىتتەرى كوزگە بىردەن شالىنادى. بىزبەن پويىزدا بىرگە وتىرعان قازاق ۇكىمەتىنىڭ الدەبىر مۇشەسى سەمەيدەگى ەڭ ماڭىزدى جەر – كەڭەس وكىمەتى ءوسىرۋ ءۇشىن اكەلگەن گەرەفورد بۇقاسى بازاسىن كورۋىمە كەڭەس بەردى». ساپارىن وسىلاي باستاعان زەرتتەۋشى ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارى, جەر بەدەرى, ورتالىق ازياداعى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلدىك بايلانىسى, قازاق تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى سىر قوزعايدى. وسى ارادا اۆتور «ەسكى جانە جاڭا قازاق كولىگى» اتتى ءبىر سۋرەتتى كىتابىنا كىرىستىرەدى. بايابان دالادا اتقا مىنگەن ءۇش كىسى مەن جاڭا زاماننىڭ كولىگى ۆەلوسيپەدتە وتىرعان ءبىر ازاماتتىڭ جارقىن بەينەسى كوز الدىمىزدا تۇر. ءبارىنىڭ باسىندا قازاقى تىماق.
اسىرەسە حالقىمىزدىڭ جىلقى مادەنيەتى, بارىمتا-سىرىمتا ءداستۇرى عالىمدى قاتتى قىزىقتىرعان. «قازاق بالاسى ادەتتە تىم ەرتە جاستان اتقا ءمىنۋدى ۇيرەنەدى. ءار بالاعا ات ازىرلەنىپ, ابزەلدەر بەرىلەدى. بۇل جاعداي ونىڭ ەمىن-ەركىن ءجۇرىپ, ەركىندىكتى سەزىنۋىنە جول اشادى. قازاقتىڭ ءورىسى مالعا تولى, ونىڭ ىشىندە جىلقى سانى مول. كەيبىر بايلاردا 3 مىڭنان استام جىلقى بار» دەي كەلە, اۆتور سايىن دالا توسىندەگى كوشپەلى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىندە ءار ت ۇلىكتىڭ ءوز ورنى مەن ءرولى بارىن, ءار مەزگىلدە قونىستاناتىن مەكەننىڭ دە الدىن الا تاڭدالاتىنىن بايان ەتەدى. سونىمەن قاتار جۇتتىڭ قازاق مال شارۋاشىلىعىنا قانشاما زيان سالعانىن, ءحىح عاسىردىڭ ىشىندە قازاقستاندا 20-دان استام جۇت بولعانىن ايتادى.
وقشاۋ ءومىر سۇرسە دە, وركەنيەتتەن كەنجە ەمەس ەكەنىمىزدى ايتقىسى كەلدى مە, عالىم ۇلتىمىزدىڭ اس-سۋ, كيىم-كەشەك مادەنيەتىنە ايرىقشا توقتالادى. مىسالى, ول شاپاننىڭ قالاي تىگىلەتىنىن, ونىڭ قادىرى مەن باعاسى, كىمدەر كيەتىنى جونىندە ارنايى تۇسىنىك بەرۋدەن جالىقپايدى. «حVIII عاسىردىڭ اياعىندا كيىم-كەشەك قاراقۇيرىقتىڭ, ق ۇلىننىڭ, قۇندىزدىڭ, تۇلكىنىڭ تەرىسىنەن تىگىلدى. سول كەزدە قازاقتار ايىرباس نەمەسە كەرۋەندەردى توناۋ ارقىلى يمپورتتىق توقىما بۇيىمداردى دا پايدالاندى. كەيىنگى عاسىردا, اسىرەسە ايەلدەر كيىمى يمپورتتىق ماتالاردان ارنايى تىگىلەتىن بولدى», دەيدى. بۇل دەرەكتەن حالقىمىزدىڭ سوناۋ ەرتەدە سىرتقى كەلبەتكە باسا ءمان بەرەتىنىن تۇسىنەمىز.
باتىس عالىمدارى جازعان كوپتەگەن ەڭبەكتە حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بىرلىگى ايرىقشا ءسوز بولادى. ولاردى ءبىزدىڭ ەنشى ءبولۋ ءداستۇرىمىز ءتانتى ەتەتىنىن دە وسىندايدا ايتا كەتكەن ءجون. جاڭا وتاۋ قۇرعان جاس وتباسىن اۋىل-ايماق بولىپ اياقتاندىرىپ, دەمەپ جىبەرۋ ءداستۇرى – باتىس ادامدارى ءۇشىن تاڭسىق سالت بولىپ كورىنەتىنى شىندىق. ادەتتەگىدەي ەليزابەت بەكون قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزىنىڭ تاريحى, ورنالاسۋ جاعدايىن ايتا كەلىپ, جەتىمىن جىلاتپاعان, جەسىرىن جاتقا بەرمەگەن قازاق رۋباسىلارىنىڭ اۋىلىن ۇيىستىرىپ, بەرەكەسىن بەكەمدەگەن ديپلوماتيالىق كوزقاراسىنا ۇڭىلەدى.
ء«حىح عاسىردا قازاق شارۋاشىلىعىندا اڭشىلىق از ءرول اتقاردى, بىراق تۇلكىلەر, بوكەندەر جانە باسقا جانۋارلار تەرىسى ءۇشىن اۋلالىپ, كيىم-كەشەك جانە كورشى حالىقتارمەن ايىرباس رەتىندە پايدالانىلدى. قازاقتاردىڭ كوپشىلىگى بالىقتى تاعام دەپ سانامايدى, ءتىپتى ونى مەنسىنبەيدى. كيىز ءۇي كوشپەلى ومىرگە دە, ىڭعايسىز كونتينەنتتىك كليماتقا دا تاماشا بەيىمدەلگەن». تاس ۇيدە وتىرعان ادامدار ءۇشىن كيىز ءۇيدىڭ قولايلىلىعى, ونىڭ قۇرىلىسى, تاريحى تاڭىرقايتىن دۇنيە بولىپ كورىنۋى ابدەن مۇمكىن. وسىدان كەيىنگى سوزىندە اۆتور ۇلتىمىزدىڭ كوشپەلى حالىق بولعاندىقتان, بي-بولىستارىمەن كەلىسپەسە, ولاردان قىسىم كورسە, جاڭا قونىسقا كوشىپ كەتەتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. «قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپ قۇقىعىن العاش رەت جۇيەگە كەلتىرگەن حان تاۋكە (1680–1718) تۋرالى دەرەكتەر تىم از. ولار كەزىندە جاۋعا قارسى شاپقان قولباسى قىزمەتىن اتقاردى» دەيدى ءسوز اراسىندا تاۋكە حاننىڭ بەدەلىن بيىكتەتىپ.
حالقىمىز تۋرالى دەرەكتەردى قۇنتتاپ جيناعانى سونشا, امەريكالىق عالىم ءبىر سوزىندە قازاقتار اراسىندا قۇلدىق ءداستۇر بولعانىن, سوعىس تۇتقىندارى, اشارشىلىق كەزىندە اتا-اناسى ساتىپ كەتكەن بالالاردىڭ بولعانىن ايتادى. وسىدان كەيىن ول ءبىزدىڭ جەتى اتاعا تولماي قىز الىسپاۋ سەكىلدى دالالىق ەرەكشەلىككە يە تيىمدارىمىزعا توقتالادى. شاماندىق ءداۋىر, باقسى-بالگەرلىك سەنىم, ءدىني مەيرامدار تۋرالى ايتا كەلە «قازاقتاردىڭ دىنگە دەگەن سەنىمى شامالى بولدى» دەگەن كوزقاراسىن قوسادى. ء«بىلىم بەرۋ سالاسىندا وزگەرىستەر كوبىرەك بايقالدى. بوكەي ورداسىنداعى نەمەسە كىشى ءجۇز قازاقتارى جايىق پەن كاسپي اراسىنداعى ايماقتان باتىسقا قاراي قونىس اۋدارعاندا, بيلىك ۇستاعان حاندارى ءوز حالقىنىڭ ءبىلىم الۋىنا ىنتالى بولدى. 1823 جىلى حان بولعان جاڭگىر مەدرەسەلەر مەن مەكتەپتەر سالىپ, جازدا كيىز ۇيدە ساباق بەرەتىن مەكتەپ كۋرسىن اشۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. 1841 جىلى قازان تاتارلارىنىڭ جەتەكشىلىگىمەن قازاق گيمنازياسى اشىلعانعا دەيىن بۇل مەكتەپتەردەن ەرەكشە كوزگە تۇسكەن وقۋشىلار ورىس گيمنازياسىنا جىبەرىلدى». سونىمەن, ول وسىلاي قازاق دالاسىندا اعارتۋشىلىق, ءبىلىم-عىلىمنىڭ ساۋلەسى قاشان, قالاي جاعىلعانىن وقىرمانىنا اڭعارتادى. وسىدان كەيىن اۆتور ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ىستەگەن ۇلى ىستەرىنە توقتالىپ, وقىعان قازاقتاردىڭ ورىس پەن قازاق اراسىن التىن كوپىر بولىپ جالعاعانىن, سونىڭ مىسالى شوقان ءۋاليحانوۆ بولعانىن باياندايدى.
ەليزابەت بەكون ءوز زەرتتەۋىندە حاكىم ابايدى دا ۇمىتپاعانىن اڭدادىق. ول تۋرالى جىلى پىكىرىن بىلاي وربىتەدى: «سەمەيدەگى مۇسىلمان مەدرەسەسىنەن ءبىلىم العان اسا ءبىلىمدى اباي قۇنانباي ۇلى دا ورىسشا ۇيرەنۋگە پەيىلدى بولدى. ول اراب, پارسى تىلدەرىن مەڭگەرگەن. سول ءۇشىن دە اقىن شىعىس كلاسسيكتەرىنىڭ ەڭبەكتەرىن, «مىڭ ءبىر ءتۇندى», «شاحنامانى», لەرمونتوۆ, پۋشكين, گەتە, بايروننىڭ شىعارمالارىن قازاق تىلىندە سويلەتتى». عالىمنىڭ اباي تۋرالى بۇل كوزقاراسى اقىننىڭ ەسىمىن باتىس الەمىنە تانىستىرۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن شىعار دەگەن وي جىلت ەتە قالارى انىق. ەندىگى سوزىندە ول ابايدىڭ پروزالىق, پوەزيالىق شىعارمالارىندا گرەك ۇلگىسىنىڭ جانە دارۆين, سپەنسەر, سپينوزا سەكىلدى باتىس عالىمدارىنىڭ گۋمانيستىك ىقپالى كورىنىس تابادى دەگەن تۇجىرىمدامانى العا تارتادى. ابايدىڭ «مىڭ ءبىر ءتۇن» مەن «شاحنامانى» اۋداردى دەگەنى ءبىزدىڭ بۇل تاقىرىپتى ءارى قاراي تەرەڭدەتە زەرتتەۋىمىز ءتيىس ەكەنىن ايقىندايدى.
سونىمەن, الپىس جىل بۇرىن ءبىزدىڭ دالامىزعا كەلگەن امەريكالىق عالىم ەليزابەت بەكون بۇل جاقتان نەنى كورىپ, نەنى سەزىنسە, كىتابىندا سونى جازىپتى. ءتىپتى ول كەڭ دالامىزدا جايىلعان مالدىڭ دا سانىن ءبىلىپتى. ونىڭ دەرەگىنشە, 1916 جىلى ءبىزدىڭ ەلدە 4 ميلليون 340 مىڭ جىلقى بولىپتى. «وسى زەرتتەۋدى جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسىپ, گرانت بولگەنى ءۇشىن امەريكالىق ءبىلىمدى قوعامدار كەڭەسىنە جانە ۆەننەر-گرەن انتروپولوگيالىق زەرتتەۋلەر قورىنا العىس ايتامىن» دەپ جازىپتى اۆتور 1965 جىلدىڭ قاراشاسىندا. اراعا الپىس جىل سالىپ حالقىمىز تۋرالى تانىمدىق كىتاپ جازعانى ءۇشىن ەليزابەت عالىمعا العىس ايتامىز.
