– قۋات اعا, ەڭ الدىمەن «ۋاقىپ» سوزىنە تۇسىنىكتەمە بەرسەڭىز؟
– دىنىمىزدە «ۋاقىپ» دەپ بەلگىلى ءبىر مال-م ۇلىكتى كوپ مارتە قايىرىمدىلىق جولىندا پايدالانۋدى ايتادى. مىسالى, حالىققا ءۇي, كوپىر سالىپ بەرۋ, اعاش وتىرعىزۋ, باۋ-باقشا ەگۋ, قۇدىق قازىپ بەرۋ, ت.ب. بۇل – ۇزىلمەيتىن ساداقا. ول م ۇلىكتى مەشىتتەر مەن مەدرەسەلەر, جەكەلەگەن ادامدار, ونىڭ ىشىندە پاقىر-مىسكىندەر, جەتىم-جەسىرلەر, باسقا دا مۇقتاج جاندار پايدالانادى. ۋاقىپتىڭ ءۇش ءتۇرى بار. ولار – ءدىني ۋاقىپ, قايىرىمدىلىق ۋاقىبى جانە ارنايى نەمەسە ۇرپاققا ارنالعان ۋاقىپ.
ءدىني ۋاقىپ دەپ قاراجاتتى, مال-م ۇلىكتى قۇلشىلىق ماقساتتارىنا ارناپ جۇمساۋدى ايتادى. مىسالى, قازىر ەلىمىزدە داۋلەتتى ادامدار مەشىت سالىپ, قۇلشىلىق ورىندارىنا كومەك بەرىپ جاتىر. بۇل – تازا ءدىني ۋاقىپ.
قايىرىمدىلىق ۋاقىبى (باتىستا ء«pھىlاntrورىس» دەپ ايتادى) دەگەنىمىز – جىلجىمايتىن م ۇلىك پەن قاراجاتتى ءارتۇرلى قايىرىمدىلىق ىستەرىنە (دەنساۋلىق ساقتاۋ, مادەني ءىس-شارالار, وقۋ, قوعامدىق, قاۋىپسىزدىك سالالارى) ارناۋ. بۇعان, جوعارىدا ايتقانداي, حالىققا ءۇي, كوپىر, باسقا دا ورىندار سالىپ بەرۋ سەكىلدى قايىرىمدىلىق ءىسى جاتادى.
ارنايى نەمەسە ۇرپاققا ارنالعان ۋاقىپ دەپ پايعامبار ساحابالارى ويلاپ تاپقان ۋاقىپ ءتۇرىن ايتامىز. ولار ۋاقىپتى اۋەلى ءوز ۇرپاعىنا, سوسىن قايىرىمدىلىقتىڭ جالپى تۇرىنە ارناعان ەدى. مىسالى, ءبىر ادامنىڭ دۇكەنى بولسا, ونى ۇرپاقتارىنا قالدىرىپ: «وسىدان تۇسكەن تابىستى ەكىگە بولىڭدەر. جارتىسىن قايىرىمدىلىققا جۇمساپ, جارتىسىن وزدەرىڭ پايدالانىڭدار», دەيدى. ياعني بۇل جەردە ۇرپاعىنىڭ دا جاعدايىنا قارايلاسۋ, سونىمەن قاتار ۋاقىپتى جالعاستىرۋ نيەتى جاتىر.
– يسلامداعى ۋاقىپتىڭ تاريحى قاي كەزدەن باستالادى؟
– ۋاقىپ – پايعامبار سۇننەتى. اللا ەلشىسى (س.ع.س.) وزىنە سىيعا بەرىلگەن «فاداك» دەيتىن باۋ-باقشاسىن ۋاقىپ رەتىندە حالىققا پايدالانۋعا قالدىرعان. حاديستە مىنا وقيعا ايتىلادى: «ومار يبن حاتتاب (ر.ا.) حايبار سوعىسىندا ءبىر جەردى يەمدەنگەن ەدى. ءبىر كۇنى وسى جەر حاقىندا كەڭەسۋ ءۇشىن پايعامبارىمىزعا (س.ع.س.) كەلىپ: «ۋا, اللانىڭ ەلشىسى, مەن حايبار سوعىسىندا ءبىر جەردى مەنشىگىمە الدىم جانە ونداي بايلىققا بۇعان دەيىن يە بولمادىم. بۇل جەرگە قاتىستى ماعان قانداي ءامىر بەرەسىز؟» دەپ سۇرايدى. پايعامبارىمىز (س.ع.س.): «ەگەر قالاساڭ, ول جەردى ۋاقىپ قىل دا, ودان تۇسكەن پايدانى ساداقا قىلىپ وتىر», دەيدى». يسلام تاريحشىلارى بۇنى «ەڭ العاشقى ۋاقىپ» دەگەن.
ودان بولەك, حازرەتى وسماننىڭ (ر.ا.) ياحۋديدەن ساتىپ العان قۇدىعى قازىرگى كۇنگە دەيىن ءمادينا قالاسىندا پايدالانىلىپ كەلەدى. ول جەردە حاليفانىڭ قۇرما باعى دا بار. ودان تۇسكەن قاراجات سول زاماننان بەرى پايعامبار مەشىتىنىڭ قاجەتتىلىگىنە جۇمسالىپ جاتىر.
– ءسىز ءبىر سوزىڭىزدە قازاق جەرىندە دە ۋاقىپ رەتىندە قالدىرىلعان جەر كوپ بولعانىن ايتىپ ەدىڭىز...
– ءيا, قازاق توپىراعىنداعى ۋاقىپ جەر مەن ولاردىڭ قۇجاتتارى نەگىزىنەن قوجالاردىڭ, يشانداردىڭ قولىندا ەدى. كەڭەس وكىمەتى «بۇكىل جەر – شارۋالارعا, زاۋىت-فابريكالار – جۇمىسشىلارعا» دەگەن ۇرانمەن بايلاردىڭ, قوجا-مولدالاردىڭ ءبارىن يتجەككەنگە ايداپ, كوزىن جويعاننان كەيىن, قاراۋسىز قالعان سول ۋاقىپ جەردىڭ ءبارىن مەملەكەت يەلىگىنە قايتارىپ الدى. بۇل – بۇلتارتپاس تاريحي شىندىق.
ءبىزدىڭ توپىراقتا ۋاقىپقا بەرىلگەن جەرلەردىڭ بولعانىنىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى. ءامىر تەمىر 1397–1405 جىلدارى ياساۋيعا ارناعان مەشىت-مەدرەسەسىن تۇرعىزىپ قانا قويماي, ارتىنا «ۋاقىپناما» قالدىرعانى جونىندە دەرەكتەر بار.
كەڭەس وكىمەتى كەزىندە سول ماۆزولەيدىڭ الدىنداعى اعاشتار شىعىپ تۇرعان جەرىن جوندەپ جاتقاندا ءامىر تەمىردىڭ 3 مىڭ كۇمىس اقشاسى مەن حاتى تابىلعان. وندا: «وسى حاتتى تاپقان ادام كەسەنەنىڭ اياقتالماي قالعان جەرىن اياقتاسىن», دەپ جازىلعان ەكەن. ول ۋاقىپناما جايىندا م.ە.ماسسوننىڭ «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى» اتتى ەڭبەگىنەن وقىپ تانىسۋعا بولادى.
مەشىتتىڭ جانىندا مونشاسى, قوناقۇيى, باۋ-باقشا ەگىلگەن القابى بار ەدى. دۇيسەنبى, بەيسەنبى كۇندەرى تايقازانعا «حاليم» دەيتىن تاماق ءپىسىرىلىپ, تاراتىلاتىن. ودان «كەدەيدىڭ ءبىر تويعانى – ءبىر قۋانعانى» دەگەندەي, جوق-جىتىك تاماقتانعان. مەشىتتە ۇزدىكسىز قۇران وقىپ وتىراتىن يمامى, ۋاقىپقا جاۋاپتى ادام ء(مۇتاۋالي) دا بولعان. ياعني بۇل كەسەنە مەشىت قانا ەمەس, جانىندا ءوز شارۋاشىلىعى بار ۇلكەن كەشەن بولعانىن تاريحي دەرەكتەر راستايدى. ول سىرتتان كومەككە مۇقتاج ەمەس, ءوز-ءوزىن ماتەريالدىق جاعىنان قامتاماسىز ەتىپ قانا قويماي, حالىققا دا قايىرىمدىلىق ءىسىن جاساپ وتىرعان كەشەن ەدى.
ءحىح-حح عاسىرلاردا قازاق زيالىلارى وتارشىلدىققا قارسى تۇرۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – حالىقتىڭ ۇلتتىق, ساياسي ساۋاتىن ارتتىرۋ دەپ ءبىلىپ, ۋاقىپتىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىن دامىتتى دەپ سەنىمدى ايتا الامىز. مەتسەنات قازاق بايلارىنىڭ قولداۋىمەن ۇلتتىڭ ءۇنجارياسى بولعان «قازاق», «سارىارقا», «بىرلىك تۋى» گازەتتەرى, «ايقاپ», «اباي» جۋرنالدارى جارىق كوردى. بۇل دا ۋاقىپتىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. ولاردىڭ قاتارىندا سەمەيلىك قاراجان ۇكىباەۆ, شىڭعىستاۋلىق مەدەۋ ورازباەۆ, يكە ءادىلوۆ, قارقارالى وڭىرىنەن حاسەن اقاەۆ, اعايىندى بەكمەتەۆتەر, ىبىراي اقپاەۆ, جەتىسۋلىق مامان بايدىڭ بالالارى, تورعايلىق مۇستافا ورازاەۆ, قوبدالىق يسا كوپجاساروۆ, سىرىم باتىردىڭ شوبەرەسى سالىق وماروۆ, ماڭعىستاۋ وڭىرىنە اتى شىققان باي توبانياز ءالنيازوۆتاردى ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
– «ۋاقىپ» قورى قازىر قانداي جۇمىسپەن شۇعىلدانادى؟
– بۇعان دەيىن بىرنەشە جىل «ۋاقىپ» قورىنا ارداق ورازباەۆ ەسىمدى ازامات باسشىلىق ەتتى. ول كەزدە ەلىمىزدە قايىرىمدىلىق مەكەمەلەرى مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان جاتاقحانالار اشىلىپ, حالىققا كومەك بەرۋ, يگى ساۋاپتى ىستەردى ۇيىمداستىرۋعا اتسالىستى. جۋىردا قورعا ازامات ابدىكەرىم ۇلى ەسىمدى باۋىرىمىز باسشى بولىپ كەلدى. ەلىمىزدىڭ ءار وبلىسىندا قوردىڭ وكىلدەرى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ دا قولعا الىپ, باستاپ جاتقان يگى باستامالارى بار. قوردىڭ نەگىزگى ماقساتى – اۋىل يمامدارىنا جالاقى بەرۋ, ءدىني اعارتۋ ءىس-شارالارىن جەتىلدىرۋ سەكىلدى باعىتتارعا ۇزدىكسىز قارجىلاي كومەك جاساۋ. مەشىت يمامدارىنا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەيدى. سوندىقتان وسى ولقىلىقتى قور ارقىلى تولتىرۋ قولعا الىنعان. سونىمەن قاتار «ۋاقىپ» قورى الەۋمەتتىك ءال-احۋالدى ارتتىراتىن جوبالاردى دا قارجىلاندىرۋ, ءدىني اعارتۋشىلىق باعىتىندا جاڭاشا جوبالاردى جۇرگىزۋ قىزمەتتەرىنە باسىمدىق بەرمەك.
ەلىمىزدە «ۋاقىپ» قورىمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە ىنتالانىپ, ونىڭ قىزمەتىنە اتسالىسىپ جاتقان قايىرىمدى ازاماتتار كوپ. مەتسەنات, كاسىپكەر ازاماتتار جەرلەرىن, عيماراتتارىن قويا باستاسا, كەيبىرەۋى كاسىبىنىڭ ءبىر بولىگىن «ۋاقىپ» قورىنا اي سايىن اۋدارىپ تۇرۋعا كەلىسىم جاساپ, قور تاراپىنان «ۋاقىپناما» قۇجاتىن الىپ جاتىر. قوردىڭ ەڭ نەگىزگى ماقساتى – قاراجات, جەر, عيماراتتاردى ءارى قاراي ۇزدىكسىز ساداقاعا, ياعني كلاسسيكالىق ۋاقىپ نەگىزىندەگى قورعا اينالدىرۋ. ايتا كەتسەك, وسى كلاسسيكالىق يسلامي ۋاقىپ قورلارىنان باتىس ەلدەرى ەرتەدەن باستاپ ۇلگى الىپ, قازىرگى كۇنى ولاردا «ەنداۋمەنت قورلارى» دەگەن اتپەن جۇمىس ىستەپ جاتىر.
– ال وزگە مۇسىلمان ەلدەرىندە ۋاقىپ ءىسى قانشالىقتى قولعا الىنعان؟
– ۋاقىپ ءىسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى – تۇركيا. ءدىن سالاسى تۋرالى ايتاتىن بولساق, مەشىت يمامدارىنا تولىقتاي جالاقى بەرىلەدى. تۇركيا ءدىن ىستەرى مينيسترلىگى قاراجاتىنىڭ 30 پايىزىن مەملەكەت بولسە, قالعان 70 پايىزى ۋاقىپتان تۇسەدى.
تۇركيادا ۋاقىپتى مەملەكەتتىك جانە جەكەمەنشىك سەكتوردان كەيىنگى ء«ۇشىنشى سەكتور» دەپ اتايدى. وعان قارايتىن زاۋىتتار, ساۋدا ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. ەگەر ۋاقىپ ورتالىقتارى شارۋاشىلىقپەن اينالىسسا, بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىك بەرىلەدى. ويتكەنى ول بىرەۋدىڭ جەكە مۇلكى ەمەس, قوعامعا ورتاق ماقساتتا جۇمىس ىستەپ جاتقانى بەلگىلى.
ال پاكىستاندا مىناداي ۋاقىپ ءتۇرى بار. قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارىنداعى اس بەرۋ, قوناقاسى سەكىلدى جيىنداردان كەيىن ارنايى ۋاقىپ ۇيىمىنىڭ ادامدارى كەلىپ, جەلىنبەي قالعان تازا تاعامداردى ىدىستارعا سالىپ, جەتىم-جەسىرلەرگە تاراتىپ شىعادى. بۇل ءبىر جاعىنان قايىرىمدىلىق كومەك بولسا, ەكىنشى جاعىنان ىسىراپشىلدىقتىڭ الدىن الادى.
– ەلىمىزدە كوپ ادام ۋاقىپتىڭ نە ەكەنىن بىلە بەرمەيدى. ونى حالىققا ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ۋاقىپ – بىزدە ءالى دە تەرەڭنەن قوزعالماي جاتقان ۇلكەن تاقىرىپ. بۇرىن حالقىمىز «حالالدىڭ» دا نە ەكەنىن بىلمەيتىن ەدى, قازىر بۇل – بارىنە بەلگىلى دۇنيە. سول سياقتى ۋاقىپتىڭ قانداي ماڭىزدى قايىرىمدىلىق ءتۇرى ەكەنىن وتانداستارىمىز تۇسىنەتىن كۇنگە دە جەتەمىز.
قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە «نۇر-مۇباراك» ۋنيۆەرسيتەتى مەن مەشىتتەردىڭ ءبارى دە ۋاقىپ رەتىندە سالىنىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءدىني باسقارما قولعا الىپ, حالىقتىڭ كومەگىمەن مۇقتاج جاندارعا ءۇي بەرىپ كەلە جاتقان «ەل ۇلەسى – پاتەرگە» جوباسى, ءوزىم قۇرىلۋىنا اتسالىسقان «حارەكەت» قورى دا – ۋاقىپتىڭ شىنايى كورىنىسى.
مەن كوپ جىلدان بەرى ۋاقىپ تاقىرىبىن تەوريالىق تۇرعىدا زەرتتەۋمەن قاتار, تاجىريبەلىك جاعىنان دا ىسكە اسىرۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. الماتىدا ءبىر توپ ازامات «تارباعاتاي» يماندىلىق-قايىرىمدىلىق قورىن اشقانبىز. بۇل قور كوپ اۋىلدا مەشىتتەردىڭ سالىنۋىنا, شىعىستاعى ەلدى مەكەندەردى سۋ باسقاندا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ ءىس-شارالارىنا مۇرىندىق بولدى. بىرنەشە جىل بۇرىن «قازاقستان» دەپ اتالاتىن اۋىلدا مەشىت سالۋعا اتسالىستىق. الماتىداعى «بەكەت اتا» مەشىتىندە ارنايى ۋاقىپ قورىن اشتىق. قايىرىمدىلىق اكتسيالارىنا قاتىسىپ, مۇقتاج جاندارعا ازىق-ت ۇلىك جەتكىزۋگە اتسالىسىپ تۇرامىز. ۋاقىپ نەگىزى بويىنشا قايىرىمدىلىق قورلار اشىپ جاتقان كاسىپكەرلەرگە قولدان كەلگەنشە باعىت-باعدار بەرەمىز. اتام قازاق «سۇڭقار جەمىن شاشىپ جەيدى...» دەمەكشى, قولىندا بارىن ەلمەن ءبولىسىپ, ساداقانىڭ ەڭ ساۋاپتى جولىنا ارناعىسى كەلەتىن وسىنداي ازاماتتارىمىز كوپ بولسا, ەل ىشىندە مۇقتاجدار مەن جوق-جىتىك ازايار ما دەگەن ءۇمىت مول. سول كۇنگە جەتكىزسىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
