كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
سويتەدى دە جوق ىزدەگەن جولاۋشىداي قازىرگى زاماناۋي قازاقتىڭ بويىنان بايىرعى بايسالدى قازاقتىڭ مادەني-مەنتالدىق بولمىسىن تاپقىسى كەلەدى. الاسۇرىپ «اتا-بابالارىمىز مۇنداي بولماعان», «جاستار ءداستۇردى دارىپتەمەيدى» دەپ كەيدە كەيىنگى بۋىنعا كەيىستىك بىلدىرەدى. قاتتىراق ايتقاندا, «قازاق ولسە كومىلەر, قازاقتىعىڭ ولمەسىن» دەگەن قاعيدانىڭ توڭىرەگىندە قازاقتىقتىڭ قازىعىن بوساتقىسى كەلمەيدى. بۇل – تابيعي قۇبىلىس, تاريحي ارپالىس. دالىرەك ايتساق, ادامزات وركەنيەتى ترانسفورماتسياعا ۇشىراپ جاتقان جاڭا عاسىردا جويىلىپ كەتپەۋدىڭ جولىن ىزدەۋدەن تۋعان ابىگەرلىك ءھام ارەكەت. بىراق قازىرگى تسيفرلىق تەحنولوگيا داۋىرىندە ۇرپاقتىڭ مي قۇتىسىن اشىپ قۇيا سالاتىن ۇلتتىق رۋحتىڭ ۆاكتسيناسىن ءھام پاناتسەياسىن تابۋ وڭاي ەمەس. ايتسە دە ۇلت ءۇشىن وزىنە عانا ءتان ەتنوستىق بولمىستى ساقتاپ قالۋدا زاماننىڭ وزگەرىسىن جەلەۋ ەتىپ, قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرۋ ۇرپاق الدىندا ۇيات, تاريح الدىندا قيانات بولار ەدى. سوندا نە ىستەمەك كەرەك؟
عالىمدار قازاقتىڭ ۇلانعايىر دالاسىنداعى ادامزات تىرشىلىگى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان ميلليونداعان جىل بۇرىن, پالەوليت داۋىرىنەن باستاۋ الاتىنىن ايتادى. وسى سايىن ساقارانىڭ اۆتوحتوندى مۇراگەرى سانالاتىن «ۇرانى الاش, كەرەگەسى اعاش» كيىز تۋىرلىقتى قازاقتىڭ ۇلتتىق رۋحاني كەلبەتى ەڭ اۋەلى ونىڭ دىلىمەن, داستۇرىمەن, دىنىمەن, تىلىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇگىنگى زاماندا اتالعان قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ وڭاي, ال ونىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ – بولەك اڭگىمە.
سەبەبى قازىرگى تاڭدا رۋحاني-مادەني مۇرالاردى ساقتاۋدىڭ زاماناۋي مۇمكىندىگى مول. سالت-داستۇرلەردىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى كىتاپتار, وقۋلىقتار, عىلىمي زەرتتەۋلەر, الەمنىڭ بىرنەشە تىلىندە ازىرلەنگەن دەرەكتى جانە كوركەم فيلمدەر, سەريالدار, تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار, بەينەروليكتەر جەتىپ ارتىلادى. بىراق بۇلاردىڭ ءبارى ۇرپاقتىڭ بويىنا ۇلتتىق رۋحتى سىڭىرۋگە قوسىمشا كومەكشى قۇرال قىزمەتىن اتقاراتىن تەوريالىق كونتەنتتەر ەكەنىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ال شىن مانىندەگى ۇلتتىڭ رۋحاني دارۋمەنىن جاس ۇرپاق ەڭ اۋەلى اينالاداعى الەۋمەتتىك كەڭىستىكتەن كوبىرەك الاتىنى – اقيقات.
ءدىل – قاسيەت
وركەنيەتتەر ءورىسى قانات جايعان بۇگىنگى زاماندا كەز كەلگەن ۇلتتىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتقان تاريحي قۇندىلىقتارىنا ارقا سۇيەۋى – تابيعي زاڭدىلىق. وزىق تەحنولوگيالار داۋىرىندە جالپىادامزاتقا ءتان ءومىر سالتى ورتاق يگىلىككە اينالا باستاسا دا, ءار حالىقتىڭ وزىندىك ءداستۇرى مەن مادەنيەتى – بۇزىلمايتىن رۋحاني ساۋىت. ويتكەنى ادەت-عۇرىپتىق جادىگەرلەر بارشا حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىمەن, تاريحي جادىمەن, مىزعىماس دىلىمەن بىرگە جاساسىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەلدىك داستۇرلەرىمىز دە سان عاسىر بويى قوعامدى توپتاستىرۋدا, جۇرتشىلىقتى جاڭا بەلەستەرگە جۇمىلدىرۋدا جانە وسكەلەڭ ۇرپاققا ءتالىم-تاربيە بەرۋدە قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ وتىر. سوندىقتان دا قازىرگىدەي بىرتۇتاستانعان الەمدە ۇلتىمىزعا عانا ءتان رۋحاني باستاۋلاردى جاستاردىڭ بويىنا قانشالىقتى سىڭىرە بىلسەك, سوعۇرلىم ولار وسى قازاق قوعامىندا وگەيسىنبەي, سەنىمدى سەزىنىپ, قورشاعان ورتادا ورنىقتى ءومىر سۇرە الاتىنى انىق. دالىرەك ايتساق, ناعىز قازاق رەتىندە دىلدىك-داستۇرلىك ءومىر ءسۇرۋ ەتيكەتىن ۇستانعان ادام باسقا قۇندىلىقتى ىزدەۋ جولىندا ەشقاشان قۇردىمعا كەتپەيتىنى – ايداي اقيقات.
جالپى العاندا, ۇلتتاردىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان مىنەزى ءھام مادەني قۇندىلىقتار قۇرىلىمى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كودتالعان دەپ ويلايمىز. جەر بەتىندە 4 مىڭعا جۋىق ۇلت پەن ۇلىس بار دەسەك, سونشالىقتى مەنتاليتەت بار. مىسالى, نەمىستىڭ دالدىگى, اعىلشىننىڭ سالقىنقاندىلىعى نەمەسە جاپوننىڭ ەڭبەكقورلىعى اتانىڭ كۇشى, انانىڭ سۇتىمەن عانا دارىپ جاتقان جوق, ول تەرەڭنەن تامىر تارتاتىن ۇلتتىق مىنەز. بىراق ءدىل دە زامانا ەكپىنىمەن ءاردايىم وزگەرىسكە ۇشىراپ, ۋاقىتقا يكەمدەلىپ وتىراتىنى – زاڭدى قۇبىلىس. قازاقتىڭ ۇلتتىق مىنەزىنە قاتىستى زەرتتەۋشىلەر مارتتىك, جومارتتىق, ادالدىق, سابىر مەن ءتوزىم, ۇيات پەن ار, ىنساپ پەن قاناعات, قوناقجايلىلىق, باۋىرمالدىق, تۇراقتىلىق پەن قايسارلىق قاسيەتتەر ءتان ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ەكەن. بىلە بىلگەنگە بۇل – ماقتان تۇتارلىق, وزگەلەر ونەگە الارلىق ەڭ ىزگى قاسيەتتەر. دەسەك تە, ويىمىزدى قازاقتىڭ ايتۋلى اقىندارىنىڭ ءبىرىنىڭ «الەم قانشا قۇبىلىپ ۇلگەرسە دە, اتا جولىن تىم قۋعىش مومىندار-اي» دەگەن ولەڭ جولدارىمەن وربىتسەك, ەندىگى جەردە زاماننىڭ مۇلدە جاڭا باعىتقا وزگەرىپ جاتقانىن قاپەردە ۇستاپ, قازاقتىڭ قازىرگى جاستارىنىڭ بويىنا وسىعان قوسا, ىسكەرلىك, شيراقتىق, ۇنەمشىلدىك, پراگماتتىق قاسيەتتەردى سىڭىرسەك ۇلتتىق ءدىلدىڭ الەۋەتى تولىسا تۇسەر ەدى. ويتكەنى دىلدەگى وزگەرىس دۇنيەدەگى ءورىستى كەڭەيتۋگە سەرپىن بەرەدى. بۇعان مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا ايتقان «جۇرتتىڭ سانا-سەزىمىندە بەتبۇرىس بولىپ جاتىر. حالىقتىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتى ارتىپ كەلەدى. ازاماتتاردىڭ بويىندا جاڭا ادەتتەر, داعدىلار قالىپتاسىپ, جاڭا قۇندىلىقتار ورنىعۋدا. ساياسي جانە قوعامدىق بولمىسىمىز, مەنتاليتەتىمىز جانە مادەني كودىمىز وزگەرە باستادى» دەگەن سوزدەرى ايقىن دالەل بولماق.
ۇلتتىق مەنتاليتەتتىڭ جاڭا باعىتقا بەت بۇرۋىن جاقسى قۇبىلىس دەپ قابىلداۋ كەرەك. سەبەبى ءدىلدى ۇدايى كونسەرۆاتسيادا ۇستاپ, ق ۇلىپتاۋلى تۇرعان قۇندىلىقتار ساندىعىنا اينالدىرۋ ەلدىڭ ودان ءارى وركەندەۋىنە كەرى اسەر ەتەدى. ۇلتتىق ءدىل – جاندى اعزا, ول دەم الادى, كورەدى, ەستيدى, جاڭانى قابىلدايدى. تاعدىرىندا تالاي تار جول تايعاق كەشىپ, مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق حالقى شاپقىنشىلىقتى دا, سوعىستى دا, اشتىقتى دا, قۋعىن-سۇرگىندى دە باستان وتكەردى. بىراق حالقىمىز ءار داۋىردە وقتىن-وقتىن سوققان سول زامانالار داۋىلىندا مورت سىنىپ كەتپەي, ۋاقىت سىناعىندا جىگەرىن جانىپ, ۇلتتىق ءدىلىن دامىتىپ, ۇدايى العا ۇمتىلىپ وتىردى. سوندىقتان دا حالقىمىزدىڭ وسى كۇرەسكەرلىك قاسيەتىن بۇگىنگى پروگرەسسيۆتى جاستاردىڭ ساناسىنا ءسىڭىرىپ, ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە يننوۆاتسيالىق كاپيتالىن ەل يگىلىگىنە باعىتتاۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىلىم-عىلىمدى تەرەڭدەتۋگە, زاماناۋي الەۋمەتتىك كەڭىستىككە ەركىن ەنۋىنە جانە جاڭارعان رۋحاني كودتى بويلارىنا ەگۋگە ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا ۇلتتىق ءدىلدىڭ زامانانىڭ ەشبىر داۋىلىنا شايىلىپ كەتپەيتىن قاسيەتىن ساقتاي الامىز.
ءداستۇر – قازىنا
داستۇرگە بايلانىستى باسىن اشىپ الاتىن ءبىر ماسەلە بار. جاستاردى ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇمىتتى دەپ جازعىرىپ, قۇر سوزبەن بايبالام سالا بەرگەننەن ەشتەڭە ونبەيدى. وسكەلەڭ ۇرپاقتى «ناعىز قازاق» ەتىپ تاربيەلەۋ ءۇشىن اۋەلى اعا بۋىن وكىلدەرى ءداستۇردى زامانعا ساي بەيىمدەۋگە بەيىل بولۋى كەرەك. بىلايشا ايتقاندا, ۇرپاقتار اراسىندا مادەني قۇندىلىقتاردى تاپسىرۋ مەن قابىلداپ الۋ اكتىسىنىڭ زاماناۋي ۇندەستىگى سالتانات قۇرۋعا ءتيىس. زاماناۋي ۇندەستىك دەگەنىمىزدىڭ ءوزى – ۋاقىت تالاپتارىنا ساي كەلەتىن ەتنوستىق ەتيكەت كەڭىستىگىن قالىپتاستىرۋ. ياعني ۇلتتىڭ ءدىلى مەن مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرiن دامىتۋعا مۇمكiندiك تۋعىزاتىن الەۋمەتتىك ورتامەن, حالايىقپەن ورتاق مامىلەگە كەلۋ. ايتايىن دەگەنىمىز, حالقىمىز ەجەلدەن ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەپ, كەيبىر سالتتاردى ۋاقىت تالابىنا ساي سۇرىپتاپ وتىرعان. قازىر دە جۇرتشىلىق بولىپ سالت-سانانى قايتا سارالاپ, ەسكىسىن ەكشەپ, ارتىق شىعىن مەن ۋاقىتتى قاجەت ەتەتىن ادەت-عۇرىپتاردى وڭتايلاندىرۋدى ەل بولىپ ويلاستىرعانىمىز ابزال. ويتكەنى جانى جومارت قازاقتىڭ جيعان-تەرگەنىن تويعا شاشىپ, ەرتەڭىندە بانكتىڭ ق ۇلىنا اينالۋ ادەتىن ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋ ءتۇپتىڭ تۇبىندە قازاق قوعامىن تۇرالاتىپ تىنادى. سونىمەن قاتار توي تويلاۋدىڭ قىزىعىمەن جۇرگەن حالىقتىڭ وركەنيەتتى ەلدەرمەن يىقتاسا ءوسىپ, وركەن جايۋىنا ەداۋىر كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇل ورايدا قوعامنىڭ ۇلتتىق رۋحاني قۇندىلىقتاردى زامانعا ساي رەتتەۋگە قاتىستى قادامدارىنا كەلسەك, ورنىقتى بايلامنان گورى ورىنسىز داۋ-داماي كوپ سياقتى كورىنەدى. البەتتە, وي ەركىندىگى مەن پىكىر الۋاندىعى اۋاداي قاجەت. بىراق تۇپتەپ كەلگەندە ول ۇلتتىڭ بولاشاعى مەن ۇرپاق مۇراتىنا قىزمەت ەتۋگە باعىتتالعانى ابزال. ايتالىق, الەۋمەتتىك جەلىدە ءدىن, ءتىل, ۇلتتىق عۇرىپتارعا قاتىستى سىني پىكىرلەر جازىلسا, ونى قوشتاۋشىلار مەن قولداۋشىلاردىڭ بىرجاقتى پىكىرلەرىن وقىپ كەيدە توبە شاشىڭ تىك تۇرادى. ءدىندى تىلدەسە, جابىلىپ ءدىندى دىڭكەلەتۋ, تىلگە تيىسسە, قاۋىمداسىپ تىلمەن تىرەسۋ, ادەت-عۇرىپ ايتىلسا الەۋمەت بوپ اشكەرەلەۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ سەبەبى, كەز كەلگەن اۆتوردىڭ سۋبەكتيۆتى پىكىرى – جالپىۇلتتىق ۇستانىم ەمەس. بۇل رەتتە, جەكە پىكىردى ۇشتاستىرا وتىرىپ ۇلتتىق كونتەنتكە اينالدىرۋ جولىندا تارازىلاۋ تاجىريبەسى مەن ساراپتاۋ مادەنيەتىنە ءمان بەرىلۋى كەرەك.
«قازاق – تىم تويشىل حالىق. ىسىراپسىزدىقتى, ءمينيماليزمدى ماقسات تۇتقان ءححى عاسىردا قانداستارىمىز باياعى زامانداعىداعىداي بار جيعان-تەرگەنىن تويعا شاشادى». بۇل – تويدى توقتاتقىسى كەلەتىن ءبىر پىكىردەگى قازاقتاردىڭ پىكىرى. ەكىنشى جاق «توي ءتاڭىردىڭ قازىناسى», «قازاقتى تويىنان ايىرماسىن», «بايدىڭ اسىن بايعۇس قىزعانادى» دەگەندەي تويدا نەسى بار؟, دەگەن توقتام جاسايدى. تاعى دا تالاس.
اقىرى, تاقىرىپ توي توڭىرەگىنە ويىسقاندىقتان, ءبىز مىنا جايتتى دا ايتا كەتكەنىمىز دۇرىس. بۇگىندە بۇكىل جۇرتشىلىقتىڭ ءبارى بىردەي تەاتردان سپەكتاكل كورىپ, مۋزەيدەن تاريحي تاعىلىم الىپ, ۇلكەن زالداردا مەرەكەلىك كونتسەرتتى تاماشالاپ جاتقان جوق. بىراق تويعا بارمايتىن قازاق جوق. ولاي بولسا, قوعامى ءۇشىن ۇزدىكسىز وتكىزىلىپ جاتقان توي-تومالاق جالپىحالىقتىق الەۋمەتتىك-مادەني الاڭ, رۋحاني قويىلىم قىزمەتىن اتقارىپ وتىر. جاس ۇرپاق ۇلتتىڭ داستۇرلىك قازىناسىن دا, دىلدىك قاسيەتىن دە وسى توي ارقىلى ساناسىنا ءسىڭىرىپ جاتىر. سول سەبەپتى, ەگەر ەستيار ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن جاقسى باعىتتا جاڭعىرتامىز دەسەك, تورقالى توي مەن توپىراقتى ولىمگە قاتىستى عۇرىپتىق جيىنداردىڭ مازمۇندىق بولىگى مەن ماتەريالدىق شىعىنىنا سالماقتى ساراپتاما جاسالۋ كەرەك. ايتالىق, تويلاردا اسابالار وتكىزەتىن انايى ويىنداردى, اتا مەن كەلىندى بيلەتۋ, ەنە مەن كۇيەۋ بالانى جارىستىرۋ سياقتى سيىقسىز دورەكىلىكتەردى كورىپ وسكەن بالا ەرتەڭگى كۇنى قازاقتىڭ قاي ءداستۇرىن قاسيەت تۇتىپ, قاي سالتىن قازىنا ساناماق؟ اشىعىن ايتۋ كەرەك, ەرتەرەكتە اۋىلداعى جيىن-تويلارداعى اق داستارقان باسىندا تورگە توبەدەي بولىپ سەكسەندەگى اقساقال جايعاسىپ, وڭ قاپتالىنا جەتپىستەگى قاريالار قازداي ءتىزىلىپ, ودان ءارى الپىستاعى اتالار مالداس قۇرىپ, ەتەك جاقتا ەلۋدەگى ەل اعالارى تىزە بۇگىپ وسكەلەڭ جاسقا ونەگە بولار ءپاتۋالى اڭگىمەلەر ايتۋشى ەدى. قازىرگى تويلاردا سەكسەندەگىسى سەلكىلدەپ, جەتپىستەگىسى جەلكىلدەپ, الپىستاعىسى ارسالاڭداپ, ەلۋدەگىسى ەلىرىپ بي بيلەپ ءجۇر.
كوپشىلىك بۇعان دەيىن ايتىپ جۇرگەندەي, ومىردەن وتكەن ادامدى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ راسىمىندە دە بارىندە بولماسا دا استا-توك شىعىن شىعارۋ, اسىرا ماقتاۋ سوزدەرمەن جينالىس جاساۋ سياقتى ارەكەتتەر ءالى دە ورىن الىپ جاتاتىنى بەلگىلى. ءبىر وكىنىشتىسى, وسىنداي وراسان جيىنداردىڭ ۇلگىسى ارتىنشا جالپىعا ورتاق قاعيداعا قايتا-قايتا اينالىپ كەتىپ جاتىر. «بىرەۋدىڭ كىسىسى ولسە, قارالى – ول» دەپ اباي ايتقانداي, ايتىپ كەلمەيتىن اجالعا باقيلىق بولعان پەندەنىڭ ءوزى عانا ەمەس, مارقۇمدى شىعارىپ سالۋعا مىندەتتى توڭىرەگىندەگى جاقىندارى دا دايىن بولمايتىنى بەلگىلى. سوعان قاراماستان, ونسىز دا قارا جامىلىپ جاتقان وتباسىعا بىرنەشە مال سويىپ قوناقاسى بەرۋ, ودان جەر قوينىنا تاپسىرعاننان كەيىن اس بەرۋ, قىرقىنا دەيىن كەي وڭىردە اپتا سايىن بەيسەنبىلىك بەرۋ اعايىن جۇرتىنا ايتارلىقتاي اۋىر سوعاتىنى راس. ارينە, دۇنيەدەن وتكەن ادامنىڭ رۋحىنا قۇرمەت كورسەتۋ, دۇعا باعىشتاۋ ىزگىلىكتى ءىس. بىراق مۇنداي عۇرىپتىق راسىمدەردى قارىن تويدىرۋ ەمەس, قادىر ءوسىرۋ سياقتى ماعىنالى فورماتقا كوشىرۋ قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى سۇراپ تۇرعانداي.
ءدىن – دىڭگەك
بۇگىندە الەۋمەتتىك جەلىنى اشساڭىز, اسىرەدىنشىلدەر مەن تاڭىرشىلەر اراسىنداعى بىتىسپەس تارتىسقا تاپ بولاسىز. تاڭىرشىلەر بابالارىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلگەن اتا ءدىنىمىزدى تامىرىمەن جوققا شىعارىپ, ءدىن جولىنداعى تاقۋالاردى ارابقۇلدار دەپ كۇستانالايدى. ال اسىرەدىنشىلدەر قازاقتى بايىرعى ءداستۇر-عۇرپىنان باس تارتقىزىپ, شاريعات شارتتارىمەن عانا جۇرۋگە جۇگەندەگىسى كەلەدى. اقىرىندا, «ەندى نە ىستەۋىمىز كەرەك؟» دەپ ەكى ورتادا داعدارعان قاراپايىم قازاق.
ومىردەن مىسال كەلتىرسەك. ءبىر تانىسىمىز كەزىندە جاستىقتىڭ بۋىمەن اششى سۋدى اياماي ءسىمىرۋشى ەدى. ءتۇبى كورىنبەيتىن كوك شولمەكتى جاستانىپ جاتىپ, ىشكىلىكتىڭ شەگىنە جەتۋگە تاياعان-تىن. ۇيىنەن بەرەكە كەتىپ, شاڭىراعى شايقالۋعا شاق قالعان جولداسىمىزدى اكە-كوكەلەپ ءجۇرىپ, يماندىلىقتىڭ جولىنا باعىتتاۋعا تىرىستىق. ەرىك-جىگەرىن بويىنا جيناعان ول اۋەلى ورازا ۇستادى, سوڭىنان نامازعا جىعىلدى. ءبارىمىز قۋاندىق. الايدا اراعا ۋاقىت سالىپ الگى تانىسىمىز تاعى دا كەلەسى قيىردان ءبىر-اق شىقتى. شاريعاتتىڭ بارشا شارتىنان جاڭىلىسپاس ءۇشىن بالا-شاعاسىنىڭ نان-پ ۇلىن ايىرىپ وتىرعان جۇمىسىن ءبىرجولاتا قويدى. ءدىني ءفاناتيزمنىڭ قۇربانىنا اينالىپ, ءداستۇردىڭ ءبارىن جىن-شايتان كورىپ, جاھانعا جيھاد جاريالاپ, اعايىننان الىستاپ كەتتى. مۇنداي تارازى باسىن تەڭ ۇستاي الماعان فاناتيكتەر تۋرالى فاكتىلەردى ەل ىشىنەن ونداپ, جۇزدەپ تابۋعا بولادى. دەسەك تە, بۇعان دا بىرجاقتى قاراماي, ءدىننىڭ تۇتاستاي ەلدىك دەڭگەيدەگى يگى اسەرىن دە سانا كوزىمەن ساراپتاپ كورگەن دۇرىس. مىسالى, ءبىز كەڭەس تۇسىنداعى كەسىرلى ساياساتتا ءسىبىر حالىقتارى سياقتى نەگە رۋحاني دىڭكەلەپ قالمادىق دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە, ەڭ اۋەلى, اۋىلداعى اعايىننىڭ ءداستۇر-سالتىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ, قولدانۋىنىڭ ارقاسى ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ال سول سولاقاي ساياسات سالدارىنان ماسكۇنەمدىك مەڭدەپ بارا جاتقان قازاق حالقى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اراققۇمارلىقتان ارىلىپ, ەسىن بىردەن جيىپ العانى, يسلام ءدىنىنىڭ يماني شارتتارىنىڭ جەمىسى ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ياعني ۇلتتى ساقتاپ قالۋدا ءدىل دە, ءدىن دە قاتار قىزمەت ەتتى.
ەندى تاڭىرشىلدىككە كەلەيىك. البەتتە, ۇلتتىق ۇعىمىمىزدا «كوك ءتاڭىرى», «تاڭىرلىك دۇنيەتانىم» سياقتى مادەني قۇندىلىقتار جانە وتقا, سۋعا, جالپى تابيعاتقا قاتىستى ىرىم-جورالار بار. بىراق تاريحي تامىرىمىزدى تابايىق دەگەن جەلەۋمەن ءدىني كانوندارى جوق نانىم-سەنىمدەر دەستەسىن قايتا جاڭعىرتۋ ارقىلى جۇرتشىلىقتى اداستىرۋعا بولمايدى. جاڭا عاسىردا تاڭىرشىلدىكتى جاڭعىرتۋ ارقىلى باقسى-قۇشىناشتىڭ ميستيكالىق الەمىنە قۇزىرەت بەرۋ ارەكەتى قازاق قوعامىن كەرى كەتىرمەسە, ەشقاشان العا باستىرمايتىنى انىق.
فيلوسوفيا عىلىمىندا «التىن بەلورتا» دەگەن ۇعىم بار. تىرشىلىكتەگى ۇندەستىكتى ۇكىلەيتىن, تەپە-تەڭدىكتى ۇيلەستىرەتىن ۇلاعاتتى ۇعىم. اريستوتەلدىڭ ايتۋىنشا, ەرنەۋىنەن اسقان استا-توك بايلىقتان دا, تاقىرلانعان جۇتاڭ جوقشىلىقتان دا ەشقاشان ىزگىلىكتى ىزدەي المايسىڭ. ويتكەنى ەكەۋى دە ءبىر اتتاساڭ جاردان قۇلاتاتىن دۇنيەاۋي شارىقتاۋ مەن شامىرقانۋدىڭ قوس قيىرىندا تۇر. سوندىقتان «التىن بەلورتا» – ءبىر قيىردان كەلەسى قيىرعا شيىرلاپ, ورتابەلدەگى ورنىقتى باعدارىن انىقتاي الماي, «ارتىق قىلامىن دەپ تىرتىق قىلاتىندارعا» تاربيە بەرىپ, تاۋبەسى-نە كەلتىرەتىن ۇعىم. بۇگىندە ەكى داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ, ءبىر-بىرىنە قايشى كەلەتىن قوس قوعامنىڭ وزىنە عانا ءتان قۇندىلىقتارىن ساناسىندا ساپىرىلىستىرعان, اقىرىندا ادامي ىزگىلىكتىڭ التىن قازىعىن انىقتاي الماي جۇرگەن ءبىزدىڭ ءبازبىر زامانداستارعا ساباق بولاتىن پالساپالىق باعىت.
بۇگىنگى تاڭدا وسى بەلورتانى بەرىك ۇستانىپ, اتا ءدىننىڭ ادامدى ادىلدىككە, ادەپتىلىككە, پاراساتتىلىققا, وتانشىلدىققا تاربيەلەيتىن اسىل جولىن ناسيحاتتاۋدا ماعان ءدىن وكىلدەرىنىڭ ساۋاتى تولىق جەتىسپەي تۇرعان سياقتى كورىنەدى. ۋاعىز ايتاتىن يمامدار قازىرگى جاڭا تەحنولوگيالار زامانىندا ەرتەگىگە ۇقساس ەجەلگى قيسسالاردى ايتىپ ەندىگى جەردە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ادامدى يماني عيبراتتى جولعا جەتەلەي المايدى. سەندىرگەننىڭ وزىندە مەكتەپتىك تە, مەدرەسەلىك تە ساۋاتى شامالى قاراپايىم جاندارعا «اناۋ كاپىر, مىناۋ جيھاد» دەگەن سىڭايداعى داعۋاتتار ايتىپ, اڭعىرت توپتى اگرەسسورلىق فاناتيزمگە تاربيەلەي بەرەدى. سوندىقتان دا بۇگىنگى ۋاعىزشىنىڭ تەك قانا دىننەن عانا ەمەس, پسيحولوگيادان, فيلوسوفيادان, تاريحتان, ادەبيەتتەن تەرەڭ ءبىلىمى بولىپ, تىڭداۋشى اۋديتورياعا قاسيەتتى قۇراننىڭ ىزگى عاجايىپتارىن زاماناۋي عىلىمي دايەكتەرمەن جەتكىزە بىلۋگە ءتيىس. ياعني, ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن پاراسات-پايىمى نەعۇرلىم وسكەن سايىن حالىق تا يماندىلىق شارتتارى ارقىلى «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي باۋىرىم دەپ» دەگەن اباي قاعيداسى اياسىنداعى جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارعا قاراي قۇلاش ۇرا بەرەتىن بولادى.
ءتىل – تىرەك
قازاق ءتىلى قوعامدى توپتاستىرىپ, رۋحاني بىرلىككە جەتكىزەتىن جولباستاۋشى ەكەنى ءبىرازدان ايتىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋ كۇشپەن ەمەس, سانالى تۇردەگى رۋحاني قاجەتتىلىك رەتىندە قابىلداناتىن ۋاقىت جەتتى. ەلىمىزدىڭ بارشا جاستارى مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋ ارقىلى ءوزارا جاقىنداسادى, ەلدىك مۇددە جولىندا بىرىگەدى. سوندىقتان قازاقستاندا قازاق حالقىنىڭ سانى 70%-دان اسقان كەزەڭدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ احۋالىن قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق دەر ەدىك. ورايى كەلگەندە ايتار جايت, قازاقتىلدىلەر مەن ورىستىلدىلەر بولىپ ءبولىنىپ, ەكىگە جارىلعان دا ءوزىمىز ەكەنىمىز اقيقات. ايتپەسە, وسى ۋاقىتقا دەيىن «قازاق ءتىلى مەنىڭ مەملەكەتىمنىڭ ءتىلى» دەپ انا تىلدە سويلەۋگە نيەت ەتپەگەن قانداستارىمىز سىرتتان كەلگەن سپورت مەنەدجەرىنىڭ انا تىلگە قاتىستى انايى پىكىرىنە كەلگەندە عانا بىرىگىپ, ورە تۇرەگەلەدى. بىلە بىلسەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن ورتاق تىلدىك ورتا قالىپتاسقان جاعدايدا شەتتەن كەلگەندەر قازاقستاننىڭ توپىراعىنا قادام باساردا ونداي پىكىر ايتۋ ءۇشىن ەمەس, ءبىرتىلدى ۇلتقا قۇرمەت رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدى اۋەلى ۇيرەنىپ كەلۋدى مىندەت سانايتىن ەدى.
ءتىل – ءتىرى اعزا. وعان دا تىلەكشى, تىرەكشى, قامقورشى كەرەك. ءتىل ماۋەسىن جايۋ ءۇشىن ماپەلەۋ كەرەك, تۇنىق سۋ, قۇنارلى توپىراق قاجەت. ال ءتىلدىڭ باستى تىلەكشىسى – حالىق. وسىرەتىن دە, وشىرەتىن دە, كوشىرەتىن دە – سول ءتىلدى تۇتىناتىن قالىڭ الەۋمەت. الىستان جاۋ ىزدەمەي-اق, انا تىلىمدە سويلەۋ, ارىم, نامىسىم, پارىزىم, قارىزىم, ەلدىگىم, ەگەمەندىگىم دەپ ۇققان ۇلتتىڭ ءتىلى دە ومىرشەڭ, ءورشىل بولماق. ايتپاقشى, ەلدىك, مەملەكەتتىلىك دەگەن ۇعىم – شەگەندەلگەن شەكارا, ساپتاعى سارباز, تۇعىرلى تۋ, اۋەلەگەن ءانۇران, ەن-تاڭبالى ەلتاڭبامەن قاتار تىرەگى نىق تىلىمەن دە ولشەنەتىنى اقيقات. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سوزىمەن ايتساق, ء«وز تىلىمەن سويلەسكەن, ءوز تىلىمەن جازعان جۇرتتىڭ ۇلتتىعى – ەش ۋاقىتتا ادامى قۇرىماي جوعالمايدى». ەندەشە, اناڭدى وزىڭنەن باسقا ەشكىم شىن جۇرەگىمەن ايالاپ, ارداقتاي المايتىنى سياقتى, قازاق ءتىلى دە قازاقتاردان باسقا ەشكىمگە كەرەك ەمەس ەكەنىن قانداستارىمىزدىڭ تۇسىنەتىن ۋاقىتى بولدى. باسقاشا ايتساق, بالا اتا-اناسىن باي بولعانى ءۇشىن ەمەس, بار بولعانى ءۇشىن قاستەرلەيتىنى سياقتى, انا ءتىلىڭدى دە ابىرويى ءۇشىن ەمەس, وزەكتەن تەپپەس وزىڭدىكى بولعانى ءۇشىن ءسۇيۋ كەرەك.
* * *
زەرتتەۋشىلەر جاھاندانۋ زامانىندا ۇلتتىڭ رۋحاني بەت-بەينەسىن ساقتاپ قالا الماعان حالىقتار بىرتىندەپ تاريح ساحناسىنان ىعىسا بەرەدى دەگەندى ايتادى. سوندىقتان دا ۇلت تابيعاتىن زەردەلەگەندە ۇساق ماسەلە بولماۋى كەرەك. ءدىلدى – قاسيەت, ءداستۇردى – قازىنا, ءدىندى – دىڭگەك, ءتىلدى – تىرەك رەتىندە ساقتاپ, ولاردىڭ ساباقتاستىعىن قامتاماسىز ەتۋ ەلدىكتىڭ ماسەلەسى بولعاندىقتان دا بۇل تاقىرىپتار ءتىپتى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ دەڭگەيىندە تالقىلانىپ, تارازىلانىپ جاتسا ارتىقتىق ەتپەس ەدى دەپ ويلايمىز.
قۋات بوراش
