ايىرتاۋ تۋريزم ورتالىعى بولۋعا لايىق
اۋدان ەڭبەككەرلەرى بيىل 375 مىڭ گەكتار جەردەن ءداندى, مايلى, مال ازىقتىق داقىلدار جينادى. نەگىزگى بولىگى – 286 مىڭ گەكتارى ءداندى داقىلدار. گەكتار بەرەكەلىگىن 18,5 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ, اۋدان ديقاندارى بارلىعى 530 مىڭ توننا استىق الدى. مايلى داقىلداردىڭ جالپى كولەمى 49,4 مىڭ توننا بولدى. ەڭبەككەرلەر بيىلعى كۇزدىڭ ۇزاققا سوزىلعان جايلىلىعىن پايدالانىپ, استىق القاپتارىندا سۇدىگەر كوتەرۋدى دە 100 پايىز ورىنداپ شىقتى.
2024 جىلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى ءارتۇرلى باعدارلامالار ارقىلى ۇكىمەتتەن ايتارلىقتاي قارجىلىق قولداۋ الدى, بۇل اگرارلىق سەكتوردى نىعايتۋعا, ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتتى.
«ناقتى ايتاتىن بولساق, وسى كومەكتىڭ ارقاسىندا استىق القاپتارىنا 23 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزىلدى, 6,3 ملرد تەڭگەگە ماشينا-تراكتور پاركى 254 تەحنيكامەن جاڭالاندى. ونىڭ ىشىندە جوعارى ونىمدىلىكتى 140 جاڭا تەحنيكا, ونىڭ 34-ءى كومباين, 30-ى تراكتور, سونداي-اق ليزينگپەن 121 بىرلىك تەحنيكالار الىندى, 5 مىڭ تونناداي جوعارى سۇرىپتى تۇقىم ساتىپ الىندى», دەيدى اۋدان اكىمى مەيرام مەڭدىباەۆ.
ۇكىمەتتىڭ كومەگى قاتارىنداعى «كەڭ دالا» باعدارلاماسى اياسىندا جىل باسىنان بەرى جالپى سوماسى 268 ملن تەڭگەگە 6 شارۋاشىلىق قارجىلاندىرىلسا, ال «كەڭ دالا-2» باعدارلاماسى اياسىندا جالپى سوماسى 183 ملن تەڭگەگە 10 شارۋاشىلىق قارجىلاندىرىلدى. «ىسكەر» باعدارلاماسى ارقىلى 20,5 ملن تەڭگە نەسيە بەرىلدى. وراق ناۋقانىنا 4 600 توننا ارزانداتىلعان ديزەل وتىنى ءبولىندى.
اۋداندا مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بيىل 4 100 توننا ەت, 27,4 توننا ءسۇت, 7,6 ملن دانا جۇمىرتقا وندىرىلگەن. بۇل رەتتە 650 قارا مالى بار «ارنا» شارۋا قوجالىعى, 938 قارا مال ۇستايتىن «ادەمى استىق» جشس, 534 قارا مالى بار «بوريسفەن» جشس تۇراقتى تۇردە جاقسى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىپ كەلەدى. «ايىرتاۋ گرۋپپ» شق قوي وسىرۋمەن اينالىسادى. ولاردىڭ قاراماعىندا 1 800 تۇياق «گەمپشير» اتتى اسىل تۇقىمدى قوي بار.
نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى بيىلعى 9 ايدا 13,5 ملرد تەڭگە بولعان. سونىڭ 50,1%-ى كاسىپكەرلەردىڭ ءوز قاراجاتى, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات 31,9%, قارىزعا الىنعانى 18% قۇرايدى. ىسكە اسىرىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ قاتارىندا «اگرو ەلەتسكوە» جشس-نىڭ 33,4 مىڭ توننا كوكونىس ساقتاي الاتىن قويماسىن اتاۋعا بولادى. كاسىپورىن تولىق ىسكە قوسىلعاندا جاڭادان 30 جۇمىس ورنى اشىلادى دەگەن جوسپار بار.
ونەركاسىپ ءوندىرىسى بىلتىرعى 9 ايمەن سالىستىرعاندا ءسال تومەندەپ, 4,6 ملرد تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعارعان. سونىڭ 82,7%-ى وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ۇلەسىندە. اۋداندا 24 كاسىپورىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعارادى.
وڭىردە تۋريزم سالاسى تۇراقتى دامۋ ۇستىندە. اۋدانداعى «بوتاي», «قىزىل وبا», «ايعانىمنىڭ قىستاۋى», ش.ءۋاليحانوۆتىڭ مۋزەيى, «قاراساي مەن اعىنتايدىڭ مۇراجاي كەشەنى» سياقتى ورىندار تۋريستەر تارتادى. كەيىنگى 3 جىلدا تۋريستەردىڭ كەلۋى 2 ەسەگە ارتتى. 2024 جىلى ولاردىڭ سانى 100 مىڭنان استى. قازىر اۋداندا تاۋلىگىنە 4000 ادام قابىلداي الاتىن 46 تۋريستىك نىسان جۇمىس ىستەيدى. جىل سايىن تۋريزم سالاسىندا جۇمىسپەن قامتۋ ارتىپ كەلەدى, 2024 جىلى عانا 224 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. بىلتىردان بەرى 500 ملن تەڭگە ينۆەستيتسياعا 5 دەمالىس ايماعى جاڭارتىلعان. تۋريستەردى تارتۋ بارىسىندا اۋداننىڭ ينفراقۇرىلىمىن, سونىڭ ىشىندە جولداردى جوندەۋ جۇمىستارى دا نازاردان تىس قالماعان. بىلتىر 1,5 ملرد تەڭگەگە 39,3 شاقىرىم جول جوندەلسە, بيىل «شالقار سۋ» ءساناتوريىنىڭ, «سولنەچنوە ۆيپ» دەمالىس ايماعىنا باراتىن «ارمان», «تۇرپان» ورىندارىنىڭ 6,4 شاقىرىمدىق كىرەبەرىس جولدارى جوندەلگەن.
اۋدانداعى «ەلەنوۆكا – ارىقبالىق – چيستوپولە – ەسىل» باعىتىنداعى كوپىرلەردى جوندەۋگە بيۋدجەتتەن 3,8 ملرد تەڭگە قاراستىرىلىپ يگەرىلگەن. سونداي-اق 71 شاقىرىمدىق «ساۋمالكول – سىرىمبەت – قاراقامىس – سۆەتلوە» باعىتىنا 3 ملرد تەڭگە بولىنگەن, جوندەۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر.
حالىقتى الەۋمەتتىك قولداۋ اياسىنداعى جۇمىستار دا جاندانىپ كەلەدى. 1 قازانداعى مالىمەتكە قاراعاندا اۋداندا 645 ادام جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن, بۇل بارلىق ەڭبەككە جارامدى حالىقتىڭ 3,6%-ى. ۇلتتىق جوبا اياسىندا اۋداندا حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال توپتارىنا 32,5 ملن تەڭگە سوماسىنا بيزنەس-يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا 22 گرانت بەرىلىپتى. بەرىلگەن گرانتتار تۋريستىك قىزمەتتەردى دامىتۋ, ەشكى ءسۇتىن, جيھاز ءوندىرۋ, دانەكەرلەۋ جۇمىستارىن كورسەتۋ, ت.ب. قىزمەتتەردىڭ ءتۇرلى باعىتتارىن قامتيدى. ىسكە اسىرىلعان بيزنەس جوبالاردىڭ ىشىندە گۇلنار ءجۇسىپوۆانىڭ قوناقتارعا كيىز ۇيلەردى جالعا بەرۋىن, كوپبالالى انا, قىتايدان كەلگەن قانداس ورازباي بالعىننىڭ ۇلتتىق كيىمدەر تىگۋ ءوندىرىسىن اتاپ وتۋگە بولادى.
كاسىپتىك وقۋدان 28 ادام ءوتىپ, ونىڭ 24-ءى جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. بۇل شارالار اۋدان تۇرعىندارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا اۋدانداعى ورتاشا ايلىق جالاقى 269,7 مىڭ تەڭگەنى قۇراپ, وتكەن جىلعى دەڭگەيدەن 7%-عا جوعارى بولعان.
اۋداندا 44 مەكتەپ بار, ولاردا 4 819 بالا وقيدى. مەكتەپكە دەيىنگى 43 مەكەمەلەردە 1071 بوبەك تاربيەلەنەدى. اۋدان ورتالىعى ساۋمالكول مەن مەكتەپتەرى جوق اۋىلداردىڭ 465 وقۋشىسىن كۇن سايىن 19 اۆتوبۋس مەكتەپكە جەتكىزەدى. كەيىنگى ءتورت جىلدا جاڭادان 11 اۆتوبۋس الىنعان. بيىل بىرنەشە وقۋ ورىندارىنا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن.
ايىرتاۋ اۋدانىندا مەديتسينالىق كومەك كورسەتەتىن 58 ەمدەۋ مەكەمەسى, ءبىر اۋداندىق اۋرۋحانا بار. مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر سانى 279, سونىڭ 49-ى دارىگەر, 230-ى ورتا دارەجەدەگى مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر. توعىز مامان بويىنشا مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەر جەتىسپەيدى.
بىلتىرعى جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا اۋداندا تۋبەركۋلەز سىرقاتىنا ۇشىراعاندار سانى 20,7%-عا, ونكولوگيالىق اۋرۋعا تاپ بولعاندار سانى 1,6%-عا ازايعان.
اۋداندا 55 مادەنيەت مەكەمەسى, 179 سپورتتىق نىساندار بار. ساۋمالكول اۋىلىندا اشىق حوككەي كورتىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
اقجار دا ارتتا قالعان جوق
اۋدان ديقاندارى بيىل گەكتار بەرەكەلىگىن 17,5 تسەنتنەردەن اينالدىرىپ, 392,5 مىڭ توننا استىق جينادى. مايلى داقىلداردىڭ گەكتار ونىمدىلىگى 5 تسەنتنەردەن بولىپ, 17,1 توننا ءونىم الىندى. ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن ديقاندار ەگىس القاپتارىنا 19,6 مىڭ توننا مينەرالدى تىڭايتقىشتار جەتكىزىپ, 3 مىڭ تونناداي ەليتالىق تۇقىم ءسىڭىردى. جىل باسىنان بەرى 2,7 ملرد تەڭگەگە 116 جاڭا تەحنيكا مەن قۇرالدار ساتىپ الىندى.
«جىل باسىنان بەرى قولدانىلماي جاتقان جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن 7 200 گەكتار جەر قايتارىلدى, ونىڭ 470 گەكتارى ەگىس القاپتارى, 6 731 گەكتارى مال جايىلىمدارى. بەلگىلەنگەن جوسپار 7 مىڭ گەكتار ەدى, ءبىز ونى 104,3% ورىندادىق», دەيدى اۋدان اكىمى رۇستەم ەلۋباەۆ.
پايدالانىلماي جاتقان جەر كولەمدەرىن مەملەكەتكە قايتارۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسادى. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا 62 مىڭ گەكتار جەر الىپ, پايدالانباي وتىرعان 11 شارۋاشىلىققا ەسكەرتپەلەر جاسالعان. ولارعا جەر سالىعىن 20 ەسە ارتتىرۋ قاراستىرىلىپ جاتىر. سوندا 85 ملن تەڭگە سالىق تۇسەتىن بولادى. ونىڭ 21,4 ملن تەڭگەسى بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن تۇسپەك.
اقجار اۋدانىنىڭ جەرى تاستاق, قۇم, بالشىق, قيىرشىقتاس سياقتى قۇرىلىس ماتەريالدارى مول. اۋدان اۋماعىندا جوعارى ساپالى قيىرشىقتاس وندىرەتىن 7 كاسىپورىن, كۆارتستىق قۇم وندىرەتىن 2 ءوندىرىس ورنى بار. بيىلعى جىلدىڭ 9 ايىندا 1 ملرد 500 ملن تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ونىمدەرى شىعارىلعان. بۇل وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 122,5%-عا ارتىق. بيىل اۋداندا قۇرىلىس تاستارىن وڭدەيتىن «پرومششەبەن», «Akzhar mining» جشس اشىلدى. ولار تيىسىنشە 60 مىڭ, 300 مىڭ تەكشە مەتر تاس شىعارىپ, وڭدەيدى.
2024 جىلعا ارنالعان تۇرعىن ءۇيدى ىسكە قوسۋ جوسپارى 2 860 شارشى مەتردى قۇرايدى, 10 ايدا 2 471 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلدى. 9 ايدا قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ كولەمى 6 574,7 ملن تەڭگەنى قۇرادى نەمەسە وتكەن جىلعا ناقتى كولەم يندەكسىنەن 78,7% ارتىق.
اۋىلدىق جەردەگى دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىنا سايكەس بيىل اقجار اۋدانىنداعى اقجارقىن, بوستاندىق, ۆوسحود, كىشى قاراوي اۋىلدارىندا مەديتسينالىق پۋنكتتەر اشۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قازىر اقجارقىن اۋىلىنداعى مەديتسينالىق پۋنكتتىڭ جۇمىسى اياقتالۋعا جاقىن, قالعاندارىندا 90-95 پايىز جۇمىس اتقارىلدى. بۇل ءتورت مەدپۋنكتكە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات كولەمى 802 ملن تەڭگەدەن ارتىق.
اۋدانداعى «گوركوۆسكوە» اۋىلىندا «اۋىل – ەل بەسىگى» باعدارلاماسى اياسىندا اۋىلدىق كلۋبتىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. ونى الماتى قالاسىنان كەلگەن مەردىگەر «اسارقۇرىلىسسەرۆيس» جشس 132,7 ملن تەڭگەگە تۇرعىزدى.
اۋدان اۋماعىنداعى اۆتوموبيل جولدارىنىڭ جالپى ۇزىندىعى – 713,5 شاقىرىم. سونىڭ ىشىندە «كوكشەتاۋ – كىشكەنەكول – بيدايىق – رف شەكاراسى» باعىتىنداعى جول رەسپۋبليكالىق, قالعاندارى وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزعا يە. 2024 جىلى وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزداعى جولداردى جوندەۋگە 3 ملرد تەڭگەدەي قاراجات ءبولىنىپ, 10 جوبا ىسكە اسىرىلدى. 19,8 شاقىرىمدىق كەنتارالىق جولداردى جوندەۋگە 742 ملن تەڭگە, 45 شاقىرىم اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە 1,7 ملرد تەڭگە, 15 شاقىرىم وبلىستىق ماڭىزى بار جولداردى جوندەۋگە 1 ملرد تەڭگە قاراجات جۇمسالعان.
اۋدان اۋماعىنداعى 24 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە ايسارى, اقساي, تۇعىرجاپ اۋىلدارىنان باسقاسىنىڭ بارىنە ساپالى اۋىزسۋ جەتكىزىلگەن. ورتالىقتاندىرىلعان سۋ كوزىنە قول جەتكىزبەگەن وسى ءۇش اۋىل اۋىزسۋدى جەرگىلىكتى قۇدىقتاردان الادى.
2024 جىلعى 1 قازانداعى مالىمەتكە سايكەس اۋداندا جۇمىسسىز جۇرگەن 1048 ادام جۇمىسقا ورنالاستىرىلعان. بۇل بەلگىلەنگەن جوسپاردان ارتىق. سونىڭ 375-ءى جاڭادان اشىلعان جۇمىس ورىندارىنىڭ ەسەبىنەن ناپاقاسىن تاپتى. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك الاتىن 45 وتباسى مۇشەلەرىنىڭ سانى – 214 ادام. ولارعا 9 ايدا 16,3 ملن تەڭگەنىڭ كومەگى بەرىلگەن.
اۋدان اۋماعىندا 24 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن بىرگە 26 مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرەتىن مەكەمەلەر بار. بارلىق مەكتەپتەگى وقۋشى سانى ەكى مىڭنان اسادى. بيىلعى وقۋ جىلىندا مەكتەپتەرگە 19 جاس مامان ورنالاستىرىلدى. 2023–2024 جىلعى وقۋ جىلىن ۇبت بويىنشا ەڭ جوعارى ۇپايمەن جاڭااۋىل ورتا مەكتەبىنىڭ تۇلەگى اياۋلىم بەلگىباەۆا اياقتادى. ول مۇمكىن بولعان 140 ۇپايدىڭ 135-ءىن الدى. ەكى ۇمىتكەر «التىن بەلگى», 5 تۇلەك ۇزدىك اتتەستاتقا يە بولدى. ۇبت تاپسىرعان 82 وقۋشىنىڭ 72-ءسى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن.
اۋداندا ءبىر ورتالىق اۋرۋحانا, 4 فاپ, 18 مەدپۋنكت بار. جوعارى ءبىلىمدى دارىگەردىڭ سانى – 23, ورتا دارەجەلى مەديتسينالىق قىزمەتكەر سانى – 112. اۋدانعا وكۋليست, حيرۋرگ ماماندىقتارى جەتىسپەيدى.
اقجار اۋدانىندا 28 مادەنيەت نىسانى – 10 مادەنيەت ءۇيى, 18 اۋىلدىق كىتاپحانا بار. اۋداندىق مادەنيەت ءۇيى جانىندا سماعۇل سادۋاقاسوۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى جۇمىس ىستەيدى. گوركي اۋىلىندا جاڭا اۋىلدىق كلۋبتىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
