– ازاتتىقتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى احۋال قانداي ەدى؟ بانك سەكتورى نارىق تالاپتارىنا قالاي بەيىمدەلدى؟
– ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزەر الدىنداعى كەزەڭ مەن ۇلتتىق بانككە كەلگەننەن كەيىنگى ءبىر-ەكى جىل – ونىڭ تاريحىنداعى ەڭ «قىزۋ» شاقتاردىڭ ءبىرى. بۇرىنعى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك بانك جۇيەسىندە جيناقتالعان نورماتيۆتىك بازانى تولىق قايتا قاراۋ قاجەت بولدى. كوپتەگەن ماسەلەنى وتە جەدەل شەشۋگە تۋرا كەلدى. ۇلتتىق بانك اسىرەسە, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ەنگىزگەننەن كەيىن, تاۋلىك بويى جۇمىس ىستەدى. 1994-1996 جىلدارى جۇمىسىمىز تۇنگى 9-10-عا دەيىن سوزىلاتىن, كەيدە ودان دا كەش اياقتايتىنبىز. بانك جۇيەسىن قاداعالاۋ مەن رەفورمالاۋ اياسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى جۇمىستاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. وعان قوسا حالىقارالىق, ىشكى ەسەپ ايىرىسۋ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋدى ليبەراليزاتسيالاۋ, التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆىن باسقارۋ, ۇلتتىق بانك پەن كوممەرتسيالىق بانكتەردى حالىقارالىق ەسەپ بەرۋ ستاندارتتارىنا كوشىرۋ باعىتىندا دا اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى.
1993 جىلدىڭ سوڭىندا ەلدە 204 بانك جۇمىس ىستەدى. سودان كەيىنگى 5-6 جىلدا ولاردىڭ سانى 5 ەسە قىسقارىپ, شامامەن 35 بانك قالدى. جابىلعان بانكتەردىڭ كوبىن «بانك» دەپ اتاۋ قيىن ەدى. ويتكەنى ولاردىڭ ناقتى كاپيتالى دا, بىلىكتى ماماندارى دا بولعان جوق. قىزمەت ۇدەرىسىنە قاتاڭ باقىلاۋ جۇرگىزىلگەندە بارىپ, ايتىپ وتىرعان اقيقاتىمىز دالەلدەندى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن بانكتى زاڭنامانى ورەسكەل بۇزۋى سەبەپتى جابۋعا تۋرا كەلدى. رەتتەۋشى ورگان رەتىندە ۇلتتىق بانك ەرەجەلەردى بۇزعان بانكتەردى نارىقتان ىعىستىرىپ وتىردى. بۇل – وتە كۇردەلى ۇدەرىس. سول ۋاقىتتا بانك قىزمەتى تۋرالى جاڭا زاڭدار دايىندالىپ, قابىلداندى. بۇل ەلىمىزدىڭ بانك جۇيەسىنە قىسقا ۋاقىت ىشىندە پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى الدىڭعى قاتارلى جۇيەلەردىڭ ءبىرى بولۋعا مۇمكىندىك بەردى.
– ءسىز ۇلتتىق بانككە توراعالىق ەتكەن جىلدارى بىرقاتار وزگەرىس بولدى. 1998 جىلدىڭ تامىزىندا رەسەي دەفولتى بولىپ, 1999 جىلدىڭ ساۋىرىندە تەڭگەنىڭ ەركىن ايىرباس باعامىنا كوشۋى تۋرالى شەشىم قابىلداندى. ۇلتتىق بانكتىڭ ارالاسۋىمەن العاش رەت تەڭگە باعامى رەسمي تومەندەتىلدى. 4 ءساۋىر كۇنى «تەڭگە ەركىن اينالىمعا جىبەرىلدى» دەگەن مالىمدەمە جاسادىڭىز.
– 1998 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي ەل ەكونوميكاسى بەلگىلى ءبىر تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدى. 1996 جىلدان باستاپ ەكونوميكا شامامەن 0,5-1,5%-عا ءوسىم كورسەتە باستادى. از بولسا دا تۇراقتى كورسەتكىش ەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامى دا ءبىرشاما تۇراقتالدى. بىراق 1998 جىلى وڭتۇستىك-شىعىس ازيادا قارجى داعدارىسى باستالىپ, تامىز ايىندا رەسەيدىڭ قارجى جۇيەسى دەفولتقا ۇشىرادى. رۋبل باعامى كۇرت قۇلدىراپ, 6,43 بولىپ تۇرعان جەرىنەن 20 رۋبلگە بىردەن كوتەرىلدى. كەنەتتەن كەلگەن كۇيزەلىستەن ءبىراز ابدىراپ قالدىق. بۇل جاعداي رەسەي مەن ءبىزدىڭ نارىقتا باعا تەڭسىزدىگىنىڭ كۇرت ارتۋىنا اكەلدى. ياعني رەسەيلىك تاۋارلار دوللارمەن ەسەپتەگەندە 3-4 ەسە ارزان بولىپ, يمپورتتىڭ وسۋىنە, ۆاليۋتالىق نارىقتاعى سۇرانىستىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولدى. سونىمەن قاتار مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى جاعدايدى ودان ءارى قيىنداتتى. «قارا التىن» باررەلىنە 10 دوللاردان دا تومەن تۇسكەن بولاتىن.
جاڭا جاعدايلار ەكونوميكالىق ساياساتتا جۇيەلى ءارى سالماقتى شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگىن ۇعىندىردى. 1999 جىلعى ساۋىردە تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامىنا كوشۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وعان دەيىن ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بىرلەسكەن اۋقىمدى جۇمىس اتقاردى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل شەشىمنىڭ ءپرينتسيپتى تۇرعىدا دۇرىس بولعانى دالەلدەندى. بۇدان بولەك, مەملەكەت حالىقتىڭ دەپوزيتىن قورعاۋدا بۇرىن-سوڭدى بولماعان شەشىمدەرگە باردى. 1999 جىلعى دەۆالۆاتسيادان كەيىن جارتى جىل بويى بانكتەردەگى دەپوزيتىن ساقتاعان ازاماتتار جيناقتارىن «ەسكى» باعاممەن, ياعني دەۆالۆاتسياعا دەيىنگى ەسەپپەن الدى. زەينەتاقى قورلارى مەن زاڭدى تۇلعالارعا دا مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلدى. حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى الەۋمەتتىك قولداۋ شارالارىن جاساعانىمىز ءۇشىن ءبىزدى سىنعا الدى. سوندا دا جاڭا باعامدىق تارتىپكە كوشۋ كەزىندە جاريالانعان تالاپتاردى ورىنداعان بارلىق ازاماتتىڭ شىعىنىن وتەپ بەردىك.
– قازىرگى قارجى جۇيەسى, سونىڭ ىشىندە بانك سەكتورى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. وتكەن مەن بۇگىندى سالىستىرا وتىرىپ «اتتەگەن-اي» دەيتىن كەزىڭىز بولا ما؟
– قارجى جۇيەسى تۇبەگەيلى وزگەردى. قاعاز تيىنداردان تسيفرلىق تەڭگەگە دەيىن ۇلكەن جولدى ءجۇرىپ وتتىك. ەڭ باستىسى, 2000 جىلدارداعى «مايلى جىلدار» دەپ اتالاتىن كەزەڭدى پايدالانىپ, رەزەرۆتەرگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە تۇراقتىلىق قورىن جيناپ الدىق. تاجىريبە دە جينالدى. دەگەنمەن «وسى كۇنىمە شۇكىر» دەگەن كوزقاراستان اۋلاق بولىپ, تۇرالاپ قالماۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانىڭ, مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرا بەرۋ قاجەت. ءارتۇرلى سالادا تسيفرلىق ترانسفورماتسيا باعدارلامالارىن ورىستەتىپ, سونداي-اق ەكونوميكاعا مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىن ازايتۋعا ءجىتى كوڭىل بولگەنىمىز دۇرىس. ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسى داعدارىس كەزەڭدەرىندە ەكونوميكانى قولداۋعا ءماجبۇر بولعان كەزدە وسكەن ەدى. ەندى جەكەشەلەندىرۋدى بەلسەندى جالعاستىرىپ, «حالىقتىق» IPO باعدارلاماسى اياسىندا كومپانيالاردى قور نارىعىنا شىعارۋ كەرەك. ارينە, ءتيىستى ساياسي رەفورمالاردى بەلسەندى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ دە ماڭىزدى.
وتكەن كەزەڭدەر تۋرالى ايتساق, مەنىڭ دە وكىنىشىم جوق ەمەس. ىشىمدە ءبىراز ءىستى جەدەل ءارى باتىل جاساۋ كەرەك ەدى دەگەن قىنجىلىس بار. بىراق سول ۋاقىتتا كوپتەگەن جۇمىس العاش رەت جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىن, ەلدە مۇنداي ماسەلەلەردى شەشۋ تاجىريبەسى بولماعانىن, سونداي-اق جوعارى بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەگەنىن دە ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەلىگىماي توڭكەر,
«Egemen Qazaqstan»
