ينۆەستيتسيا سۋ سالاسىنا سەرپىن بەرەدى

7 وبلىستا 8 سۋقويماسى جاڭارادى

مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن قازاقستان ۇكىمەتى مەن يسلام دامۋ بانكى اراسىنداعى قارجىلاندىرۋ كەلىسىمى اياسىندا 7 وبلىس­تا 8 سۋقويماسى مەن جالپى ۇزىندىعى 3 450 شاقىرىم بولاتىن 115 كانال, 1 قارسى رەتتەگىشتى سالۋ جانە جوندەۋ مۇمكىندىگى تۋدى. بۇل ورايدا حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتى 1,153 ملرد دوللار قار­جى سالادى. سونىمەن بىرگە 3,5 ملن دوللار كولەمىندە گرانت بەرى­لەدى. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ­تىڭ ايتۋىنشا, بۇل – بانك­تىڭ 51 جىلدىق تاري­حىنداعى ەڭ كو­لەمدى قارجى­لان­دىرۋ جوباسى.

– مەملەكەت باسشىسى سۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن بىرنەشە رەت اتاپ كورسەتتى. ءبىزدىڭ الدىمىزدا سۋ ينفراقۇرىلىمىن جاڭ­عىر­تۋ جانە بولىپ جاتقان كلي­ماتتىق وزگەرىستەرگە بەيىمدەۋ مىندەتى تۇر. يسلام دامۋ بانكى سياقتى بەدەلدى ينستيتۋتتىڭ قار­جىلاندىرۋى ەلىمىزگە دەگەن جوعارى سەنىمدى, جۇرگىزىلىپ جات­قان ينۆەستيتسيالىق ساياسات پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالاردى كۋالاندىرادى, – دەيدى ن. بايبازاروۆ.

پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋدا دۇنيەجۇزىندە ينۆەستيتسياعا تالاس ءورشىپ تۇرعان كەزدە ەلگە قارجى تارتۋ ءۇشىن ء«دال وسى جەردە جانە ءدال قازىر» قاعيداسى بويىنشا شەشىم قابىلداۋ قاجەت دەگەن بولاتىن.

– سوندىقتان ۇكىمەت جانىن­داعى ينۆەستيتسيا شتابىنا اۋقىمدى قۇزىرەت بەرىلدى. بۇل قا­دام مەتالدى تەرەڭ وڭدەۋ, مۇناي-گاز-كومىر حيمياسى, تۋريزم, ەنەرگەتيكا جانە ماشينا جاساۋ سياقتى ماڭىزدى سالا­لارداعى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ قارقىنىن ارتتىرۋعا جول اشتى. ەكونوميكاعا سالىنعان تىكەلەي ينۆەستيتسيا كولەمىن ازايتىپ الماس ءۇشىن وسى با­عىت­تاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ كە­رەك. كەيبىر اكىمدەر مەن مينيسترلەر ينۆەستور تارتۋ ىسىنە ءجوندى اتسالىسپاي وتىرعانىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ۇكىمەت بۇل شارۋانى رەتكە كەلتىرۋگە ءتيىس, – دەگەن بولاتىن قاسىم-جومارت توقاەۆ.

مەجە – 20 قويمانى ىسكە قوسۋ

وسى ورايدا 4 سۋقويماسىنىڭ اتاۋى, جاعدايى قىزىقتىرىپ, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە سۇراۋ سالدىق. ايتۋىنشا, يدب ينۆەستيتسيا قاراجاتى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلاتىن «كليماتتىق ورنىقتى سۋ رەسۋرستارى دامىتۋ» جوباسىنىڭ I كەزەڭىندە جامبىل مەن تۇركىستان وبلىستارى اۋماعىنداعى 4 سۋقوي­­ماسىن رەكونسترۋكتسيالاۋ, قال­پىنا كەلتىرۋ كوزدەلگەن. اتاپ وتەتىن بولساق:

• جامبىل وبلىسى جۋالى اۋدانىنداعى تەرىس-اششىبۇلاق;
• قورداي اۋدانىنداعى قاراقوڭىز سۋقويمالارى;
• تۇركىستان وبلىسى ارىس قالاسى اۋماعىن­داعى كوكساراي كون­تر­رەت­­تەگىشى;
• كەنتاۋ قالاسىن­داعى قوسقورعان سۋقوي­ماسى.

ەكىنشى كەزەڭدە 12 سۋقوي­ماسى رەكونسترۋكتسيالانۋى مۇمكىن. اتالعان سۋقويما­لا­رى وتكەن عاسىردىڭ 60–80-جىلدارى ارالىعىندا سالىنىپ, بۇگىنگە دەيىن كۇردەلى جون­دەۋسىز پايدالانىلعان. جون­دەۋ جۇمىستارىنىڭ بولماۋى سال­دارىنان نىسانداردىڭ قۇرى­لىم­دىق ەلەمەنتتەرى بۇ­زىلىپ, اسپاپتار مەن جاب­دىق­تارى ىستەن شىققان.

– ەادب (ەۋرازيالىق دامۋ بانكى) ساراپشىلارى سۋ رەسۋرس­تارىنا جوعارى جۇكتەمە مەن سۋار­مالى سۋ تاپ­شىلىق ورتالىق ازياداعى سۋارمالى ەگىنشىلىكتى دامىتۋ الەۋەتىن ءىس جۇزىندە سار­قىپ كەتكەنىن ايتقان ەدى. ماقتا وسىرۋگە ماماندانعان وزبەكستان (54,2%), تۇرىكمەنستان (16,1%) سۋارۋ­دا كوش باستاپ تۇر. ودان كەيىن – قازاقستان (15,3%), تاجىكستان (7,4%) جانە قىرعىزستان (7,1%). بىزدە سۋارمالى جەرلەردىڭ جالپى اۋدانى 2 243,4 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى, الايدا ولاردىڭ 1 557,6 مىڭ گەكتارى عانا پايدالانىلادى. بۇل – 30,6%, – دەيدى ەكولوگ ايجان سقاقوۆا.

جوبا شەڭبەرىندە بوگەت, قاقپالاردى جوندەۋ-قالپى­نا كەلتىرۋ, نىسانداردى ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق نىعايتۋ, گيدروپوست ورناتۋ, پەزومەترلەر مەن ينكلينومەترلەردى ورناتۋ جۇزەگە اسىرىلادى. مي­نيسترلىكتىڭ توپ­شى­لاۋىنشا, وسىنىڭ ءبارى نىسانداردىڭ سەنىم­دى جۇمىس ىستەۋىنە سەپتەسىپ, بوگەت­تەردىڭ سەيسميكالىق سەنىم­دى­لىگىن ارتتىرىپ, پايدالانۋ سيپاتتاماسىن جاق­سارتا تۇسەدى.

– قازىر ۆەدومستۆو يرري­گاتسيا­لىق جۇيەلەردى قايتا قۇ­رۋ­دا اۋقىمدى جوبانى ىسكە قوسۋدى جوس­پارلاپ وتىر. جوبا­نى 3 كەزەڭدە جۇزەگە اسىر­عىسى كەلەدى. 2024–2025 جىلدارى 3,5 مىڭ شاقىرىم كانال جاڭارتىلادى. بۇل جىل سايىنعى سۋ شىعىنىن 0,5 تەكشە شاقىرىمعا قىسقارتادى. سۋارمالى جەرلەردى قالپىنا كەلتىرۋ, 2050 جىلعا دەيىن جاڭا سۋارمالى جەرلەردى ەنگىزۋ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنيكاسىن قولدانا وتىرىپ, جەمشوپ پەن كوكونىس داقىلدارىن ءوسىرۋ – باس­تى ماقسات, – دەيدى ا.سقاقوۆا.

جىل باسىندا سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا ءمينيسترى نۇرجان نۇرجىگىتوۆ 2030 جىلعا دەيىن اقمولا, قاراعاندى, الماتى, جامبىل, تۇركىستان, قىزىلوردا, اقتوبە, شىعىس قا­زاقستان, باتىس قازاقستان وب­لىس­تارىندا 20 جاڭا سۋقوي­ماسىنىڭ قۇرىلىسىن اياقتاۋ جوسپارلانعانىن ايتقان ەدى.

– 20 سۋقويماسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى 137 مىڭ تۇرعىنى بار 70 اۋىلدىق ەلدى مەكەندە سۋ باسۋ قاۋپىن ازايتادى. 9 وبلىستا قولدانىستاعى 15 سۋقويماسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىسى باس­تالادى. بۇگىندە مينيسترلىك 9 نىساننىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسىن ازىرلەدى. ونىڭ ىشىندە 5 نىساندا جۇمىس اياقتال­دى, – دەگەن ەدى.

سۋعا دەگەن سۇرانىس قاناعاتتاندىرىلادى

– يسلام دامۋ بانكى ەلىمىزگە  ءبىر ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالۋدى كوزدەپ وتىر. ەندىگى سۇراق – «نەگە بىزگە؟». بۇعان ەكونوميكالىق ەمەس, گەوساياسي جاعداي اسەر ەتكەن بولۋى مۇم­كىن. دەسە دە, يدب ءوزى ىنتىماقتاستىق ورناتقان يسلام ەلدەرىندە وسىن­داي ينفراقۇرىلىمدىق, الەۋ­مەتتىك جوبالارعا ينۆەستيتسيا سالىپ, گرانتتار بەرىپ وتىرادى, – دەيدى ەكونوميست ورازبەك مىرزاقۇل.

ورتالىق ازيا قازىردىڭ وزىندە سۋ داعدارىسىن باستان كەشىپ جاتىر. كليماتتىڭ وزگەرۋى, سۋدى ءتيىمسىز باسقارۋ ايتارلىقتاي ماسەلەگە اينالدى. ەلىمىزدىڭ 2,8%-ى عانا سۋلى جەر ساناتىنا كىرەدى, قالعانى قۇرعاق ايماقتار. سۋ رەسۋرستارىنىڭ ءبىرشاماسى كورشى ەلدەردەن كەلگەندىكتەن, تاۋەلدىلىك تە جوعارى. ساراپشى ارمان بەيسەمباەۆ وسىلاي دەپ دابىل قاعادى.

– ورتالىق ازيادا سۋ تاپشى­لىعى ماسەلەسى جىل ساناپ ۋشىعىپ كەلە جاتىر. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. سۋ بارىمىزگە جەتپەيدى. ال حالىق كوبەيىپ جاتىر. جاقىن بولاشاقتا, شامامەن 10–15 جىل ىشىندە سۋعا دەگەن سۇرانىس ارتادى, ال قاجەتتىلىكتى وتەۋ قيىنعا سوعا باستايدى, – دەيدى ساراپشى.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالى­مەتىنشە, 2050 جىلى ايماق­تاعى حالىق سانى 90–100 ملن-عا جەتپەك. سوندا سۋ تاپشىلىعى 25–30%-عا ارتپاق. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتارالىق ساياساتقا دا اسەر ەتپەي قويمايدى. ورتالىق ازيا ەلدەرى سۋ ماسەلەسىن رەتتەۋ ماقساتىندا ورتاق كوميسسيا دا قۇردى. بىلتىرعى ىستىق جاز قازاقستان, وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستانداعى بىرقاتار ەگىس القابى مەن باۋ-باقشانى كۇيدىرىپ جىبەرسە, ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىندەگى دي­قاندار قىر­عىز­ستاننان كەلەتىن سۋدىڭ ازدىعىنان زارداپ شەكتى. ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ءوڭىر ەلدەرى ءوزارا قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ ەسەبىنەن بۇل تۇيتكىلدى دە تارقاتا الادى.

– مىسالى, بىزدە قىرعىز­ستان­مەن ۇنەمى «توقتاعۇل گەس»-ىنە بايلانىستى تۇسىنبەستىك بولادى. سەبەبى وندا بوگەت بار. ەگەر وتكەن جىل­دارداعىداي كلي­­ماتتىق كەدەر­گىلەر بولسا, سۋ ەلەكتر ستانساسى تولمايدى. ونداي كەزدە قىرعىزستان سۋدى ودان ءارى جىبەرمەي قويادى. سەبەبى ولار سۋقويماسىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ءۇشىن تولتىردى, ولاردا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى بار. ال قازاقستانعا ۇنەمى سۋ جەتپەيدى. ەگەر قىرعىزستان «مەن سىزگە كوبىرەك سۋ بەرە المايمىن. سەبەبى سۋدى ۇنەمدەۋىم كەرەك. مەنىڭ سۋقويمامدا سۋ تاۋسىلىپ قالسا, ءبىز جارىقسىز قالامىز» دەسە, قازاقستان تاراپى ء«بىز ەلەكتر ەنەرگياسىن بەرەيىك, سىزدەر سۋ بەرىڭىزدەر» دەپ كەلىسىم جولىن ىزدەۋگە ءتيىس. وزبەكستانمەن دە ارادا سونداي مۇمكىندىكتەردى جۇزەگە اسىرۋ ماڭىزدى. سول ءۇشىن ءتيىمدى ينفراقۇرىلىمدىق, ەكونوميكالىق جوبالاردى قازىر­دەن باستاپ قولعا العان ابزال, – دەيدى ا. بەيسەمباەۆ.