كاسىپكەر ءھام قايراتكەر
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان مامانيا مەكتەبى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلى مامىر ايىندا جۇمىس بابىمەن تالدىقورعان قالاسىنا بارعان ساپارىندا جەرگىلىكتى زيالىلارمەن جۇزدەسىپ: «العاشقى قازاق اعارتۋشىلىق مەكتەپتەرىنىڭ ءبىرى – اقسۋ جەرىندە اشىلعان مامانيا مەكتەبى ۇلت رۋحانياتىنا ايرىقشا ۇلەس قوستى. بۇل – قازاق تاريحىنداعى بىلىمگە سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ باستاۋ كوزى», دەگەن ەدى.
وسى ورايدا, مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالاعان ءھام بيىل تۋعانىنا داتالى جىل تولىپ وتىرعان تۇرىسبەك قاجى مامان ۇلى حاقىندا ايتار بولساق, بۇل كىسىنىڭ نەمەرەسى ەڭلىك قۇدايبەرگەنقىزىنىڭ ەستەلىگىندە «تۇرىسبەك قاجى بايانجۇرەك-اقتاستىداعى قالقاباي قىستاۋىندا 1844 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. نايمان – ماتايدىڭ قىدىرالى تارماعىنان تارايدى. اكەسى مامان قالقاباي ۇلى مال شارۋاشىلىعىن كاسىپكە اينالدىرعان اۋقاتتى بي بولعان. مامان باي ءتورت ايەل العان. ءبىرىنشى ايەلىنەن تۇرىسبەك, بەيىسبەك, سەيىتباتتال, ەكىنشى ايەلىنەن انعابەك, ءۇشىنشى ايەلىنەن قۇتتىبەك, قۇرمانبەك, ءتورتىنشى ايەلىنەن ەسەنقۇل تۋعان», دەپتى.
جالپى, بۇل اۋلەت – باق قونىپ, قىدىر دارىعان ۇيەلمەن. اتاقتى اقىن اسەت نايمانباەۆتىڭ:
«مامەكە, وي نايمانعا بولدىڭ تۇتقا,
ىلىنەر كەمە بارىپ قازىعۇرتقا,
ءبىر وزىڭنەن تۋعاننىڭ ءبارى قاجى,
مۇنان ارتىق جەتسىن بە, قولىڭ بۇلتقا»,
دەگەن ءبىر شۋماق تىركەسىندە زور سالماق جاتىر.
زامان اعىمىن اڭداعان مامان باي بالالارىن بىلىمگە جانە ەڭبەككە باۋلۋدى قۇپ كورگەن سىڭايلى, ويتكەنى ۇلكەن ۇلى تۇرىسبەكتى ون جاسىندا قاپال قالاسىنداعى تاتار اعايىندار اشقان «ياكوبيا» تورتجىلدىق مەكتەبىنە وقۋعا بەرەدى. وسىندا وقىپ ءجۇرىپ, زەرەك جىگىت شاريعي ىلىمدەردى ۇيرەنۋمەن قاتار, ورىس, وزبەك, نوعاي, تاتار تىلدەرىن مەڭگەرىپ الادى.
«ۇلكەن بايلار دا, ۇلكەن مولدالار دا, ەپتىلىك, قىرمىزىلىق, سىپايىلىق – ءبارى سولاردا» دەپ اباي اتامىز سول تۇستاعى نوعاي-تاتار اعايىنداردى مەڭزەپ ايتقانىنداي, تۇرسەكەڭ دۇنيەنىڭ كىلتى ساۋدادا ەكەنىن ءتۇسىنىپ, شاياحمەت اتتى تاتاردان الىپساتار ونەرىن ۇيرەنەدى. ءسويتىپ, 1860 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ جەكە كاسىپكەرلىك جولىن باستايدى.
سۋرەتتى جاڭعىرتىپ سالعان – نۇرلانبەك جوشىباەۆ
جەتىسۋلىق ءدۇلدۇل اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆ مەتسەنات-اعارتۋشى تۇرىسبەك مامان ۇلىنىڭ كاسىپكەرلىگى تۋرالى «بۇل كىسى قالا بايلارى نە قىلسا, سونى قىلدى. بۇلار كاپيتالمەن قازاق ورتاسىنا وزگەرىس كىرگىزگەنى سياقتى, تاربيە, سالت-سانا جونىمەن دە وزگەرىس ەنگىزدى. مەشىت سالدى. يمام ۇستادى. مەكتەپ اشتى. بالا وقىتتى» (جانسۇگىروۆ ءى. كوپتومدىق شىعارمالار جيناعى. – الماتى: «قازىعۇرت», 2005. 4-توم. 72-ب.) دەپ جازعانىنداي, مامانوۆتار قىر قازاعىنىڭ قولىنداعى مالى مەن تەرى-تەرسەك شيكىزاتىن ىسكە جاراتىپ, جىل سايىن جاز ايلارىندا ورتالىق ازيا – نامانعان, ءاندىجان, سامارقان, تاشكەنت, بۇحاراداعى ۇلكەن جارمەڭكەلەرگە وتارلاپ قوي ايداتسا, ودان تۇسكەن پايداعا اقسۋ, قاپال, سارقان, جاركەنت, لەپسى, سەمەي وڭىرلەرىندە جەكەمەنشىك ساۋدا ورتالىقتارىن اشادى. ءتىپتى كەيبىر جىلدارى تۇرىسبەكتىڭ ساۋدا كەرۋەنى شەكارا اسىپ, ءۇرىمجى-قۇلجاعا دەيىن تاۋار جەتكىزگەن ەكەن.
وسى اۋلەتتىڭ كەلىنى, اتاقتى ءۇپى قاجى ءجۇسىپ ۇلىنىڭ قىزى عازيزانىڭ ەستەلىگىندە: «تۇرىسبەك قاجى ءوز بالالارىن جانە ىنىلەرىن وقىتىپ, ساۋدا-ساتتىق كاسىبىنە باعىتتاپ, اكەسى ماماندى, باۋىرلارىن, بالالارىن مول بايلىققا جەتكىزەدى. ىنىلەرىنە اقسۋ مەن قاراعاشتا دۇكەن اشىپ بەرەدى. بۇل كىسىنىڭ ارقاسىندا اكەسى مامان جوعارى بەدەلگە, اتاق-داڭققا بولەندى», دەپ جازىپتى.
تۇرىسبەك كاسىپپەن اينالىسۋ ءۇشىن 1880 جىلدارى سۇتتىگەن وزەنىنىڭ بويىنداعى ۇلكەن قۇنارلى القاپتى ساتىپ الادى. ول جەرگە تۋعان-تۋىستارىمەن, بالالارىمەن قوسىلىپ, ءوزىنىڭ قىستاۋىن, كوك شاتىرلى ەۋروپا ۇلگىسىندەگى ءزاۋلىم ءۇي, مۇنارالى مەشىت, مەدرەسە, تىگىن فابريكاسىن جانە ديىرمەن سالعىزادى. وسىلاي قاراعاش قالاشىعى بوي كوتەرىپ, بۇرىنعى بۇيىعى قىستاۋ ناعىز شارۋاشىلىق مەكەنىنە اينالادى. قايىن جۇرتى نامانعاننان باعبان الدىرىپ, باۋ-باقشا وسىرەدى.
بەلگىلى الاش قايراتكەرى جاقىپ اقباەۆ كاسىپكەر تۇرىسبەكتىڭ ادال ءىسى مەن يماني ارەكەتىنە ريزا بولىپ, ول كىسى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ «ايقاپ» جۋرنالى (1913 جىل, №7): «مارقۇم مامانوۆ تۇرىسبەك قاجى قازاق اراسىنداعى «اسقان دانىشپان ادام» دەپ سانالعان ەدى. كوزى ءتىرى كەزىندە حالىقتان ەشنارسە اياماعان. ول ءوز ۇلدارى قۇدايبەرگەن مەن تاڭىربەرگەندى ساۋدا جاسايتىن جاقسى تاتار ادامدارىمەن تانىستىرعان, سولار ساۋداعا ۇيرەتكەن. وسى ءبىر عاجاپ ادامنىڭ سودان كەيىن قايتىس بولعانى وكىنىشتى-اق, ول ءوزى ءالى دە حالقىن كوپتەگەن ىزگى ىستەرىمەن داڭققا بولەر ەدى. تۇرىسبەك 18 جىل بولىس بولعان, وسى ۋاقىت ىشىندە پارا الماعان, وزگەنىڭ اتىن مىنبەگەن, قازاقتاردىڭ بىردە-ءبىر قويىن جەمەگەن, ولاردى زورلىق-زومبىلىق جاساپ جىلاتپاعان, حالقىن اقشاعا ساتپاعان. وسىنىڭ ءبارى وعان جۇماقتا ەسەلەنىپ قايتسىن», دەپ جازىپتى.
سول سياقتى اقىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆ قورىندا (1368-قور,1-تىزبە, 1-ءىس) ساقتالعان «مەنىڭ – ءومىربايانىم» اتتى جازباسىندا: «ماتايداعى اتاقتى مامان – تۇرىسبەك تۇقىمى ساۋدامەن اينالىستى. قالا-قالادان دۇكەندەر اشتى. قىرعا قىدىرما شىعاردى. جەردىڭ ءتاۋىرىن يەلەندى. كوك توبەلى ۇيلەر سالدى. «جۇرت اقساقالى» بولىپ, ەل ءىشىنىڭ بيلەۋ ءتارتىبى تىزگىنىن قولىنا الدى», دەپ جازىپتى.
وسىلاي كاسىبىن جۇيەلەپ, ءىسىن ىلگەرىلەتىپ, ىنىلەرىن ساۋدا-ساتتىققا باۋلىپ, قازاقشا ايتقاندا, قۇيرىق-جالى جەتىلگەن سوڭ, تۇرىسبەك قاجى 1873 جىلى 29 جاسىندا اراسان ەلىنە بولىس بولىپ سايلانىپ, قالعان عۇمىرىندا اعارتۋشىلىق ىسىمەن اينالىسۋدى قۇپ كورگەن ەكەن.
بىلىكتى مامىلەگەر
«تۇرىسبەك قاجىنىڭ اعارتۋشىلىق سالاسىنداعى زور جەتىستىگى – 1899 جىلى قاراعاش اۋىلىندا بالالارعا مۇسىلمانشىلىق ادەبىن ۇيرەتىپ, يماندىلىققا باۋليتىن «مامانيا» مەدرەسەسىن اشۋى. بۇعان سەبەپ بۇل كىسىنىڭ 1886 جىلى مەككەگە بارىپ, مۇسىلماندىق پارىزىن وتەپ كەلۋى ەدى», دەيدى جازۋشى-ولكەتانۋشى شاكەن كۇمىسباەۆ. قاسيەتتى مەكەنگە بارىپ, يمان نۇرىنا شومىلىپ قايتقان تۇرىسبەك ءسوزى جەتەر جۇرتتى شاريعات جولىنا شاقىرعان. بۇل ءىس جەرگىلىكتى پاتشالىق بيلىككە ۇناماعانى بايقالادى. وعان دالەل 1887 جىلدىڭ مامىر ايىندا قاپال ۋەزىنىڭ باستىعى جەتىسۋ گۋبەرناتورى فريدەگە جازعان راپورتىندا: «تۇرىسبەك مامانوۆ مەككەگە بارىپ كەلگەن سوڭ, مۇسىلمان ءفاناتيزمى تۋرالى ۋاعىزدار ايتىپ, حالىقتى بۇزىپ ءجۇر. بۇنى بۇلاي قالدىرۋعا بولمايدى», دەپتى. پاتشالىق بيلىك «ت.مامانوۆ بۇدان بىلاي قاجىلىققا جىبەرىلمەسىن» دەگەن شەشىم قابىلداپتى.
بىراق ۋاقىت وتە كەلە جوعارىداعى شەشىم وزگەرتىلگەن. وسى تاقىرىپ بويىنشا ۇزاق جىل زەرتتەۋ جاساعان جازۋشى شاكەن كۇمىسباەۆتىڭ پايىمىنشا, تۇرىسبەك مامان ۇلى جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىمەن مامىلەگە كەلىپ, جوعارىداعى شەشىمىنىڭ كۇشىن جويدىرعان. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, «مالى باردىڭ مامىلەسى دە زور» ەكەنىن تانىتقان.
ءسويتىپ, تۇرىسبەك قاجى 1903 جىلى ەكىنشى دۇركىن بايبىشە, توقالىمەن بىرگە قاجىلىق پارىزىن وتەۋ ءۇشىن اراب ەلىنە اتتانعان. بۇل وقيعا تۋرالى ساپار بايجان اتانىڭ 1996 جىلى جارىق كورگەن «قاجىعا بارعان قازاقتار» اتتى كىتابىندا «60 جاستاعى تۇرىسبەك مامانوۆ ايەلدەرى ءابۋ جانە كاۋكەن ۇشەۋى № 11783 ءنومىرلى تولقۇجاتپەن قاجىعا باردى» دەگەن مالىمەت ءجۇر. وسى ساپارىندا ۇلكەن ايەلى ءابۋ سول جاقتا قايتىس بولىپ, توپىراق حيجازدان بۇيىرعان ەكەن.
اۋەلى 1899 جىلى مەدرەسە سيپاتىندا اشىلعان «مامانيا» مەكتەبى ۋاقىت وتە كەلە زامان تالابىنا سايكەس وقۋ مەرزىمى 3 جىلدىقتان باستالىپ, 1904 جىلى 6 جىلدىققا, كەيىن 1909 جىلى 8 جىلدىققا ۇزارتىلىپتى. بۇل مەكتەپتىڭ مۇعالىمدەرى مۇستاقىم مالدىباەۆ, مۇحامەتقالي جانە فاتيما ەسەنگەلديندەر, فايزراحمان جيћانگەروۆ, تاعى باسقالارى تۇركيا, قازان, ۋفا قالالارىندا وقىعان. وقۋشىلاردىڭ سانى 1918 جىلى 200 شاكىرتكە جەتكەن. مەكتەپتى بىتىرگەن م.ەرمەكتاسوۆ, ءا.كارىموۆ, م.ەركىنبەكوۆ, تاعى باسقا تۇلەكتەردى تۇرىسبەك قاجى ءوز قاراجاتىمەن قازان, ومبى, ورىنبور قالالارىنداعى مۇعالىمدەر دايارلايتىن سەمينارياعا جىبەرىپ, مەكتەپتى ءبىلىمدى ۇستازدارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان. الاش ارىسى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ ەرەكشە تالابىن باعالاپ, ونىڭ جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋىنە قامقورلىق جاساعان.
«بۇل مەكتەپتى تۇرىسبەك قاجى تولىقتاي ءوزىنىڭ قاراجاتىن جۇمساپ اياعىنان تۇرعىزىپ, ءوزى ومىردەن وتكەنگە دەيىن تۇراقتى قارجىلاندىرىپ وتىرعان. مەكتەپ قاسىنان شاكىرتتەر جاتاتىن 60 ورىندىق جاتاقحانا, مۇعالىمدەرگە ارناپ ءۇي سالدىردى. مەكتەپتىڭ ەگىستىك-شابىندىق جەرلەرى بولدى. كەڭەس وكىمەتى ورناعانعا دەيىن بۇل مەكتەپتە ءبىر ماۋسىمدا 200-دەن استام بالا ءبىلىم العان», دەپ جازادى قاجىنىڭ نەمەرەسى ەڭلىك تۇرىسبەكوۆا 2021 جىلى 11 جەلتوقساندا «جەتىسۋ» گازەتىندە جارىق كورگەن «مامانيا» مەكتەبى حالىق جادىندا» اتتى ماقالاسىندا.
زەرتتەۋشى ارميال تاسىمبەكوۆ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (1996 جىل, 2 ءساۋىر, №14) «مامانيا» مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى ءھام وقۋ وشاعىنىڭ كوركەيۋىنە ۇلەس قوسقان تۇلعالار قاتارىندا الاش ارىستارى مۇحامەدجان تىنىشباەۆ, ءىلياس جانسۇگىروۆ, وتىنشى ءالجانوۆ, كولباي توگىسوۆ, جاقىپ اقباەۆ, عابدۋلعازيز مۇساعاليەۆ, اقىن سارا تاستانبەكقىزىنان باستاپ كەيىنگى اقىن-جازۋشىلار: كاكىمجان قازىباەۆ, قۇداش مۇقاشەۆ, عالي ورمانوۆ, مەيرام قاشقىنباەۆ, قوعام قايراتكەرلەرى: كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەسمۇرات سيقىموۆ, ءبىلال سۇلەەۆ, جەكەن قاليەۆ, دۇيسەتاي بەكەجانوۆ, مۇحتار ارىن, اۋباكىر جوشىباەۆ, اكادەميك جۇرىمبەك سىدىقوۆ, ت.ب. تۇلعالاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپتى.
ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق, قازاق دالاسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى جەتىسۋ ولكەسىنە ءبىلىمنىڭ ءنارىن سەپكەن مامانوۆتاردىڭ ۇلكەنى ءھام بىرەگەيى تۇرىسبەك قاجى مامان ۇلى 1904 جىلى 60 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرىنەن توپىراق بۇيىرىپتى.
