سونداي ارحەولوگ عالىمداردىڭ ءبىرى – ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ ك.اقىشەۆ اتىنداعى ارحەولوگيا عزي-ءدىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور مارال حابدۋللينا. پەتروپاۆلدىڭ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ ول كسرو عا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتاپ, كوپ جىل بويى ءوزى وقىعان جوو-دا وقىتۋشى بولىپ ىستەيدى. كەيىن ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىندا قىزمەت ەتىپ, ۇستازى ك.اقىشەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, عىلىمي اتاعىن قورعاعان. 215 عىلىمي ەڭبەكتىڭ, سونىڭ ىشىندە 7 مونوگرافيا مەن 5 وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدىڭ اۆتورى.
كسرو تاراپ, تەمىر شىمىلدىق تۇرىلگەن جىلداردان باستاپ ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءىسى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسىمەن اينالىسىپ, كوپتەگەن قالا, بەكىنىس ورىندارىن اشۋعا قاتىسقان. سونىڭ ءبىرى – شاعالالى وزەنى بويىنداعى قازىرگى استانا قالاسىنىڭ ماڭىنان تابىلعان بوزوق قالاشىعى بولسا, تاعى ءبىرى – ەسىل وزەنى جاعاسىنداعى پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ماڭىنان تابىلعان اقتاۋ بەكىنىسىنىڭ ورنى. قولا ءداۋىرى, ياعني وسىدان 2500 جىل بۇرىنعى بەكىنىس ساقتار زامانىنان قالعان بەلگى. اقتاۋ اتالۋىنىڭ باستى سەبەبى – وسى ماڭنان كەيىن ادامدار قۇرىلىس سالۋعا اك, اقبالشىقتار العان ەكەن. تاستارى دا بوزعىلت, ءبىر زامانداردا اق بولعانعا ۇقسايدى.
وسى اقتاۋ بەكىنىسى, ونىڭ الدىنداعى بوتاي قىستاعى, كەيىنگى «قىزىل وبا» – التىن وردا حاندارىنىڭ پانتەونى, ت.ب. سولتۇستىك قازاقستان جەرىن ەجەلدەن ادامدار قونىستانىپ, مۇندا ۇلكەن وركەنيەت ءىزى قالعانىن دالەلدەيدى. كەڭەس وداعى جىلدارىندا مۇنداي ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تىيىم سالىندى. ويتكەنى رەسمي يدەولوگيا قازاق دالاسىن جابايى مەكەن, بۇرىن الدىنداعى مالىمەن بىرگە كوشىپ-قونىپ جۇرەتىن ادامدار عانا قونىستانعان, تەك ورىس ساياحاتشىلارى كەلىپ, جورىقشىلارى بەكىنىستەر, قالا سالعان دەگەن سياقتى ناسيحاتتى جۇرگىزىپ, ادامدارعا تەرىس تۇسىنىك قالىپتاستىردى.
قۇدايعا شۇكىر, تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى قازاق دالاسى ەجەلدەن بەلگىلى وركەنيەتتىڭ ورتالىعى ەكەنى دالەلدەنىپ جاتىر. وسى قاتاردا ارحەولوگتەردىڭ تاپقان جاڭالىقتارى وراسان زور. قانشاما شەتەلدىك بىلىكتى ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيالار دا كەلىپ, وزدەرىن كوپتەن كۇپتى قىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ تاپتى.
جۋىردا قىزىلجارداعى قوجابەرگەن جىراۋ اتىنداعى №6 قازاق مەكتەبى اتاقتى ارحەولوگ مارال حابدۋللينانى شاقىرىپ, كەزدەسۋ وتكىزدى. ويتكەنى وسى مەكتەپتىڭ وقۋشىلارى عالىمنىڭ ەڭبەگىن جالعاستىرىپ, ونىڭ پەتروپاۆل تۇبىندەگى سولنەچنىي شاعىن اۋدانىنان تاپقان «اقتاۋ» بەكىنىسىن ودان ءارى قازىپ, عىلىمي جوبالارىن ىسكە اسىرعان ەكەن. جوبانىڭ جەتەكشىسى – «اسىل مۇرا» ورتالىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, بەلگىلى ولكەتانۋشى داستەن بايمۇقانوۆ. بۇل كەزدەسۋگە قالانىڭ ولكەتانۋشىلارى, مەكتەپتەردىڭ تاريح پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرى, جەرگىلىكتى ارحەولوگ عالىم اناتولي پلەششاكوۆ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريحشى ستۋدەنتتەرى قاتىستى.
كەزدەسۋدى اشقان مەكتەپ ديرەكتورى ايناگۇل ەسقاليەۆا وقۋشىلاردىڭ اقتاۋ بەكىنىسىن قازۋ جوباسىنا بەلسەنە كىرىسىپ, كوپ جۇمىس ىستەگەنىن, ءتىپتى ونىڭ ماكەتىن جاساعاندارىن ايتىپ, زەرتتەۋشى وقۋشىلار اراسىنان ايىم شەشتىباەۆا مەن الينا تۇياقوۆا بايانداما جاسادى. وقۋشىلار ەكى جىلعا جۋىق بەكىنىستىڭ ورنىن قازىپ, كوپتەگەن ارتەفاكتى تاپقانىن ايتتى. ولاردىڭ اراسىندا ۇرشىقتاستار, پىشاقتىڭ, قانجاردىڭ, قىلىشتىڭ سىنىقتارى, جەبەنىڭ, نايزانىڭ ۇشتارى بار. قازىلعان جەر كولەمى 1 700 شارشى مەتردى قۇرايدى. «ۇرشىقتاستار سول كەزدەگى ادامداردىڭ مالدىڭ جۇندەرىن وڭدەي العانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە نايزانىڭ ۇشىن, قىلىشتىڭ ءجۇزىن قايرايتىن ارناۋلى تاستارى بولعان. ءتىپتى اس-سۋلارىن سالقىن جەردە ۇستاۋ ءۇشىن جەرتولەلەر دە قازىپ العان», دەدى بايانداماشىلار.
تابىلعان ارتەفاكتىلەردىڭ ءبارى د.بايمۇقانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ەكسپوناتتار قورىنا قوسىلىپتى. ء«بىزدىڭ ماقسات – وسى الاڭدى ۇستىنە قۇرىلىس ءجۇرىپ كەتۋدەن ساقتاۋ ءۇشىن ەتنواۋىلعا اينالدىرۋ. ونداي ۇسىنىسىمىزدى جەرگىلىكتى بيلىككە جەتكىزەتىن بولامىز», دەدى داستەن ابىلاي ۇلى.
بالالاردىڭ دا ارحەولوگيامەن اينالىسۋعا تالابى زور ەكەن. قازبا جۇمىستارىنا قاتىسقاندار جازعى دەمالىستىڭ تەزىرەك بولعانىن كۇتىپ جۇرگەن كورىنەدى.
