كەمىرگىشتەردىڭ قاپتاپ كەتكەنىنە, اسىرەسە ەرتىس, جەلەزين, ماي, تەرەڭكول, پاۆلودار اۋداندارىنىڭ حالقى الاڭداپ وتىر. اۋىل ادامدارى قاقپان, تۇزاق قۇرىپ, اۋلاپ باققانىمەن, سانى ودان سايىن ءوسىپ جاتىر. جەلەزين اۋدانىنداعى «ۆەسەلايا روششا» اۋىلىنىڭ تۇرعىنى امانجول ءحاميتتىڭ ايتۋىنشا, كەمىرگىش جانۋاردىڭ كۇرت كوبەيۋى بيىلعى قىركۇيەك ايىنان بىلىنە باستاعان.
– ۇيىمىزدە تىشقان كوبەيىپ كەتتى. تۇزاق قۇرىپ, قانشاماسىن ۇستاپ, جويىپ جاتساق تا ازايار ەمەس. قازىر اۋىل ىشىندەگى كوشەنىڭ وزىندە تىشقاندار ويناق سالىپ جۇرەدى. مىسىقتار ابدەن تويىنىپ, اۋلاعىسى دا كەلمەيتىنى بايقالادى. بۇل جاعداي ۇيىندە قىسقا ازىق ۇستايتىن ادامدارعا, قويماسىندا استىق ساقتايتىن فەرمەرلەرگە قيىن سوعاتىن ءتۇرى بار. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرەتىن بولسا, وڭىردە ەپيدەميولوگيالىق جاعداي ۋشىعىپ, جۇقپالى دەرت تارالۋى دا مۇمكىن. ونىڭ سوڭى جاقسى بولمايدى. تىشقانداردىڭ ادەتتەن تىس قاپتاپ كەتۋىن ومىرىمدە ءبىرىنشى رەت ۇشىراستىرىپ وتىرمىن. ورىس حالقى ەرتەدە كەمىرگىشتەر كوبەيسە, «ۇلكەن اشتىق كەلە جاتىر» دەپ ىرىمدايدى ەكەن. قۇداي بەتىن اۋلاق قىلسىن. بىراق بۇل جاعدايعا مەملەكەتتىك ورگاندار نازار اۋدارىپ, ولاردى ۋلاۋ, جويۋ شارالارىمەن اينالىسۋى كەرەك. ەپيدەميولوگ ماماندار جانۋارلاردىڭ شامادان تىس كوبەيۋىنىڭ سەبەبىن زەردەلەپ كورگەنى دۇرىس, – دەيدى تۇرعىن.
ال پاۆلودار وبلىسىنىڭ سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى گۇلنارا اقىلبەكوۆا ازىرشە تۇرعىندار تاراپىنان شاعىم تۇسپەگەنىن جەتكىزدى.
– تىشقان قاپتاپ كەتتى دەگەن ەرتىس, جەلەزين, تەرەڭكول اۋداندارىنا حابارلاسىپ, جەرگىلىكتى سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق باقىلاۋ باسقارمالارىنىڭ باسشىلارىنا سۇراۋ سالدىم. ولار جاعدايدىڭ قالىپتى ەكەنىن جەتكىزدى. تۇرعىندار تاراپىنان دا ەشبىر شاعىم بولماعان. كەمىرگىشتەر شىن مانىندە كوبەيىپ جاتسا, وڭىرلەردە ولاردى جويۋ, الدىن الۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇعان قاتىستى سانيتارلىق تالاپتار مەن نورمالار بار, – دەيدى ول.
بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور قانات احمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, تىشقانداردىڭ كوبەيۋ ۇدەرىسىنە جانۋارلاردىڭ بويىنداعى كۇيزەلىس نەمەسە توكسوپلازموز اۋرۋى سەبەپ بولۋى دا مۇمكىن. قولايلى جاعداي تۋىنداسا, ولار جىلىنا بىرنەشە رەت بالالاي بەرەدى. دەگەنمەن تىشقانداردىڭ ءتۇرى وتە كوپ. قازىرگى ۋاقىتتا كوبەيىپ جاتقان ءتۇرىن عىلىمي تۇرعىدان انىقتاپ, زەرتتەۋ جۇرگىزسە, ارتىق بولماس ەدى.
«نەگىزى تىشقاندار وسىمدىكتەردىڭ دانىمەن, قالدىق ازىق-ت ۇلىكپەن قورەكتەنەتىنى ءمالىم. قورەك شامادان تىس كوبەيگەن جىلدارى (10-12 جىلدا قايتالانۋى عاجاپ ەمەس) ولاردىڭ پوپۋلياتسياسى ءوسىپ كەتەدى. بيىلعى جازدىڭ ىلعالدى وتكەنىنە وراي, كەمىرگىش جانۋارلار تاۋىپ جەيتىن ازىق تا استا-توك بولدى. مۇنداي كەزەڭدە تىشقانداردىڭ كوبەيۋ ۇدەرىسى جۇرەدى. سانى كوبەيگەن سايىن ولار جاڭا مەكەندەر مەن تۇراقتاردى ىزدەيدى. ءبىر جەردە شوعىرلانىپ وتىرا بەرسە, تاۋىپ جەيتىن ازىقتارىنا باسەكەلەستەرى كوبەيە تۇسەدى دەگەن ءسوز. وسىدان بويلارىندا كۇيزەلىس تۋىندايدى. ەكىنشى سەبەپ, ولاردىڭ اراسىندا توكسوپلازموز اۋرۋى تاراپ كەتكەن بولۋى ىقتيمال. توكسوپلازموز – ادام مەن جانۋاردىڭ ورگانيزمىندە (توكسوپلازما ارقىلى) پايدا بولاتىن وتە قاۋىپتى پارازيتتىك جۇقپالى اۋرۋ. بۇل دەرتپەن ادامنان باسقا ءۇي جانۋارلارى, جابايى سۇتقورەكتىلەردىڭ كوپتەگەن ءتۇرى اۋىرادى. اتاپ ايتقاندا, مىسىقتار, قوياندار, جىرتقىش اڭدار, تىشقاندار, قۇستار, ەگەۋقۇيرىقتار, ت.ب. ول ادامعا دا جۇعادى. جالپى, مەن – پارازيتولوگيا سالاسىن تەرەڭ زەرتتەپ جۇرگەن اداممىن. پروتوپارازيتتەر دەگەن توپ بار, ولار وتە ۇساق, ءبىرجاسۋشالى بولىپ كەلەدى. ول جانۋارلاردا, سونىڭ ىشىندە كەمىرگىشتەردە ءجيى كەزدەسەدى», دەيدى مامان عالىم.
عالىمنىڭ تۇسىندىرۋىنشە, توكسوپلازموز اۋرۋىن تىشقانداردىڭ ءوز ورتاسى تاراتادى. ال ونى ساۋ تىشقانعا مىسىق جۇقتىرادى. كەيدە مىسىقتاردىڭ كەمىرگىش جانۋاردى ۇستاپ الىپ, تىسىمەن جاراقاتتاپ جىبەرە سالاتىن ادەتىن كوبىمىز بايقاعان بولارمىز. سونداي ساتتە تىشقانعا جۇعادى. كەيىن ينفەكتسيا ءناجىس نەمەسە بىرگە پايدالاناتىن سۋ كوزى ارقىلى وزگە كەمىرگىشتەرگە جۇعۋى مۇمكىن.
«تىشقاننىڭ ادامنان قورىقپاي, اۋلادا نەمەسە ءۇي ىشىندە اسىر سالىپ ءجۇرۋىنىڭ نەگىزگى سەبەبى – توكسوپلازموز اۋرۋى. سەبەبى مۇنداي اۋرۋعا شالدىققان جانۋاردا وجەتتىك پايدا بولادى, بۇرىنعىداي ىنىندە كوپ جاتقىسى كەلمەيدى. بىراق شامادان تىس مۇنداي وجەتتىك تىشقانداردىڭ ءوز بەتىمەن مىسىققا بارىپ جەم بولۋىنا سوقتىرادى. بۇل دا – تابيعاتتىڭ جانۋارلاردى سۇرىپتاۋ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى», دەيدى ق.احمەتوۆ.
جوعارىدا ايتقانداي, توكسوپلازموز ادامدار ءۇشىن دە قاۋىپتى. اسىرەسە بالالار شالدىعۋى مۇمكىن. ونى جۇقتىرعان بالالاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى تومەندەپ, دامۋى تەجەلەدى. اۋرۋ جۇيكەسىنە اسەر ەتەتىندىكتەن, مۇنداي بالالاردىڭ بويىندا دا وجەتتىك پايدا بولۋى مۇمكىن ەكەن.
پاۆلودار وبلىسى
