ءال-ءيستاحريدىڭ الەم كارتاسىنداعى «ءال-قازاقييا» مەملەكەتى. 890 جىل.
– مۇحيت-ارداگەر مىرزا, بۇل سالاعا قاي كەزدەن بەرى بەت بۇردىڭىز؟
– قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن كارتوگرافيا ارقىلى زەرتتەپ كەلە جاتقانىما 20 جىلعا جۋىقتاپ قالدى. ناقتىراق ايتقاندا, ەۋروپادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە قىزىعۋشىلىعىم وياندى. شەتەلدىك ستۋدەنت رەتىندە بوس ۋاقىتىمدا جەرگىلىكتى مۋزەيلەر مەن ارحيۆتەرگە ءجيى باس سۇعىپ, كارتوگرافيالىق جيناقتاردى زەرتتەيتىن ەدىم. سوندا ەۋروپانىڭ ورتاعاسىرلىق كارتالارىن قاراپ وتىرىپ: «قازاقستاننىڭ ءبىر اۋدانىمەن شامالاس الاقانداي مەملەكەتتەردىڭ كونە كارتالارى بار دا, ءبىزدىڭ كارتالارىمىز نەگە جوق؟» دەپ ويلايتىنمىن. ارحيۆتەردىڭ قۇپيا قاتپارلارىندا قازاق جەرىنە قاتىستى دا تىڭ دۇنيەلەر جاسىرىلىپ جاتقانىن ىشتەي ءتۇيسىنىپ, تاريح قويناۋىنا تەرەڭدەپ بويلاي بەردىم. تۇيسىگىم الداماپتى, كوپ وتپەي قازاق مەملەكەتى كورىنىس تاپقان العاشقى ورتاعاسىرلىق كارتانى قولىما تۇسىرگەندە توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.
سودان بەرى ۇزدىكسىز ىزدەنۋ ناتيجەسىندە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك, ۇلتتىق مۋزەيلەرى مەن كوللەكتسيالارىنداعى, ارحيۆتەرىندەگى, ەۋروپا, اقش, تاياۋ شىعىس, ازيا ەلدەرىنىڭ كورولدىك كارتوگرافيالىق كوللەكتسيالارىنداعى, ىرگەلى امەريكالىق كارتوگرافيالىق ورتالىقتارىنداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ, سونداي-اق وزگە دە باۋىرلاس تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ 4 مىڭنان اسا كونە كارتاسىن تاۋىپ, سيپاتتاپ, جۇيەلەدىم. ونىڭ كوبى – ءىح–حىح عاسىرلار ارالىعىنداعى قازاق مەملەكەتىنە قاتىستى ەۋروپالىق, امەريكالىق كارتالار, سونداي-اق حح عاسىرعا ءتان ەڭبەكتەر مەن اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان كوپتەگەن شىعىس كارتاسى دا بار.
– وسى زەرتتەۋلەرىڭىز ناتيجەسىندە «قازاقستاننىڭ ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىگى تاريح تولقىنىندا. ءXVى–XIX عاسىرلارداعى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالارداعى قازاق مەملەكەتى» اتتى ىرگەلى ەڭبەگىڭىز جارىق كورگەنىن بىلەمىز. بيىل پرەزيدەنت وعان جوعارى باعا بەردى. وسى كىتاپقا توقتالىپ وتسەڭىز, ونىڭ ىشىندە قانشا كارتا قامتىلعان؟ ءوزىڭىز تاپقان دەرەكتىڭ ءبارى ەندى مە؟
– ءيا, 2021 جىلى بريۋسسەلدە وسى كىتابىم قازاق, اعىلشىن, ورىس تىلدەرىندە جارىق كوردى. بۇل ءXVى–XIX عاسىرلارداعى قازاق مەملەكەتىنىڭ ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالارىنىڭ العاشقى مامانداندىرىلعان اتلاسى بولعاندىقتان, ەلىمىزدە دە, شەتەلدە دە ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تۋعىزدى. وعان يتاليا, نيدەرلاند, شۆەيتساريا, فرانتسيا, بەلگيا, يسپانيا, گەرمانيا, اۋستريا, پورتۋگاليا, شۆەتسيا, ت.ب. ەلدەردەن تابىلعان 130-دان اسا كونە كارتا ەندى. ءوزىم ارمانداعانداي, العاشقى باسىلىمنىڭ بارلىق داناسىن ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدىڭ ۇلتتىق كىتاپحانالارىنا تەگىن تاراتتىم.
بيىل قىركۇيەك ايىندا بريۋسسەلدە وسى كىتاپتىڭ كەڭەيتىلگەن ءارى تولىقتىرىلعان ەكىنشى باسىلىمى جارىق كوردى. وندا تولىققاندى اۆتورلىق سيپاتتاما-دەسكريپتورى بار 200 كارتا حرونولوگيالىق تارتىپپەن بەرىلىپ, شىققان ۋاقىتتارى مەن تەحنيكالىق پارامەترلەرى ەگجەي-تەگجەي جازىلدى.
يبن حاۋكالدىڭ الەم كارتاسىنداعى ء«ال-قازاقيا» مەملەكەتى, 970 جىل.
جوعارىدا ايتقانىمداي, بۇل كىتاپتارعا مەنىڭ ۇزاق جىلعى ىزدەنىسىم ناتيجەسىندە تابىلعان قۇندى كارتالاردىڭ ازعانتاي بولىگى عانا ەندى. ەندىگى ماقساتىمنىڭ ءبىرى – شىعىس زەرتتەۋشىلەرى مەن ساياحاتشىلارىنىڭ ءحى–حىV عاسىرلارعا جاتاتىن جۇزگە تارتا كارتاسىن جەكە كىتاپ قىلىپ جارىققا شىعارۋ.
– تاياۋ كۇندەرى الەۋمەتتىك جەلىدە ماڭىزدى اقپاراتپەن ءبولىستىڭىز. ءىح–حVى عاسىرلارعا جاتاتىن تۇركى جانە اراب كارتالارىن جەلىگە شىعارىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى 12 عاسىر بۇرىن باستالعانى جايىندا پىكىر ءبىلدىردىڭىز. وسىعان كەڭىرەك تۇسىنىكتەمە بەرسەڭىز.
– ءيا, مەن مۇنى ەل تاريحىنا قاتىستى اسا ماڭىزدى جاڭالىق دەپ ەسەپتەيمىن. IX–XIII عاسىرلاردا جارىققا شىققان يسلامدىق (تۇركى, اراب, پارسى) كارتالار تۇركيا, تاياۋ شىعىس, اۋستريا, نيدەرلاند, اقش, ت.ب. ەلدەردىڭ كارتوگرافيالىق كوللەكتسيالارى مەن كىتاپحانالارىندا ساقتاۋلى. كونە تۇركى جانە اراب كارتالارىنا قاراپ وتىرساڭىز, ەڭ ءارىسى ءحىى عاسىر بۇرىنعى دەرەكتەردەن Qazaqia, Cassackia, Kazakia, كاسساكيا دەپ جازىلعان پوليتونيمدەردى (مەملەكەت اتاۋى) جانە Qazaq, Cassak, Kassak, Kazak دەپ جازىلعان ەتنونيمدەردى (حالىق اتى) كەزدەستىرەسىز. بۇل اتاۋلاردىڭ بارلىعى قازىرگى ءبىزدىڭ تۇرىپ جاتقان تەرريتوريامىزدا بولعان. وسىعان قاراپ وتىرىپ, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى 12 عاسىر بۇرىن باستالعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل كارتالاردى قازاق جەرىنە جانە وزگە دە كورشىلەس اۋماقتارعا ارنايى كەلىپ زەرتتەگەن عالىمدار مەن ساياحاتشىلار جاساعان. بۇل سول ۋاقىتتاعى كارتوگرافيالىق زەرتتەۋلەردىڭ دالدىگىن, ماڭىزىن ءارى سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى. سونداي-اق ولار كەيىنگى عاسىرلاردا الەمدىك كارتوگرافيا عىلىمىنىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان.
– وسى تۇستا ءبىر سۇراق تۋىندايدى. ءبىز قازاق حاندىعى 1465 جىلى قۇرىلدى, ياعني قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحى دا وسى جىلدان باستالادى دەپ وقىپ كەلدىك ەمەس پە؟
– راسىندا, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ, قازاقستان تاريحىنىڭ قازىرگى قولدانىستاعى تۇجىرىمى كەيىنگى ۋاقىتتا تابىلىپ جاتقان جاڭا دەرەكتەر, قايتا زەرتتەۋدەن وتكەن بۇرىنعى قۇندى دەرەككوزدەر ناتيجەسىندە قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن قازىرگى ايتىپ جۇرگەن مەرزىمنەن تىم ارىدەن باستاۋعا تولىق نەگىز بار.
وسى ورايدا «قازاق ەتنوگەنەزى جوشى ۇلىسى تاراعاننان كەيىن ومىرگە كەلدى دەگەن تۇجىرىمدى نە ىستەيمىز؟» دەگەن سۇراق تۋىندايدى. مەنىڭ عىلىمي ۇستانىمىم: ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ەتنوگەنەزى مەن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ قالىپتاسۋى ءىح–ح عاسىرلاردا, ياعني شىڭعىسحان كەلمەستەن بۇرىن جانە ءوزىنىڭ يمپەرياسىن قۇرعانعا دەيىن تولىق اياقتالعان.
– سوندا حV عاسىردا قازاق حاندىعىن قۇرعان جانىبەك پەن كەرەيدىڭ ۇلت تاريحىنداعى ءرولى قانداي بولماق؟
– بۇل بابالارىمىز قازاق تاريحىنداعى ورنى ايرىقشا ۇلى تۇلعالار بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى ولار الدىمەن جوشى ۇلىسى, كەيىن شىڭعىسحان يمپەرياسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولعان شاعاتاي ۇلىسىنان كەيىن قازاق مەملەكەتىن ءوزىنىڭ بايىرعى تەرريتورياسىندا قايتا قالپىنا كەلتىردى.
قازاقتار XIII–XIV عاسىرلاردا عانا, ياعني ەكى عاسىر بويىنا شىڭعىسحان يمپەرياسىمەن كونفەدەراتسيالىق قۇرىلىمدا بولدى. كونتينۋيتەت, ياعني ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىك تەورياسىنا سايكەس كونفەدەراتسيادا, وتارلىق باعىنىشتىلىقتا بولۋ, قۋعىنداعى ۇكىمەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ كەزەڭى, ت.ب. جاعدايلار ءۇزىلىسسىز مەملەكەتتىلىك تۇجىرىمىن جوققا شىعارمايدى, كەرىسىنشە كۇشەيتە تۇسەدى. سوندىقتان ءىح–ح عاسىرلاردا قازاق مەملەكەتى قالىپتاسقاننان كەيىن ەكى عاسىر بويى شىڭعىسحان يمپەرياسىندا بولۋ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ تاريحىن ۇزگەن جوق. اتالعان يمپەريانىڭ سوڭعى بولشەكتەرى – جوشى ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىسىندا اكىمشىلىك, اسكەري-ەكونوميكالىق قۇرىلىم السىرەگەندە, قازاق مەملەكەتى قايتا قۇرىلىپ, بۇرىنعى اۋماقتا قالپىنا كەلتىرىلدى. ونى بەلگىلى عالىم مۇحامەدجان تىنىشباەۆ «قازاق حاندىعى» دەپ اتادى. جالپى, ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا قازاق مەملەكەتىنىڭ ءدال وسىلاي قايتا قالىپتاسۋ وقيعاسى ەكى رەت ورىن الدى. ءبىرىنشىسى – ءوزىمىز ايتىپ وتىرعان جانىبەك پەن كەرەيدىڭ قازاق حاندىعىن قۇرۋى بولسا, ەكىنشىسى – 1991 جىلى كسرو تاراعان كەزدە تاۋەلسىزدىك الۋىمىز.
– كارتالاردان بولەك, كونە گلوبۋستاردان دا قازاق مەملەكەتىنە قاتىستى دەرەكتەر تاپقانىڭىزدى جازىپ ەدىڭىز؟
– ءيا, جۋىردا اتاقتى پولياك استرونومى, ماتەماتيگى, گەوگرافى نيكولاي كوپەرنيكتىڭ پولشانىڭ تورۋن قالاسىنداعى ءوزى تۇرعان ۇيىندە ونىڭ ءحVى عاسىردا جاسالعان گلوبۋسى ساقتالعان. وندا قازاق مەملەكەتى «Kasakki Tartari» (قازاق تۇركىلەرى) دەپ جازىلعان.
بۇرىن قازاق جەرىندە بولعان مەملەكەتتىك قۇرىلىم, الەۋمەتتىك جانە قوعامدىق تۇرمىس, ەتنوكونفەسسيالىق جانە ەتنومادەني ورتا ەۋروپالىق زەرتتەۋشىلەرگە, ساياحاتشىلارعا, ديپلوماتتار مەن كارتوگرافتارعا, ءدىني ميسسيونەرلەرگە حV عاسىردان باستاپ ازيا مەن الەم كارتالارىندا قازاق مەملەكەتىن كورسەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. سونىڭ ىشىندە قازاق مەملەكەتى كورىنىس تاپقان ەڭ كونە ەۋروپالىق مەتالدان جاسالعان گلوبۋستار 1540 جانە 1580 جىلدارى جاسالعان. اتاپ ايتقاندا, 1540 جىلعى شۆەيتساريالىق التىن گلوبۋستا (قازىر فرانتسيادا ساقتاۋلى) جانە 1580 جىلعى شۆەيتساريالىق التىن گلوبۋستا (اقش-تا ساقتاۋلى) قازاق مەملەكەتى «Kosaki» دەگەن اتاۋمەن بەرىلگەن.
بۇلار – مەنىڭ تاپقان ەڭ كونە گلوبۋستارىم. العاشقى گلوبۋستا قازاقتاردىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىندا شاعاتاي ۇلىسى (Zagatay) مەن قالماقتار (Kalmvki), سولتۇستىگىندە ۆياتكا كنيازدىگى, سولتۇستىك-باتىسىندا قازان شاھارى (Cazan) كورسەتىلگەن. وڭتۇستىك-شىعىسىندا حوراسان (Corazine) مەن سىرداريا-ياكسارت (Iaxart) وزەنىن كورۋگە بولادى. قازاق مەملەكەتىنىڭ باتىسىندا اۆتور نوعاي مەملەكەتىن كورسەتكەن.
سونداي-اق بۇل گلوبۋستان دەشتى-قىپشاق (Comani), سوعدى (Sogdia), باكتريانا (Bactrini), امۋداريانى (Oxian) بايقاۋعا بولادى. كاسپي تەڭىزىنىڭ باتىس جاعالاۋى مەديا دەپ كورسەتىلگەن, بۇل – ازەربايجان مەملەكەتىنىڭ ورتاعاسىرلىق ءپوليتونيمىنىڭ ءبىرى.
بىردە فرانتسيانىڭ عىلىم اكادەمياسىندا كارتوگرافيالىق زەرتتەۋلەر جونىندەگى باياندامامنان كەيىن فرانتسۋز ارىپتەستەرىم بۇل دەرەكتەر اتالعان گلوبۋس جاسالعان ۋاقىتتا ەكىجاقتى فرانتسۋز-قازاق ساۋدا-ساياسي بايلانىسى بولعانىن بىلدىرەتىنىن ايتتى. ويتكەنى ولاردىڭ ايتۋىنشا, كارتاعا مەملەكەتتەردىڭ اتاۋى جايدان-جاي جازىلا بەرمەيدى. ەندى ودان كەيىنگى عاسىرلارداعى فرانتسۋز-قازاق قارىم-قاتىناستارىنىڭ جازبا قۇجاتتارىن تابۋ – ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى شارۋا. بۇعان ەكى ەلدىڭ دە عالىمدارى ماڭداي تەرىن توگىپ, اتسالىسۋى كەرەك.
– قازىرگى تاڭدا قانداي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسىپ جاتىرسىز؟
– مەن قازىر كەزەكتى ىرگەلى كوپتومدىق ەڭبەكتى دايىنداپ جاتىرمىن. وعان قازاق مەملەكەتىنە قاتىستى كونە كارتالاردى كوبىرەك سالۋعا تىرىسامىن. سونىمەن قاتار تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاعاسىرلىق كارتالارىنىڭ دەربەس كوپتومدىق اتلاس كىتابىن شىعارۋ دا ويدا بار. ءبارى قاراجاتقا تىرەلەدى. ايتا كەتۋ كەرەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن تاۋىپ, جاريالاعان, قازاق مەملەكەتى كورسەتىلگەن, قوسىمشا عىلىمي دەرەكتەرى بار, ءحى–حىح عاسىرلارعا جاتاتىن ەۋروپالىق جانە امەريكالىق كارتالاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ەلىمىزدىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ, مادەني, اقپاراتتىق اينالىمىنا تۇڭعىش رەت ەنىپ وتىر.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
