بىلتىرعى سايلاۋ ناۋقانىن ەسكە سالساق, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جۇرگىزىپ جاتقان رەفورمالارى اياسىندا العاش رەت اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالا اكىمدەرىنىڭ تىكەلەي سايلاۋى وتكەن. شىعىس قازاقستان وبلىسىندا التاي جانە گلۋبوكوە اۋداندارى باسشىلارىن حالىق وزدەرى سايلاعان. سودان بەرى ءبىر جىل ۋاقىت ءوتتى. اۋداندا وزگەرىس جاساۋ ءۇشىن از ۋاقىت دەسەك تە, اكىمدەردىڭ اياقالىسىن حالىق باقىلاپ, باعدارلاپ وتىر. سايلانعان اكىم دە جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەدى. سەبەبى التاي اۋدانى اكىمىن سايلاۋ ناۋقانىندا 34 607 ادام داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, رەنات قۇرمانباەۆ 28 232 داۋىس جيناپ, اۋدان تىزگىنىن ۇستاعان.
– التاي اۋدانىنا اكىم بولىپ سايلانعانىما ءبىر جىل تولدى. سايلاۋ الدى باعدارلاماسى كەزەڭىندە مەن اۋداننىڭ بارلىق ەلدى مەكەنىنە بارىپ قايتتىم, كەلەلى ماسەلەلەرمەن تانىستىم. تۇرعىنداردان 140-تان اسا ءوتىنىش جينالدى. ونىڭ 71-ءى بۇگىنگى تاڭدا شەشىمىن تاپسا, 69 وتىنىشتە كورسەتىلگەن ماسەلەلەر قاراستىرىلىپ جاتىر. ماسەلەنىڭ نەگىزگىلەرى, ساپالى اۋىزسۋ مەن ۇيالى بايلانىس جانە ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى بولدى. كوپتەگەن سۇراق ەلدى مەكەندەردىڭ جولدارى مەن كوشەلەرىن جوندەۋ, جايىلىمدىق جەر ءبولۋ جونىندە ءتۇستى, – دەيدى ر.قۇرمانباەۆ.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – اۆتور
ايتىپ وتكەندەي, التاي اۋدانى – اۋىل شارۋاشىلىعىنا قولايلى ءارى وندىرىستىك ءوڭىر. جاز ماۋسىمىندا ساياحاتشىلار دا سابىلادى. اۋەلى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا توقتالىپ وتسەك, اۋداندا 105-تەن اسا ءونىم ءتۇرىن وندىرەتىن 29 جەرگىلىكتى ازىق-ت ۇلىك ءوندىرۋشى كاسىپكەرلەر بار. ولارعا مەملەكەت تاراپىنان ۇنەمى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعان سياقتى. سونداي-اق اكىمنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەندەي, جەر قاتىناستارى سالاسىندا اۋداننىڭ 19 ەلدى مەكەنىنىڭ شەكاراسىن, حالىقتىڭ مال باعۋى ءۇشىن جايىلىمدىق جەرلەردى بەلگىلەۋ جۇمىستارى قولعا الىنعان-دى. ال پايدالانىلماي جاتقان 4 932 گەكتار اۋىل شارۋاشىلىق جەر مەملەكەتكە قايتارىلىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قايتا تارتىلادى.
ايتا كەتسەك, وسى جىلى ەگىستىك الاڭدارى 76,6 مىڭ گەكتاردى قۇرادى. ونىڭ 70 پايىزى ورىلىپ, قامباعا توگىلدى. ەگىستىك القاپتارىنا شىعاتىن تەحنيكالار دا جىل سايىن جاڭارتىلىپ وتىرادى. بيىل 2,4 ملرد تەڭگەگە 33 جوعارى تەحنولوگيالىق تەحنيكا ساتىپ الىنعان. سونىمەن قاتار شاعىن جانە ورتا بيزنەس تە جوعارى كورسەتكىش كورسەتىپ تۇر. ءىرى كاسىپورىنداردى ايتپاعاندا, «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى اياسىندا بىلتىر 30 ملن تەڭگە سوماسىنا 5 نەسيە بەرىلگەن. بيىل 267,8 ملن تەڭگە سوماسىنا 27 ءوتىنىم بەرىلدى. ءيا, كاسىپتىڭ كوزىن تاپقانعا پايدا كوپ. التاي ءوڭىرىنىڭ تۇرعىندارى تۋريزم سالاسىن دا كاسىپ كوزىنە اينالدىرعان. جۋىردا بۇقتىرما سۋ قويماسى جاعالاۋىندا ورنالاسقان دەمالىس ورىندارىنا تۇگەندەۋ جۇرگىزىلىپ, ناتيجەسىندە 55 جەكە كاسىپكەر سالىق ەسەبىنە تىركەلدى. 2024 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا كورسەتىلگەن قىزمەت كولەمى ءۇش ەسەگە وسكەن. ءسويتىپ بيۋدجەتتىڭ قازانى دا تولىسقان.
– مەملەكەت تاراپىنان شارۋاشىلىققا كورسەتىلىپ جاتقان قولداۋ از ەمەس. ايتايىن دەگەنىم, ءبىز تۇرىپ جاتقان بورودينو اۋىلى – كۇرە جولدان 12 شاقىرىم قاشىقتىقتا. سول 12 شاقىرىم جولدى جوندەۋ كەرەك. وسى ماسەلە شەشىلسە, حالىققا جاقسى بولار ەدى. ال ينتەرنەت جەلىسى ۋاقىتىمەن اۋىل-اۋىلدارعا تارتىلىپ جاتىر, – دەيدى «بورودينو» جشس جەتەكشىسى قايرات بوكەجانوۆ.
ءيا, اۋدان ەكونوميكاسى دامىعان سايىن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرى دە شەشىمىن تابا بەرمەك. مىسالى, اۋدان حالقى كوتەرگەن اۋىزسۋ ماسەلەسى رەت-رەتىمەن شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتقان كورىنەدى. تۇرعىنداردى ساپالى اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 26 جوبانى ىسكە اسىرۋ قاراستىرىلعان. ونىڭ ىشىندە 1 369,8 ملن تەڭگە اۋىلدىق جەرگە, 859,8 ملن تەڭگە التاي جانە سەرەبريانسك قالالارىنا جۇمساۋ كوزدەلگەن. 2024 جىلى مالەەۆسك جانە پۋتينتسەۆو اۋىلدارىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالادى. بۇل ءۇشىن رەسپۋبليكا جانە وبلىس بيۋدجەتتەرىنەن قوماقتى قارجى بولىنگەن. ال التاي قالاسىنىڭ ورتالىق جانە باتىس بولىكتەرىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن قايتا قۇرۋ بويىنشا ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. وعان وبلىس بيۋدجەتىنەن 632,1 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن.
كوگىلدىر بۇعاز مەكەنىندە, وكتيابرسكي كەنتىندە, نيكولسك اۋىلىندا سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن جوندەۋ, چاپاەۆو, پودورلەنوك, سرەديگورنوە اۋىلدارىندا سۋدى زارارسىزداندىرۋ قۇرىلعىسىن ورناتۋ, پوليانسكوە, ۆاسيلەۆكا اۋىلدارىندا سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن قورشاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. جاڭا بۇقتىرما كەنتىندە, بەرەزوۆكا اۋىلىندا سۋمەن جابدىقتاۋ نىساندارىن قورشاۋ, پريبرەجنىي كەنتىندە سۋ قۇرىلعىلارىن جوندەۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. ايتا كەتەيىك, سەرەبريانسك قالاسىنىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرىن قايتا جاڭعىرتۋ جوباسى ازىرلەنىپ, 2025 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ جوسپارلاندى.
بۇگىنگى تاڭدا حالىق ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – اۋىزسۋ, جول, ينتەرنەت. ءبىلىم مەن مەديتسينا ءوز الدىنا بولەك تاقىرىپ. جول جونىندە اۋدان باسشىسى نە دەيدى؟
– جولدار جىلى» اياسىندا جول-كولىك ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە اۋداننىڭ 23 ەلدى مەكەنىندە ۇزىندىعى 44 كم كوشەلەر مەن جولداردى جوندەدى. بۇل ءۇشىن 1021,4 ملن تەڭگە جۇمسالدى. وبلىس بيۋدجەتىنەن پريبرەجنىي كەنتىنە كىرەبەرىس جولعا ورتاشا جوندەۋ جۇرگىزىلدى. بۇل جەرگە 20 جىلدان اسا ۋاقىت جوندەۋ جۇرگىزىلمەگەن, – دەيدى التاي اۋدانى اكىمى رەنات تىلەۋحان ۇلى.
سونداي-اق التاي قالاسىنىڭ پانفيلوۆ, استانا, گەولوگيچەسكايا كوشەلەرىنە ورتاشا جانە اعىمدىق جوندەۋ جۇرگىزىلگەن. فەكليستوۆكا, تۇرعىسىن, اندرەەۆكا, پوليانسكوە, زاۆودينكا اۋىلدارىندا, سەلەزنەۆكا ستانساسىندا, نوۆو-كرەستيانكا, سنەگيرەۆو, بورودينو اۋىلدارىنا كىرەبەرىس جولدار, زۋبوۆسك كەنتى مەن مالەەۆسك اۋىلى اراسىنداعى جولدار دا اۋدان اكىمدىگى نازارىنان تىس قالعان جوق. 100 ملن تەڭگە سوماسىنا سەۆەرنوە اۋىلىنداعى سۋ وتكىزۋ قۇرىلعىسى, سولوۆەۆو اۋىلىنداعى بەرەزوۆكا وزەنى ارقىلى وتەتىن كوپىردى جوندەۋ جۇمىستارى اياقتالدى. قازاندا عانا 93 ملن تەڭگە سوماسىنا بىرقاتار جولدار مەن كوپىرلەر رەتكە كەلتىرىلدى. اباتتاندىرۋ جۇمىستارى دا مىقتاپ قولعا الىنعان سەكىلدى. ءبىراز اۋىل كوشەسى جارىقتاندىرىلىپتى. 105 ملن تەڭگە سوماسىنا 15 بالالار جانە سپورت الاڭى ورناتىلعان.
اۋدان تۇرعىندارى ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – ينتەرنەت جەلىسى. ستاتيستيكالىق دەرەككە كوز سالساق, اۋداننىڭ 47 ەلدى مەكەنىنىڭ 29-ى عانا ءۇشىنشى نەمەسە ءتورتىنشى دەڭگەيلى جوعارى ساپالى ءموبيلدى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتىلگەن (3G,4G). سوندىقتان 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن 6 انتەننالى قۇرىلعىنى ورناتۋ جانە قوسۋ جوسپارلانعان. «قولجەتىمدى ينتەرنەت» ۇلتتىق جوباسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وسكەمەن – التاي – راحمان قاينارى رەسپۋبليكالىق اۆتوجولىنىڭ بويىندا 8 انتەننالىق باعاناسىن قويۋ جۇمىستارىنا قۇجاتتاما ازىرلەندى. ال قۇرىلىس كەلەسى جىلعا جوسپارلانعان.
2024 جىلى جوعارى جىلدامدىقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا اۋدانداعى 22 مەكتەپ «SpaceX» كومپانياسىنىڭ Starlink تەحنولوگياسى ارقىلى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قوسىلىپ, ينتەرنەت جىلدامدىعى 150 مب/س دەيىن ارتتى.
– بىكوۆو اۋىلىندا تۇرىپ جاتقانىما 15 جىلداي بولدى. ءبىزدىڭ اۋىلىمىز ورتالىقتان 50 شاقىرىم قاشىقتىقتا جاتىر. ينتەرنەت ىستەمەيدى. بىلتىر اۋدان اكىمى رەنات تىلەۋحان ۇلى حالىقپەن كەزدەسكەندە وسى سۇراقتى تۇرعىندار كوتەرگەن. اكىم ۋادە ەتكەندەي, انتەننا قۇرىلعىسى ورناتىلىپ جاتىر. كەلەسى جىلى جابدىعى قۇرىلادى. سونىمەن, اۋىلدا ينتەرنەت ماسەلەسى شەشىلەدى, – دەيدى ا.كولەسنيچەنكو.
قولعا الىنعان جۇمىستار التاي اۋدانىنىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىن جوعارى ساپالى ءموبيلدى كەڭ جولاقتى ينتەرنەتپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– حالىقتىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى بارىنشا اتقارىپ جاتىرمىز. ينتەرنەت, جول, اۋىزسۋ سەكىلدى ماسەلەلەردەن بولەك ازاماتتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتۋ دا جولعا قويىلعان. بىلتىر ء«بىر قاباتتى شىعىس» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 10 تۇرعىن ءۇي ساتىپ الىنسا, بيىل جالپى اۋدانى 2 مىڭ شارشى مەتردەن اساتىن 25 جەكە تۇرعىن ءۇي سالىنىپ جاتىر. ونىڭ 15-ءى اۋداننىڭ اۋىلدارىندا تۇراتىن كەزەكتە تۇرعاندارعا ارنالعان. البەتتە, ساپاسىن دا باقىلاپ وتىرمىز, – دەدى اۋدان اكىمى ر.قۇرمانباەۆ.
اۋداندا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىنان بولەك الەۋمەتتىك نىساندار دا سالىنىپ جاتىر. وقۋشىلاردى جايلى ءبىلىم بەرۋ ورتاسىمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 2023 جىلى جاڭا بۇقتىرما كەنتىندە 200 ورىندىق مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى قولعا الىنعان. وكتيابر كەنتىندە جانە تۇرعىسىن اۋىلىندا دارىگەرلىك امبۋلاتوريانىڭ, فەكليستوۆكا اۋىلىندا مەديتسينالىق پۋنكتىڭ قۇرىلىس قارقىنى جاقسى. وعان قارجى وبلىستىق قازىنادان قاراستىرىلعان. سونىمەن قاتار بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسان كۇردەلى, اعىمدىق جوندەۋ جۇمىسىنان ءوتتى.
ايتقانداي, التايدىڭ قىسى قاتتى. اپتالاپ تۇرىپ الاتىن ايازىمەن قوسا قالىڭ تۇسەتىن قارى بار. اۋدان باسشىلىعى تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىنە دە تىڭعىلىقتى دايىندالعان. التاي, سەرەبريانسك, جاڭا بۇقتارما جانە وكتيابر ەلدى مەكەندەرىندەگى جىلىتۋ كوزدەرى ءۇشىن 26,4 مىڭ توننا كومىر جەتكىزىلگەن. مامانداردىڭ سوزىنە سەنسەك, قور جەتكىلىكتى. بولۋى ىقتيمال كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا دا ساقاداي ساي.
جىلۋ دەمەكشى, «التاي قالاسىنىڭ جىلۋ-سۋ ورتالىعى» كاسىپورنىندا قازىرگى تاڭدا 14 جۇمىس ماماندىقتارى بويىنشا لاۋازىمدارعا 40 جۇمىسشى قاجەت. ورتاشا جالاقى – 102 مىڭنان 340 مىڭ تەڭگەگە دەيىن. جالپى, وڭىرلىك جۇمىسپەن قامتۋ كارتاسى اياسىندا 1 934 جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ەلەكتروندىق ەڭبەك بيرجاسىندا بارلىعى 200-دەن اسا بوس جۇمىس ورنى تىركەلگەن.
بايقاپ وتىرساق, جىل كولەمىندە اتقارىلعان شارۋا از ەمەس. ءبىز دە بىرقاتار اۋىلدى ارالاپ, حالىقپەن تىلدەستىك. باسىم كوپشىلىك اۋدان اكىمىنىڭ جۇمىسىن قولداپ, قۋاتتاپ وتىر. اكىمدى حالىق سايلاۋى كەرەك دەگەن پىكىردى دە ءجيى ەستىدىك. دەمەك, ەنگىزىلگەن پيلوتتىق جوبا جۇرتتىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ جاتىر.
شىعىس قازاقستان وبلىسى,
التاي اۋدانى
