ناۋرۋ سيندرومى

ناۋرۋ ارالىنا ادامزات بالاسى العاش رەت قاي كەزدە قونىستانعانى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. بىراق تاريحى تىم تەرەڭدە جاتقانى انىق. مۇنى ارالدى مەكەندەيتىن حالىقتىڭ تىلىنە قاراپ تا ايقىنداۋعا بولادى. ناۋرۋ ءتىلى الەمدەگى باسقا ەشبىر تىلگە ۇقسامايدى. الىپ مۇحيتتىڭ ورتاسىندا وزگە حالىقتاردان وقشاۋ جاتقاندىقتان دا, ۇلكەن تىلدەردىڭ ىقپالىنا ۇشىراماي, وزىندىك قالپىن ساقتاپ قالعان ءارى كۇندەلىكتى تۇرمىستا بەلسەندى قولدانىلادى.

بالىق اۋلاپ, ودان قالدى, كوكوس پالماسى مەن پاندانۋس ءوسىرىپ, ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جاتقان ارالدى 1798 جىلى اعىلشىندار «اشقان» بولاتىن. بىراق التىن ىزدەپ بارعان ولاردى جەر بەدەرى جۇتاڭداۋ شاعىن قۇرلىق قاتتى قىزىقتىرا قويماپتى. سول ۋاقىتتان باس­تاپ فورمالدى تۇردە انگليانىڭ وتارىنا اينالعانىمەن, ناۋرۋلىقتار تاعى ءبىر عاسىرداي ءوز بەتىنشە دەربەس ءومىر ءسۇردى.

1880 جىلدارى بريتان گەولوگى البەرت ەلليس ارال قويناۋىنان اسا ءىرى كولەم­دەگى فوسفوريت قورىن تاپقاننان كەيىن ناۋرۋدىڭ تاعدىرى كۇرت وزگەرىپ سالا بەردى. الىپ مۇحيتتىڭ ورتاسىنداعى جاپادان-جالعىز مەكەن ەرسىلى-قارسىلى ۇشقان قۇستاردىڭ دامىلداپ, دەم الاتىن ايالداماسى ەدى. عاسىرلار بويى جي­ناقتالعان ولاردىڭ فوسفوريتكە باي ساڭ­عىرىقتارى تىڭايتقىش دايىنداۋ ءۇشىن تاپتىرماس پايدالى مينەرالعا اينالعان ەدى. ناۋرۋدىڭ بۇل قازبا بايلىعى الەمنىڭ وزگە جەرلەرىندە كەزدەسەتىن فوسفوريتتەردەن ەرەكشەلەنەتىن, سوندىقتان ونى كەيدە «ناۋرۋيت» دەپ تە اتايدى.

ايدالادا ەگەسىز جاتقان باتپان­قۇي­رىققا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ نازارى بىر­دەن اۋىپ, كوپ وتپەي جۇرتتان بۇرىن قيمىل­داعان گەرمانيا ارالدى اننەكسيا­لايدى. 1906 جىلى نەمىس وكىمەتىمەن كەلى­سىپ, فوسفوريت وندىرۋگە رۇقسات العان اۋستراليالىق «Pacific Phosphate Company» مەكەمەسى كەڭ كولەمدەگى كەن ءوندىرىسىن جولعا قويدى. ال 1914 جىلى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا ەۋروپالىق ەلدەردىڭ ءوز-وزدەرىمەن قىرىقپىشاق بولىپ جاتقانىن ءساتتى پايدالانعان اۋستراليا ناۋرۋعا اسكەر ءتۇسىرىپ, باسىپ الادى دا, قويناۋى باي ارالدىڭ باسىبايلى يەسىنە اينالىپ شىعا كەلدى.

سول كەزدەن باستاپ جەرگىلىكتى حالىق قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, قولىنا ازىن-شوعىن تيىن-تەبەن عانا ءتيىپ, ال كەن ەكسپورتىنان تۇسكەن استا-توك پايدا وتارلاۋشى ەلدىڭ قازىناسىن تولتىرىپ وتىردى. تەك 1968 جىلى ناۋرۋ ءوز تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, فوسفوريت كەنىن ءوندىرۋدى «Nauru Phosphate Company» دەپ اتالاتىن جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك كومپانيا ءوز قولىنا العاننان كەيىن عانا ەلدىڭ تاسى ورگە دومالاپ, دورباسىن دوللارعا تولتىرا باستايدى. مىنە, شاعىن مەملەكەتتىڭ شىن مانىندەگى «ەرتەگى ەلگە» اينالا باستاۋى دا – وسى كەز.

ول ۋاقىتتا الەمدە ناۋرۋيتتەن اسقان تىڭايتقىش بولماعاندىقتان ارالدا وندىرىلەتىن قازبا بايلىققا سۇرانىس كۇن ساناپ ارتىپ, اۋستراليا, جاپونيا, جاڭا زەلانديا جانە ۇلىبريتانيامەن تۇراقتى ەكونوميكالىق بايلانىس جولعا قويىلدى. ناتيجەسى دە كوپ كۇتتىرگەن جوق, اينالدىرعان بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ناۋرۋدىڭ ىشكى جالپى ءونىم كورسەتكىشى جان باسىنا شاققاندا 13 مىڭ اقش دوللارىنا جەتتى. قازىرگى اقشامەن بۇل شامامەن 177 مىڭ دوللارعا پارا-پار. وزگە دامىعان ەلدەردىڭ تۇرعىندارى مۇنداي تابىسقا ەڭبەك ەتىپ جەتكەن بولسا, ناۋرۋلىقتار جۇمىستى مۇلدەم تاستاعان ەدى. ويتكەنى ۇكىمەت اي سايىن ءاربىر تۇرعىنعا 4 مىڭ دوللاردان (قازىرگى اقشامەن 40-50 مىڭ دوللار) جاردەماقى تولەپ تۇرعاندىقتان, ولارعا ءتىپتى جۇمىسقا شىعۋعا قاجەتتىلىك بولماي قالدى. ال فوسفوريت كەن ورىندارىنداعى قارا جۇمىستىڭ ءبارىن كيريباتي, تۋۆالۋ سىندى كورشى ارال-مەملەكەتتەردەن كەلگەن ميگرانتتار جاسايتىن. 70-جىلداردىڭ ورتاسىنا تامان ەل ۇكىمەتى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن كوممۋنالدىق شىعىنداردى, مەديتسينا مەن ءبىلىم سالاسىن تۇگەلدەي تەگىن قىلىپ, سالىقتان دا ءبىرجولاتا بوساتتى.

قالتاسى اقشاعا تولعان ناۋرۋ­لىق­تاردىڭ قانشالىقتى شالقىپ ءومىر سۇرگەنىن جانە ماسىلدىققا بوي ۇرعا­نىن مىنا مىسالداردان-اق كورۋگە بولادى. ەگەر كولىكتەرى بۇزىلىپ قالسا, ونى جوندەپ اۋرە بولىپ جاتپايتىن. قوقىسقا لاقتىرا سالىپ, جاڭا كولىك ساتىپ الاتىن. بۇل ەلدە كولىك جوندەيتىن ورىندار دا جوق ەدى. سوندىقتان جىلىنا ءبىر كولىك ءمىنۋ داستۇرگە اينالدى. تۇرمىستىق تۇتىنۋ زاتتارىن دا ءدال وسىلاي ش ۇلىقشا ايىرباستايتىن كۇنگە جەتتى. 3 مىڭ شاقىرىم جەردەگى اۋسترالياعا ۇشاقپەن بارىپ, تۇسكى تاماق ءىشىپ كەلۋ دە ادەتتەگى جاعداي ەدى.

قىزدى-قىزدىمەن ولار بالالارىن مەكتەپكە جىبەرۋدى دە قويعان. ويتكەنى «بولاشاقتا جۇمىس ىستەمەيتىن بولساق, وقۋ نەگە كەرەك» دەگەن قيسىندى جاۋابى دايىن ەدى. ەڭبەك ەتەتىن ميگرانتتار بار, اقشا قۇيىلىپ جاتىر, باسقا نە كەرەك؟ ناتيجەسىندە, بۇكىل ءومىرىن تەك ساۋىق-سايرانعا ارناپ, ودان قالسا, شەتەلگە قىدىرىپ, اقشا شاشۋمەن عانا كۇندەرىن وتكىزىپ جاتتى. بۇعان دەيىن جۇمىس ىستەپ كەلگەن ازىن-اۋلاق ءوندىرىس ورنى مۇلدەم توقتادى. ويتكەنى ەڭبەك ەتەتىن ادام دا قالماعان ەدى, ال ازىق-ت ۇلىك, كيىم-كەشەك, تۇرمىستىق زاتتىڭ ءبارىن تەك شەتەلدەن يمپورتتاپ وتىردى.

ساۋساعىن دا قيمىلداتپاي, جاتىپىشەر ءومىر سالتىنا ابدەن بوي ۇيرەتكەن ناۋرۋلىقتار اراسىندا سەمىزدىك دەرتى كەڭ تارايدى. بۇل دەرت ءالى كۇنگە ۇرپاقتان-ۇرپاققا بەرىلىپ, جالعاسىپ كەلە جاتىر. قازىر ەل تۇرعىندارىنىڭ 80 پايىزدان استامى ارتىق سالماق ارقالاپ ءجۇر. سوعان بايلانىستى ديابەت ەلدەگى ءولىم-ءجىتىمنىڭ ەڭ باستى سەبەبى بولىپ وتىر.

80-جىلدارعا اياق باسقاندا كۇنى-ءتۇنى كەن قازۋ سالدارىنان شاعىن ارال قويناۋىنداعى شەكتەۋلى فوسفوريت قورى دا ورتايا باستاعان ەدى. بۇل «جۇماق ءومىردىڭ» ۇزاققا سوزىلماسىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرعان كەي پىسىقايلار قارا باسىنىڭ قامىن كۇيتتەپ, شەتەلدەن جىلجىمايتىن م ۇلىك ساتىپ الىپ, جاعدايلارىن جاساۋعا كوشەدى. ال قاراپايىم حالىق ونى ويلاپ, باس قاتىرعان جوق. مەملەكەتتەن بەرىلەتىن جاردەماقىعا الدانىپ, ساۋىق-سايرانمەن كۇندەرىن وتكىزە بەردى. وبالى نە كەرەك, ەل ۇكىمەتى حالىقتى اسىراپ وتىرعان جالعىز تابىس كوزىنىڭ تۇگەسىلەتىنىن ءبىلىپ, الدىن الا قام جاساۋعا تىرىسادى. فوسفوريت ساۋداسىنىڭ تابىسى ەلگە كەلەتىن يمپورتتان ءتورت ەسەگە اسىپ تۇسەتىن. ءپروفيتسيتتىڭ ءبارىن اۋستراليا, جاڭا زەلانديا سەكىلدى ەلدەردەگى جىلجىمايتىن م ۇلىككە, ودان قالدى, ارنايى جيناقتاۋشى قورلارعا سالىپ, بارىنشا دايىندىق جاساپ-اق باققان. الايدا 1987 جىلى فوسفوريت قورى تۇگەل تاۋسىلعاندا, ۇكىمەتتىڭ بۇل دايىندىعى جەتكىلىكسىز بولىپ شىققانى بايقالادى. ويتكەنى تىم كەش قيمىلداعان ەدى. ەسەسىنە, بۇل ۋاقىتتا جەمساۋى تەرەڭ جەمقورلار اي قاراپ جۇرمەگەن ەكەن. ولار كەن ساۋداسىنان تۇسەتىن تابىستى جىمقىرىپ قانا قويماي, حالىقارالىق قورلاردا «بولاشاق ءۇشىن» دەپ جيناقتالعان قاراجاتتى دا تىشقان سياقتى شەتىنەن كەمىرىپ وتىرىپتى. وسىلايشا, شيرەك عاسىرعا سوزىلعان «ناۋرۋ ەرتەگىسى» دە ءتامامدالىپ, ەلدىڭ باسىنا قارا بۇلت ءۇيىرىلدى.

بۇل كەزدە ارال بەتىنىڭ 90 پايىز اۋماعى تىرشىلىك بەلگىسى جوق جات عالامشاردىڭ كەيپىن ەسكە تۇسىرەتىن. ءوزى ءبىر شوكىم ارالدى كەن ىزدەپ, ءبىر عاسىر بويى قوپارسا, ودان نە قالۋشى ەدى؟ بۇرىن قۇرلىق بەتىن تۇگەلدەي جاۋىپ جاتقان كوك-جاسىل ورماننىڭ ءبارى وتالىپ, ونىڭ ورنىندا تاقتايداي تاقىر جەر مەن كراتەرگە ۇقساس ويدىم-ويدىم شۇڭقىرلار عانا قالعان ەدى. ول جەردە ءتىپتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ دا مۇمكىن ەمەس بولىپ شىقتى.

«سۋعا كەتكەن تال قارمايدى» دەمەك­شى, جالعىز تابىس كوزىنەن ايىرىلىپ, جانى القىمىنا كەلگەن ناۋرۋ ۇكىمەتى تىعىرىقتان قالاي شىعامىز دەپ جان-جاقتى امال قاراستىرا باستايدى. مەملەكەت گۇلدەنىپ تۇرعان كەزدە ءتۋريزمدى دامىتۋ دا ويدا بولماپتى. ءوندىرىس ورىندارى بولسا اتىمەن جوق. ەلدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 90 پايىزدان اسىپ جىعىلىپ, حالىقتىڭ ۇكىمەتكە قارسى تولقۋى كوبەيدى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ امالى تاۋسىلعان بيلىك ناۋرۋدى وفشورلىق ايماق دەپ جاريالاپ, زاڭسىز اقشالارىن قايدا تىعارىن بىلمەي وتىرعان اتىشۋلى الپاۋىتتاردىڭ نازارىن وزىنە اۋدارعان. كوپ وتپەي ەلگە جان-جاقتان كۇماندى اقشالار قۇيىلا باستادى. ءتىپتى 90-جىلدارى بۇرىنعى كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردا جالعاندى جالپاعىنان باسقان ءتۇرلى كريمينالدى توپتار دا ناۋرۋ ۇسىنىپ وتىرعان وسى «جەڭىلدىكتەردى» پايدالانعان كورىنەدى.

كوپ وتپەي تەرروريزم مەن ەسىرتكى ساۋداسىن قارجىلاندىرۋدى كوزدەگەن قىلمىستىق ەلەمەنتتەردىڭ كوپ شوعىرلانۋىنان قاۋىپتەنگەن اقش «سانكتسيا سالامىز» دەپ قورقىتىپ, ناۋرۋدى «وفشورلىق ايماق» مارتەبەسىنەن باس تارتقىزادى. سودان بيلىك ەندى شەتەلدىكتەرگە ءوز ەلىنىڭ تولقۇجاتىن ساتا باستايدى. بىراق ودان قانداي وڭعان پايدا تۇسە قويسىن. ەڭ سوڭعى امال – بالىق اۋلايتىن شەتەلدىك كەمەلەرگە ارال ماڭىندا كوپ مەكەندەيتىن تۋنا (تۋنەتس) بالىقتارىن اۋلاۋعا رۇقساتناما ساتۋمەن پايدا تابۋ ەدى. 90-جىلدارى قولعا الىنعان بۇل «كاسىپ» ءالى كۇنگە دەيىن ناۋرۋدىڭ جالعىز عانا كىرىس كوزى بولىپ تۇر. بىراق ول دا جىرتىققا جاماۋ بولا المايتىنى تۇسىنىكتى. سوندىقتان قازىر شاعىن مەملەكەت اۋستراليا, جاڭا زەلانديا جانە تايۆاننان كەلەتىن شەتەلدىك جاردەمگە تاۋەلدى. ەگەر بۇل جاردەم توقتاسا جانە تۋنا بالىقتارى تاۋسىلسا, ەلدىڭ ەرتەڭى نە بولارىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ناۋرۋ ۇكىمەتى ءتىپتى بولاشاقتا مەملەكەتتىڭ ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتىپ, پايداسىز ارالدى تاستاپ, حالىقتى تۇگەل اۋسترالياعا كوشىرۋ تۋرالى جوسپاردى دا ويلاستىرىپ قويعان كورىنەدى.

جەراستى بايلىعىن ءتيىمسىز پايدا­لانۋدىڭ سوڭى قانداي وكىنىشتى جاعدايعا اپارىپ سوعاتىنىن كورسەتكەن ناۋرۋ مى­سالى وزگە مەملەكەتتەرگە وزىندىك ءبىر ەس­كەرتۋ ىسپەتتەس. كەيدە, تەك قازبا باي­لىعىن ساتىپ كۇن كورىپ وتىرعان ەلدەر – ءوزى جۇمىس ىستەمەيتىن, قولىنان ەشتەڭە كەلمەيتىن, بىراق اكە-شەشەسىنىڭ اقشاسىنىڭ ارقاسىندا استىنا قىمبات كولىك ءمىنىپ, قىزىلدى-جاسىلدى كيىم كيىپ, شالقىپ ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن «بايدىڭ بالاسى» سەكىلدى كورىنەدى. بىراق اكە-شەشە ءومىر-باقي جانىندا بولمايتىنىن, بۇگىن تىرلىك ىستەپ, قام جاساماسا, ەرتەڭ بارماق تىستەپ قالۋى مۇمكىن ەكەنىن كەيبىرى ويلانا بەرمەيدى. ناۋرۋ مەملەكەتىنە قاراپ, وسىنداي وي تۇيۋگە بولاتىنداي. ونىڭ دا «جەر اناسى» باي ەدى, سونىڭ ارقاسىندا شيرەك عاسىر بويى الاڭسىز ءومىر ءسۇردى. الايدا كرىلوۆ مىسالىنداعى الا جازداي الاڭسىز سەكەڭدەگەن شەگىرتكە سەكىلدى «اسىراۋشىسىنان» ايىرىلعان كۇنى سان سوقتى.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلىمىزدىڭ تەك شيكىزاتقا يەك ارتپاي, دايىن تاۋار شىعاراتىن جانە سونى ەكسپورتتايتىن مەملەكەتكە اينالۋى كەرەك ەكەنىن ءجيى ايتىپ كەلەدى. «ادىلەتتى مەملەكەت. ءبىرتۇتاس ۇلت. بەرەكەلى قوعام» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ء«بىز ەكونوميكامىزدا قوردالانعان ماسەلەلەردى جاقسى بىلەمىز. مىسالى, شيكىزاتقا ءالى دە تاۋەلدىمىز. ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن, يننوۆاتسيا جەتكىلىكسىز. بىراق ونى شەشۋدىڭ ناقتى جولدارى بار. اتاپ ايتساق, بۇل – ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جانە تسيفر­لاندىرۋ» دەگەن ەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وسى جىلدىڭ العاشقى 5 ايىندا ەل ەكسپورتىنىڭ 87,4 پايىزىن شيكىزات قۇراپتى. ونىڭ ىشىندە مۇناي مەن گازدىڭ ورنى وراسان. بۇل ءبىزدىڭ دە «قالتالى جەر انامىزدىڭ» ارقاسىندا ادام قاتارلى ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن «بايدىڭ بالاسى» ەكەنىمىزدى كورسەتپەي مە؟

مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جەرىمىزدىڭ استىنداعى بارلانعان مۇناي قورى 40-45 جىلدا, تابيعي گاز 75 جىلدا, التىن 23 جىلدا, مىس 50 جىلدا, اليۋميني 30 جىلدا, حروم 90 جىلدا, قورعاسىن 25 جىلدا, تسينك 25 جىلدا تاۋسىلادى ەكەن. جالپى, كەز كەلگەن قازبا بايلىق ماڭگىلىك ەمەس, ايتەۋىر ءبىر كۇنى تۇگەسىلەدى. ال ءبىز, پرەزيدەنت ايتقانداي, وعان دەيىن ەكونوميكامىزدى ءارتاراپتاندىرىپ, دايىن ءونىم شىعاراتىن ەلگە اينالىپ ۇلگەرەمىز بە؟ بۇل – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتىڭ ءبىرى. «قىستىڭ قامىن جاز ويلا» دەگەن بابا وسيەتى دە ەرتە ارەكەت قىلعاننىڭ ەرتەڭى جارقىن بولارىن مەڭزەسە كەرەك.