بۇگىندە ينستيتۋتتىڭ قولجازبالار قورىندا جانە ورتالىق عىلىمي كىتاپحانادا «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ 15 جازباسى ساقتالعان. عالىمدار وڭدەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن ەپوستىق جىرلاردىڭ تسيفرلى فورماتتاعى نۇسقالارى دا قولجەتىمدى. ماماندار دەرەگىنە سۇيەنسەك, «الپامىس» جىر-داستانىنىڭ نەگىزگى جەلىسى مەن ارقاۋى ءبىر بولعانىمەن, ءىشىنارا وزگەشەلىكتەرى مەن يىرىمدەرى كەزدەسەدى. سوندىقتان ونى ءجىتى قاراپ, سالىستىرىپ, عىلىمي باعا بەرۋ ءىسى جالعاسا بەرمەك.
يۋنەسكو, يسەسكو ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى, حالىقارالىق تۇركى مادەنيەتى مەن مۇراسى قورى, بەيزاتتىق مادەني مۇرا جونىندەگى ۇلتتىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسيادا عالىمدار قاھارماندىق ەپوستى ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى رەپرەزەنتاتيۆتى تىزىمىنە ەنگىزۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كەنجەحان ماتىجانوۆ اتاپ وتكەندەي, تۇركى حالىقتارىنىڭ اراسىنا وتە كەڭ تاراعان تاريحى تەرەڭ, قۇرىلىمى اسا كۇردەلى باتىرلىق ەپوستىڭ بىرەگەيى «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ التايلىقتاردان باستاپ, قازاق, ازەربايجان, تاتار, باشقۇرت, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىك, ءتىپتى, تاجىكتەر اراسىنان جازىلىپ الىنعان جۇزدەگەن نۇسقاسى بار. ولاردا جىرعا ارقاۋ بولعان نەگىزگى سيۋجەتتىك جەلى, قاھارمانداردىڭ اتى-ءجونى (الپامىس, ءبايبورى, بايسارى, انالىق, گۇلبارشىن, ۇلتان, ت.ب.) كوپ وزگەرمەگەن. ەپوستىڭ قازاق جانە وزبەك, قاراقالپاق نۇسقالارى عىلىمدا «قوڭىرات» ۆەرسياسى دەپ اتالسا, التاي حالىقتارىندا «الىپ ماناش» كونە باتىرلىق ەرتەگىنىڭ نەگىزىندە جەتكەن «التاي» ۆەرسياسى ساقتالعان. باشقۇرتتا – «الپامىشا», تاتاردا – «الپامشا», نوعايدا «الىپ-مامشيان» دەگەن اتتارمەن ساقتالعان «قىپشاق» ۆەرسياسى جەتكەن. حV-ءحVى عاسىرلاردا ازەربايجاندار مەن انادولى تۇرىكتەرىنەن ء«بايبورى, ونىڭ ۇلى ءبامسى-بايراق تۋرالى جىر» دەگەن اتپەن جازىپ الىنىپ, «قورقىت اتا كىتابىنا» ەنگەن «وعىز» ۆەرسياسى بار. وسىنىڭ بارلىعى التايلىقتاردىڭ «الىپ ماناشىنان» تامىر تارتىپ, «الىپ باتىر» دەگەن ميفتىك, ەپوستىق قاھارمان ماعىناسىن بەرەدى. بۇل ءسوزدىڭ (الىپ, الپامىس, الپامسا) وسى ماعىناسى ماحمۇت قاشقاري سوزدىگىندە دە, ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىندە دە كەزدەسەدى. قازىرگى تۇركى تىلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە سول ماعىناسىن ساقتاعان.
– التىن وردا داۋىرىندە (شامامەن ءحىىى – حV عع.) قاھارماندىق جىرلار تاريحي كلاسسيكالىق ەپوس دارەجەسىنە كوتەرىلدى. «الپامىس» – تۇركى تەكتەس حالىقتار فولكلورىندا سوڭعى بەس عاسىر بويى حالىقتى ەرلىك پەن باتىرلىققا, ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرگە باۋليتىن تەڭدەسسىز تۋىندىلاردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇر. ينستيتۋتتىڭ قولجازبالار قورىندا جىردىڭ وننان استام جازبا نۇسقاسى ساقتالعان. بۇل جازبالاردى سالىستىرىپ, ورتاق نۇسقاسىن انىقتاپ, ولاردى باسقا تۇركى حالىقتارىنىڭ ۆەرسيالارىمەن تيپولوگيالىق بايلانىستا تاراتا زەرتتەۋ – بۇگىنگى فولكلورتانۋ عىلىمىنىڭ ەلەۋلى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى, – دەيدى پروفەسسور.
ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ابات پانگەرەەۆ جىردىڭ سوڭعى جارىق كورگەن, تەكستولوگيالىق وڭدەۋدەن وتكەن س.اققوجاەۆ نۇسقاسىندا جيدەلى ءتوپونيمىنىڭ – 4, بايسىن ءتوپونيمىنىڭ 16 رەت كەزدەسەتىنىن, ال جيدەلى-بايسىن دەپ قوسارلانا اتالۋى 8 مارتە قايتالاناتىنىن ايتادى.
جيىن بارىسىندا تۇركى الەمى زەرتتەۋلەرى ينستيتۋتى ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەكيجي مەتين, ازەربايجان ۇعا فولكلور ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى رزاەۆ ءسايفاددين گيۋلۆەردي وگلۋ, ق.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تىنىسبەك قوڭىراتباي, وزبەكستان ءتىل, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى شوميرزا تۋرديموۆ, وزبەكستان مادەني زەرتتەۋلەر مەن ماتەريالدىق ەمەس مۇرا جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى يۋنەسكو ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى شۋحراتۋللا ابدۋللاەۆ, باسقا دا عالىمدار بايانداما جاساپ, ەپيكالىق مۇرالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىن تالدادى.
جاڭا جيناقتىڭ بۇرىنعى باسىلىمداردان ەرەكشەلىگى, مۇقاباسىندا كورسەتىلگەن QR ارقىلى جىرشى ب.رۇستەمبەكوۆتىڭ ورىنداۋىنداعى جىردىڭ اۋديوجازباسىن تىڭداۋعا جانە جۇكتەپ الۋعا بولادى.
الماتى
