«قارا تاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى,
كوشكەن سايىن ءبىر تايلاق بوس كەلەدى.
ەل-جۇرتىنان ايىرىلعان جامان ەكەن,
ەكى كوزدەن مولتىلدەپ جاس كەلەدى», ‒
دەگەن ولەڭ شۋماقتارى تالاي شىندىقتى اڭعارتادى.
بۇل داستاننىڭ اۆتورى تۋرالى ءتۇرلى پىكىر بار. كوپ عالىم ونى «حالىق مۇراسى» دەسە, سوڭعى ۋاقىتتا اۆتورلىعىن قوجابەرگەن جىراۋعا تەلىپ جۇرگەن زەرتتەۋشىلەر ەكىنشى توپتى قۇرايدى. قالاي بولعاندا دا وسى مۇرا حالىق جادىندا ساقتالىپ قالعانى راس. جوعارىدا كەلتىرىلگەن شۋماقتى كوكىرەگى وياۋ ءاربىر قازاق جاتقا بىلەدى دەپ ويلايمىن.
«ەلىم-اي» مۇراسى 1723 جىلدىڭ اپاتىن, حالىقتىڭ كۇيزەلىسىن تومەندەگى شۋماقتان بايقاتادى:
«ىزعارلى كۇن شىعىستان جەل كەلەدى,
شۇبىرعان التاي جاقتان ەل كەلەدى.
ەدىلدەن ۋباشى قالماق تاعى شاپتى,
زور بوگەت تاس ماڭدايعا كەز كەلەدى.
وسىلاي ەكى جاقتان ءتيدى قالماق,
عاسكەرىن كۇن-ءتۇن دەمەي جيدى قالماق.
قازاققا ەكى بەتتەن شابۋىلداپ,
ءتۇسىردى بەيبىت ەلگە اۋىر سالماق.
باستارىن قاراتاۋدىڭ مۇنار جاپقان,
سىلدىراپ سىردىڭ سۋى سىلاڭ قاققان.
جۇرگەندە مومىن حالىق كوشىپ-قونىپ,
كەنەتتەن قالماق قۇردى قاندى قاقپان.
زامانا كۇننەن-كۇنگە قاعىنىپ تۇر,
قاتال جاۋ تۇس-تۇس جاقتان جابىلىپ تۇر.
ايايتىن ەشبىرى دە كورىنبەيدى,
تالايتىن جولبارىستاي شابىنىپ تۇر.
بۇل زامان قاي-قاي زامان, مىستان زامان,
قازاقتى قالجىراتقان دۇشپان زامان.
شۇبىرعاندا ىزىڭنەن شاڭ بورايدى,
قار جاۋعان قاڭتارداعى قىستان جامان».
قاتتى تولعانىستان تۋعان بۇل ايتۋلى جىر اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, ەلگە كەڭىنەن ءمالىم بولعان.
«ەلىم-اي» داستانىندا جوڭعارلار مەن قالماقتارعا تويتارىس بەرۋدى ۇيىمداستىرعان حالقىمىزدىڭ ۇلى تۇلعالارى ‒ ءاز-تاۋكە مەن ابىلقايىر حاندار, تولە, قازىبەك, ايتەكە, انەت, مالايسارى جانە اقسۋات بي, دات بالۋان, بوگەنباي, جايناق, اقپانبەت پەن بايعازى اتتى باتىرلارعا ارناپ ايتىلعان كوپتەگەن شۋماق كەزدەسەدى.
2023 جىلى «ەلىم-اي» داستانىنىڭ 300 جىلدىعىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ باستاماسىمەن, باسقا دا ازاماتتاردىڭ قولداۋىمەن تۇركىستان وبلىسىنداعى قاراتاۋدىڭ ءبىر اسۋىندا تۇعىر تاس ورناتىلدى. وندا «بۇل تۇعىرتاس قاراتاۋدىڭ باسىنان «ەلىم-ايلاپ» باستالعان قارالى كوشتى, وتان ءۇشىن شەيىت بولعانداردىڭ تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەن داستاندى ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا ورناتىلدى», دەپ جازىلعان. بۇل – ناعىز قۇپتارلىق, ونەگەلى ءىس.
ەندىگى اڭگىمە «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» دەگەن تاريحي تىركەستەگى القاكول جەر اتاۋىنا بايلانىستى. ويتكەنى ءالى كۇنگە دەيىن وسى القاكولدىڭ قاي جەردە ەكەنى بەلگىسىز بولىپ كەلدى. بۇل كولدى تاريحشىلارىمىز سىرداريانىڭ اينالاسىنان ىزدەستىرىپ ءجۇر. ال سىردىڭ ەكى جاعىندا دا ارناساي ويپاتىنا اعىپ شىققان سۋدان پايدا بولعان ايداركولدەن باسقا ەشقانداي ەلەپ الار كول جوق. ەگەر القاكول دەگەن كول بولسا, وندا ول تۋرالى مالىمەت وسى كۇنگە جەتەر ەدى.
جازۋشى نابيدەن ابۋتاليەۆ پەن بۇل تاقىرىپقا قالام تارتقان باسقا دا مۇراتانۋشىلاردىڭ ايتۋىنشا, «قىرقىنشى جىلداردىڭ اياعى, ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءدارىس وقىعان بەلگىلى تاريحشى ەرمۇقان بەكماحانوۆ ءوز لەكتسياسىندا ستۋدەنتتەرگە «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلاما» وقيعاسىن بايان ەتكەندە ونداعى كولدىڭ اتى «القاكول» ەمەس – «الاكول» بولسا كەرەك... سول اپاتتى جىلدا قازاق حالقىنىڭ قىرىلۋىنىڭ ءبىر شەتى الاكولدەن باستالعانى راس. ال القاكولدى ەشكىم بىلمەيدى, وسى كولدىڭ اتى جاڭساق ايتىلىپ كەتكەن سياقتى», دەگەن ەكەن.
وسىنىڭ دالەلى رەتىندە نابيدەن ابۋتاليەۆ «ەلىم-ايدىڭ» مىنا جىر جولدارىن كەلتىرەدى:
«اتسىز قاپ جۇرت ءجۇرىسى شابان بولدى,
حالقىما اشتىق, سوعىس جامان بولدى.
باستالىپ ەل سۇلاۋى الاكولدەن,
اقتابان شۇبىرىندى زامان بولدى».
ءيا, شىنىندا وسى شۋماقتان «ەلدىڭ سۇلاۋى الاكولدەن باستالعانى» تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورىنىپ تۇرعان جوق پا؟
مەنىڭ ويىمشا, ە.بەكماحانوۆ جوعارىداعى پىكىرىن جىعا ايتا الماۋىنىڭ باستى سەبەبى «ەلىم-اي» داستانىنداعى قاراتاۋعا بايلانىستى بولسا كەرەك. ويتكەنى وندا جوڭعارلاردىڭ شاپقىنشىلىعىنا ۇشىراعان حالىقتىڭ قاراتاۋدىڭ باسىنان كوشىپ كەلىپ, الاكولگە «سۇلاعاندارى» ايتىلادى. جوڭعارلار قازاق جەرىنىڭ شىعىس جاعىن مەكەندەگەنى تاريحتان, كونە كارتالاردان بەلگىلى. ال قاراتاۋ دەگەن تاۋدىڭ قازىرگى تۇركىستان مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ اۋماعىندا ەكەنىن بارشا جۇرت جاقسى بىلەدى. سوندىقتان تاريحشىلار «ەلىم-ايعا» قاتىستى ايتىلعان القاكولدى سىردىڭ ارجاق-بەرجاعىنان ىزدەستىرۋگە ءماجبۇر بولدى.
بىزدىڭشە, قازىرگى كەزدە قاراتاۋ دەپ اتالاتىن تاۋ ورتاعاسىرلاردا كۋرتاق دەپ اتالعان, ول كونە تۇرىك-قادىمشا تىلىندە «حان تاعى» دەگەندى بىلدىرەدى. كەنتاۋ قالاسىنىڭ ماڭىنداعى قىرات ءالى كۇنگە دەيىن «حان تاعى» دەپ اتالادى.
كۋرتاق پەن ۋرتاق (قازىرگى الاتاۋدىڭ ءبىر سىلەمى بولىپ سانالاتىن تالاس تاۋىنىڭ ەجەلگى اتاۋى) نۇح پايعامباردىڭ يافاس دەگەن ۇلىنىڭ جازعى قونىسى بولعان. شامامەن وسىدان 4-5 مىڭ جىل بۇرىن يافاستىڭ تۇرىك دەگەن ۇلىنان تاراعان ۇرپاقتارى سولتۇستىككە, سولتۇستىك-شىعىسقا جانە سولتۇستىك-باتىسقا بارىپ قونىستانعان. ال شىڭعىز حان داۋىرىنە دەيىن ولار (تۇركىلەر) قيىر شىعىستاعى سارى تەڭىزدەن باستاپ دۋناي وزەنىنە دەيىنگى كەڭ-بايتاق ايماقتى مەكەندەگەن. ول تۋرالى راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» اتتى كىتابى تۇپنۇسقاسىنىڭ 40-42 بەتتەرىندە ايتىلعان. ۋرتاق تاۋىنىڭ تالاس وزەنىنىڭ سول قاپتالىندا ورنالاسقانى 1866 جىلى شىققان «كارتا كيرگيزسكوي ستەپي ي تۋركەستانسكوگو ۆوەننوگو وكرۋگا» دەگەن كارتادا انىق كورسەتىلگەن.
ال قازاق جەرىندەگى الاكول قازىرگى اباي وبلىسى مەن جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اۋماعىندا ەكەنى ءمالىم. كەڭەس زامانىندا ول كول عارىشكەرلەردىڭ ساۋىقتىرۋ ورنىنا اينالىپ, جەرگىلىكتى حالىق ول جەرگە بارىپ دەمالۋ تۇگىلى, جاقىنداي دا الماعان. تەك تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى عانا الاكول حالقىمىزدىڭ دەمالاتىن ورنىنا, شيپاجايىنا اينالىپ جاتىر.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى: قاراتاۋ دەگەن تاۋ «ەلىم-اي» داستانى ومىرگە كەلگەن كەزىندە الاكولدىڭ شىعىس جاعىندا بولعان.
«شىڭعىز حان» اتتى كىتابىمدا («فوليانت», استانا, 2022) كەلتىرىلگەن دەرەك بويىنشا, قازىرگى كەزدەگى جەتىسۋ مەن اباي وبلىسىنىڭ شەكاراسىنداعى جوڭعار الاتاۋى شىڭعىز حاننىڭ زامانىندا كۋحي سياح (قارا تاۋ) دەپ اتالعان. ول تاۋلار ‒ ف.سترالەنبەرگتىڭ 1730 جىلى شىققان «ۆەرحنەە پريوبە ي پريرتىشە» دەگەن كارتاسى مەن ك.ريتتەردىڭ 1839 جىلعى شىققان «رۋسسكي التاي» دەپ اتالاتىن كارتاسىنداعى بوروتولا مەن ەمىل وزەندەرىنىڭ ارالىعىنداعى Mons Kara Nudun (قارا تاۋ) دەگەن تاۋ.
بۇل تاۋلار شىنىندا الىستان قاپ-قارا بولىپ كورىنەدى, ونشا بيىك تە ەمەس (1000-2000 مەتردەن اسپايدى). ول تاۋلاردىڭ قازىرگى جامبىل مەن تۇركىستان وبلىسىنداعى قاراتاۋدان ەش ايىرماسى جوق. سوندىقتان بىزدىڭشە, التايدان اۋىپ كەلىپ, ەجەلگى وڭتۇستىك جەرىندەگى كۋرتاقتىڭ ەتەگىنە قونىستانعان حالىق ول تاۋدى وزدەرىنىڭ ەجەلگى مەكەنىندەگى تاۋعا ۇقساتىپ, قاراتاۋ دەپ اتاپ كەتكەن.
بىزدىڭشە, جوڭعارلار مەن قالماقتاردىڭ شاپقىنشىلىعى كەزىندە التاي مەن ونىڭ توڭىرەگىنەن ۇدەرە كوشكەن جۇرت (جالايىر, دۋلات, ارعىن, كەرەي, ۋاق, نايمان جانە كىشى ءجۇز رۋلارى) شىعىستاعى جوڭعار الاتاۋىنان (قاراتاۋدان) بەرى قاراي اسىپ ءتۇسىپ, الاكولدىڭ ماڭايىنا ءبىر توقتاپ («ەلىم-ايدا» ايتىلعانداي «سۇلاپ»), سودان سوڭ كۇش جيناپ, وڭتۇستىك, باتىس جانە سولتۇستىك ولكەلەرگە قاراي بەتتەگەن. ونى اتالعان رۋلاردىڭ قازىرگى قازاقستان اۋماعىنداعى تۇراقتاعان جەرلەرىنەن انىق كورۋگە بولادى.
مىسالى, كەرەيلەر مەن ۋاقتار التايدىڭ تورىنەن ەرتىستى بويلاپ ەسىل مەن توبىل وزەندەرىنىڭ بويىنا دەيىن, ءارى قاراي تۇمەن مەن قورعانعا دەيىن ىعىسقان.
ال توبىقتى رۋى شىعىس قازاقستان جەرىنەن, رەسەيدىڭ ور (قازىرگى ورسك) قالاسىنا دەيىن اۋىپ بارعان, سوداڭ سوڭ كەرى قايتىپ, قازىرگى اقتوبە وبلىسىنداعى ىرعىز بەن تورعاي وزەندەرىنىڭ بويىندا ءبىراز جىل تۇراقتاپ, ودان كەيىن ولاردىڭ ءبىر بولىگى سىرعا قاراي اۋعان, ءسويتىپ بۇحارادان ءبىر-اق شىققان, ال قالعاندارى قايتىپ كەلىپ قازىرگى قاراعاندىنىڭ قارقارالىسى مەن اباي وبلىسىنداعى قاراۋىل مەن شىڭعىستاۋعا كەلىپ قونىستانعان. ول تۋرالى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومانىندا, وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارى بۇحارا كەڭەستىك حالىقتىق رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلىعىندا بولعان مىرزا ناۋرىزباەۆتىڭ «ەڭبەكشى قازاق» (قازىرگى «Egemen Qazaqstan») گازەتىندە جاريالانعان ماقالالارىندا ايتىلعان.
جوڭعار الاتاۋىنىڭ ارجاعىنداعى موعولستان (مۇعۇلستان) دەپ اتالعان جەردە تۇرعان دۋلاتتار, ول تاۋدان بەرى ءوتىپ, قازىرگى جالاڭاش كولدىڭ ماڭايىنا, بالقاش كولىنىڭ وڭتۇستىگىنە, Iلە مەن قاراتال وزەندەرىنىڭ ارالىعىنا, شىلىك اۋدانىنان الماتى قالاسىنىڭ ماڭايىنا, ودان بەرى Iلە الاتاۋىنىڭ بوكتەرىن جاعالاي تاشكەنت قالاسىنىڭ شىعىس جاعىنداعى بوستاندىق اۋدانى مەن اتالعان قالانىڭ اينالاسىنداعى جەرلەرگە, قازىرگى قاراتاۋدىڭ توڭىرەگىنە قونىستانعان.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت – «ەلىم-ايداعى» ەدىلدىڭ بويىنداعى قالماقتاردىڭ قازاقتارعا جاساعان شاپقىنشىلىعى تۋرالى. ويتكەنى بۇل جەردە التايدىڭ ارجاعىن مەكەندەگەن ويرات تايپاسىنىڭ ءبىر تارماعى سانالاتىن قالماقتار قالايشا ەدىلدىڭ بويىنا بارىپ قالدى دەگەن سۇراق تۋىندايتىنى ءسوزسىز.
راشيد اد-ءديننىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» دەگەن ەڭبەگىندە ويراتتاردىڭ تۇركىلەرگە جاتاتىنى ايتىلعان. شىنعىز حان داۋىرىندە ويراتتار التايدىڭ ارجاعىنداعى سەڭگىر مۋران دەگەن سەگىز وزەننىڭ بويىن مەكەندەگەن. ولار شىڭعىز حان اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بولعان. شىڭعىز حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى ويراتتاردان قىز الىپ, ولارعا قىز بەرىپ, قۇدا-جەگجات بولىپ, تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتقان.
ويراتتىڭ قالماق جانە جوڭعار دەگەن تارماقتارى, تاريحي دەرەكتەر بويىنشا, شىڭعىز حان داۋىرىنەن كەيىن, ياعني XIII-XIV عاسىرلاردا عانا پايدا بولعان. XV عاسىردىڭ باسىندا ويراتتار مەن ونىڭ تارماقتارى ءبىر وداققا بىرىگىپ, شىڭعىز حان اۋلەتىنە باعىنۋدان باس تارتىپ, وزدەرىنىڭ جەكە ساياساتىن جۇرگىزە باستاعان. سول كەزدەن باستاپ قالماقتار قازاقتىڭ بايتاق جەرىنە كوز تىگىپ, بىرنەشە رەت شاپقىنشىلىق جاساعان. XVI عاسىردا ىشكى الاۋىزدىقتىڭ سەبەبىنەن بيلىككە تالاسقان قالماقتار ۇشكە ءبولىنىپ, ءبىر بولىگى ويرات تايپالارىنىڭ قۇرامىندا قالعان, ەكىنشى بولىگى شىعىسقا قاراي اۋعان, ال ءۇشىنشى بولىگى قازاق جەرى ارقىلى ءوتىپ, ولاردى قىرىپ, كۇيزەلىسكە ۇشىراتىپ, مالدارىن ايداپ كەتىپ, رەسەيدىڭ كومەگىمەن كاسپي تەڭىزىنىڭ سولتۇستىگىندەگى جەرلەرگە بارىپ قونىستانعان, وندا قالماق حاندىعىن قۇرعان. ءسويتىپ, قازىرگىشە ايتقاندا, رەسەي مەن قازاق حاندىعىنىڭ اراسىنداعى بۋفەرلىك مەملەكەتكە اينالعان.
XVII عاسىردىڭ ورتا شەنىندە ويراتتار التايدىڭ ەكى جاعىنا دا قونىستانىپ, جوڭعار (جوڭعاريا) دەگەن مەملەكەت قۇرىپ, XVIII عاسىردىڭ باسىندا قازىرگى وسكەمەن قالاسىنىڭ شىعىسى مەن سولتۇستىگىندەگى ەنەسەي وزەنىنىڭ باسسەينىندەگى جەرلەردى جاۋلاپ العان. بىرنەشە دۇركىن قازاق جەرىنە شاپقىنشىلىق جاساعان, سولاردىڭ ىشىندە 1723 جىلعى شاپقىنشىلىقتىڭ زاردابى وتە اۋىر بولعان, قارۋ كوتەرەتىن قازاقتاردىڭ كوبىسىن قىرىپ تاستاپ, ۇيلەرىن ورتەپ, قالالارىن تالقانداپ, مالدارىن ايداپ كەتكەن. سودان سوڭ قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزى بىرىگىپ, جوڭعارلارعا ويسىراتا سوققى بەرىپ, قازاق جەرىنەن ايداپ شىققان.1757 جىلى قىتاي اسكەرى جوڭعارلاردى تۇگەلدەي دەرلىك قىرىپ جىبەرگەن. ال ەدىل بويىنىڭ قالماقتارى بىرنەشە دۇركىن قازاق جەرى ارقىلى وزدەرىنىڭ اتاجۇرتىنا ورالعىلارى كەلگەن, بىراق ولاردى قازاقتار ويسىراتا جەڭىپ, ەدىلدىڭ بويىنا قايتادان قۋىپ تىققان, ءسويتىپ ولار جات جەردە قالىپ قويعان. سونىمەن ەكى عاسىردان استام قازاقتارعا قيانات جاساعان جوڭعارلار مەن قالماقتاردىڭ تاعدىرى وسىلاي بولعان.
بۇل – «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ تەك ەكى عاسىردان استام تاريحى. ودان بۇرىن دا, كەيىن دە حالقىمىز قانشاما قيىنشىلىقتى باستان كەشىرگەنى بەلگىلى. ولاردى جاس ۇرپاق بىلگەنى ابزال. ويتكەنى وتكەندى بىلمەگەننىڭ بولاشاعى ب ۇلىڭعىر.
ەرجان يساقۇلوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
