كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
ەرتە ورتا عاسىرلاردا اراب گەوگرافتارى كارتالارىندا ۇلى دالانى «حازلاجيا» نەمەسە «حارلۋحيا» دەپ اتالعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. بۇل اتاۋلارداعى «قاز», «قار» تۇبىرلەرى ەرتە زاماننان «تاۋ» ماعىناسىن بەرگەنىن ايتا كەلىپ (رعا اكادەميگى ا.ۆ.دىبو), ءتىل عالىمدارى بۇل ءتۇبىر سوزدەردىڭ قايسىسى ءبىرىنشى ايتىلعانى جونىندە وسى كۇنگە دەيىن داۋ تۋدىرىپ كەلەدى. جالپى, اسان قايعى, بۇحار جىراۋلاردىڭ ارقاداعى شىڭعىستاۋ, ۇلىتاۋ, قارقارالى وڭىرىندەگى تاۋلار جۇيەسىن «ون ەكى قازىلىق, وي تۇڭدىك» دەپ تۇتاستاي اتاۋى كەزدەيسوق ەمەس. سونىمەن بىرگە عالىمنىڭ باستى عىلىمي ەڭبەگى «قار», ياعني «تاۋ» ماعىناسىن بىلدىرەتىن (تاۋ ەلى) قارلىق تۇركىلەرىنىڭ مەملەكەتىنە ارنالسا, ال تۋعان جەرى قارقارالى تۋرالى ەڭبەگىن «قارقارالى – قازىلىق» دەپ اتاسا, ماقالا ءمانى مەن سىرى تۇسىنىكتى. كەزىندە جەرلەسى, داۋىلپاز اقىن قاسىم امانجولوۆتىڭ مەرەيتويىندا جازعان ماقالاسىن «قازىلىق-قاسىم» دەپ اتاعان ەدى. ەندەشە, بۇگىندە ساتاي ماقسۇت ۇلى «قازىلىق عالىم» اتالۋعا ابدەن قاقىلى دەپ ەسەپتەيمىز!
ۇلتتىق تاريح حالىقتىڭ رۋحى مەن زەردەسىن, اتا ءتىلىڭدى, بايتاق ءداستۇرىڭدى, وتانشىلدىق سەزىمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ وياتارى اقيقات. وسى ورايدا ساتاي سىزدىقوۆ «ورحون جىرلارى – تاريحي دەرەك», «قارلىق-قاراحان مەملەكەتىنىڭ تاريحى», «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى: قالىپتاسۋى, ءۇش نەگىزى جانە تاريحي ساباقتاستىعى», «قارقارالى – قازىلىق», «اباي جانە ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ مۇرالارى: وركەنيەتتىك ساباقتاستىق», ءتورت تومدىق «قازىلىق» اتتى سۇبەلى مونوگرافيالارى مەن عىلىمي-تانىمدىق ەڭبەكتەرىندە تۇركى داۋىرىندە قازاقستان تەرريتورياسىندا قالىپتاسقان مەملەكەتتەردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاۋزاعان. اتاپ ايتقاندا, ورحون-ەنيسەي تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىندەگى تاريحتى اۋىزشا بايانداۋ ءداستۇرى, ەتنيكالىق اتاۋلارى, تۇركى جۇرتتارىنىڭ تاريحي, مادەني, فالسافالىق جادىگەرى «وعىز-نامە» مەن «قورقىت اتا كىتابى» حاقىندا, تۇركىلەردىڭ كيەلى ورىندارىنىڭ ەتيمولوگياسى, قارا شور حيكاياسى, اراب حاليفاتى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنداعى تۇركىلەردىڭ ءرولى, ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ بەكتىك ينستيتۋتى مەن قازاقتىڭ بيلەر ينستيتۋتىنىڭ ساباقتاستىعى جانە گەنەزيسى, ورتاعاسىرلىق قارلىق تۇركىلەرىنىڭ قازاقتىڭ ەتنوگەنولوگيالىق شەجىرەسىمەن ورايلاستىعى, قارلىق تۇركىلەرىنىڭ قالا مادەنيەتى, شارۋاشىلىعى, الەۋمەتتىك قۇرىلىمى ناقتى دەرەكتەر, مالىمەتتەر, شىنايى ايعاقتار نەگىزىندە ايشىقتالعان.
تاريحتى تامىرشىداي تانۋ, ەستە جوق ەسكى زاماندى سويلەتۋ, دانالىقتىڭ كىتابى ۇلى دالانىڭ تاريحى مەن مادەنيەتىن بايانداۋ – تاريحشىدان ساقتىقتى, ساليقالىلىقتى, سارابدالدىقتى تالاپ ەتەتىنى انىق. سوندىقتان دا پروفەسسور س.م.سىزدىقوۆ ماڭىزدى دەرەكتىك اقپاراتتاردى تاريحي ۇدەرىستەردى تۇسىندىرۋدە ورىندى جانە وبەكتيۆتى قولدانادى. تاريح فيلوسوفياسىن جەتە مەڭگەرگەنىن, ونىڭ ءتۇپ-توركىنىنە دەيىن پايىمدايتىنىن, تەرەڭىنە وي جۇگىرتەتىنىن كورەمىز.
نەگىزىندە, حالقىمىزدىڭ ءتىلى, ءدىنى, ۇلتتىق سانا دەڭگەيى, ساياسي-الەۋمەتتىك قۇرىلىمى, باسقارۋ جۇيەسى, شىعارماشىلىق مادەنيەتى, فيلوسوفياسى, مەملەكەتتىك ستراتەگياسى كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە شىنايى باياندالعان. ەڭ باستىسى, بۇل بىتىكتاستا ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردە مەملەكەتتىڭ بولعانىن دالەلدەيتىن مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنىڭ جاريالانۋى ەدى. سوندىقتان دا پروفەسسور س.سىزدىقوۆ ءبىرسىپىرا ەڭبەگىن ورتاعاسىرلىق تۇركىلەردىڭ «ماڭگىلىك ەل» مەملەكەتتىك يدەولوگياسىن تانۋعا, ونىڭ كەيىنگى داۋىرلەردە جالعاسقانىنا ارنادى. ول بۇل يدەولوگەما تۇركىلەر دۇنيەتانىمى نەگىزىندە قالىپتاسقانىن دالەلدەدى. التىن وردا يمپەرياسى مەن قازاق حاندىعىنىڭ مەملەكەتتىك يدەولوگياسى كەيىن وتارشىلدىق بۇعاۋىنا تۇسكەن كەزدەگى الاش يدەياسىمەن استاسىپ جاتقانىن جارقىن مىسالدارمەن دالەلدەپ شىقتى.
س.م.سىزدىقوۆ 2020 جىلى ءۇش تىلدە (قازاق, اعىلشىن, ورىس) جارىق كورگەن ء«ال-فارابي جانە ماڭگىلىك ەل يدەياسى» مونوگرافياسىندا ءابۋناسىر تۇركىلەردىڭ قارلىق تايپالىق كونفەدەراتسياسىنان شىققاندىعى ايقىندالعان. وسىعان دەيىن ءال-فارابي جونىندە قانشاما ەڭبەك شىققانىمەن عۇلامانىڭ تەگىن تاپ باسىپ ەشكىم ايتا الماعانى بەلگىلى. تۇركى تەكتەس تايپادان شىققانى اتالعانىمەن, ناقتى دەرەك كەلتىرىلمەگەن. تۇركىلەردىڭ ءتول دەرەكتەرى ارقىلى ونىڭ قارلىق رۋ-تايپالىق بىرلەستىگىنەن شىققاندىعىن دالەلدەدى. ءال-فارابي ەجەلگى تۇركىلەردىڭ دۇنيەتانىمى نەگىزىندە جاساعان «ماڭگىلىك» ءىلىمى «ماڭگى ەل» مەملەكەتتىك يدەولوگياسىنىڭ تەوريالىق نەگىزىنە اينالعانىن نەگىزدەيدى. سونىمەن بىرگە ءال-ءفارابيدىڭ قالا-مەملەكەتتەر جايىنداعى كوزقاراسى مەن تۇركىلەردىڭ وركەنيەتى, ياعني قالا مادەنيەتى ء(ىح عاسىردا جازىلعان «حۋدۋد ءال-الام» شىعارماسىندا قارلىق ەلىندە 25 قالا بولعانى ايتىلعان) زەردەلەنەدى. زەرتتەۋشى ەتنوس, ەتنومادەنيەت, ەتنولينگۆيستيكا ماسەلەلەرىنە دە عىلىمي پايىمداۋلار جاسايدى.
ورتاعاسىرلارداعى كوشپەلىلىگى باسىم ۇلى دالا ەلىندە يدەولوگيا مەن يدەيالاردىڭ ساباقتاستىقتا دامۋى مەملەكەتتىلىكتىڭ دە ۇزدىكسىز جالعاستىقتا بولعانىنىڭ بەلگىسى. بۇل زەرتتەۋ جۇمىسى كەيبىر كورشى ەلدەردىڭ تەرىس پيعىلدى وكىلدەرى قازاق حالقىندا «مەملەكەت, شەكارا بولماعان» دەگەن سىڭارجاق كوزقاراس ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى.
كەزىندە, وسىدان 5-6 جىل بۇرىن, قازاقتا شەكارا, مەملەكەت بولماعان دەگەن ساياسي «قاڭقۋ» سوزدەر شىققان-دى. سوندا سوناۋ الماتىدان «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى تەلەفون شالىپ, پىكىر ءبىلدىرۋىن سۇراعان ەكەن. جاۋاپ رەتىندە «شەكارا نە وزەن بولار, نە كەزەڭ بولار» دەگەن ماقالا جىبەرىپتى. ەرتەڭىنە گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىنە باسىلادى. وندا ەكولوگيالىق مادەنيەتى جوعارى, تابيعاتپەن ۇندەس ءومىر سۇرگەن جانە «قاسيەتتى جەر-سۋ» سەنىمىندە بولعان كوشپەلىلەر اۋماعىن جەردىڭ رەلەفى ارقىلى, ياعني وزەن-سۋ نەمەسە كەزەڭ – تاۋ ارقىلى بەلگىلەگەن. سوندىقتان شەكارا اتاۋى قازاقتاردا شەت تىلىندە اتالماسا («گرانيتسا», «دەليميتاتسيا), ودان ول ەلدىڭ شەكاراسى نەمەسە مەملەكەتى بولماعان دەپ ايتۋ بەكەرشىلىك.
قاراحاندار اۋلەتى باسقارعان مەملەكەتتىڭ ىدىراۋى ناتيجەسىندە قارلىقتاردىڭ قويلىق, المالىق جانە حازار-قارلىق سياقتى ءۇش حاندىق قۇرىلعانى تۋرالى جاڭا تۇجىرىم اكادەميالىق ورتادا دا, شەتەلدىك باسىلىمداردا دا ايتىلمايدى. بۇل حاندىقتار تۋرالى ماسەلەلەر عالىم ەڭبەگىندە العاش رەت قاراستىرىلىپ, كەلەشەكتە وسى باعىتتا زەرتتەۋلەر كەرەگى ناقتىلاندى.
عالىمنىڭ تۋعان جەرى – قارقارالى تۋرالى «قارقارالى-قازىلىق» اتتى عىلىمي-تانىمدىق كىتابىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. وندا قالا اتۋىنىڭ قالىپتاسۋى, ەتيمولوگياسى, ءوڭىردى ەجەلدەن مەكەندەگەن قازاقتىڭ رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحىنا عىلىمي تالداۋ جاساعان. سونىمەن قاتار قارقارالى تاريحىن پاتشا وكىمەتىنىڭ 1824 جىلعى قارقارالى وكرۋگى تۋرالى ۋكازىنان باستاماي, ونىڭ عۇن-ساق, تۇركى داۋىرىنەن كەلە جاتقان مەكەن رەتىندە تانىلۋى العاش رەت عىلىمي ماسەلە رەتىندە العا قويىلدى. عالىم پارسى دەرەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, قارقارالى وڭىرىندە بۇدان 1185 جىل بۇرىن «قارقار» حاندىعى بولعانىنا ناقتى دالەلدەر كەلتىرگەن. سونىمەن بىرگە كىتاپتا وسى ۋاقىتقا دەيىن الاش تاريحناماسىندا جەتكىلىكتى تۇرعىدا كوڭىل اۋدارىلماي كەلە جاتقان ماسەلەگە, ياعني قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش قوزعالىسى باستاۋىن قارقارالى قالاسىنان الاتىندىعى, ياعني قارقارالىنى الاش قوزعالىسىنىڭ التىن بەسىگى رەتىندە تانۋعا كوڭىل اۋداردى. الاش قوزعالىسىنىڭ باستاۋى بولىپ تابىلاتىن 1905 جىلعى «قارقارالى پەتيتسياسى» وسىعان دالەل دەپ جازدى.
س.سىزدىقوۆتىڭ تاريحناما عىلىمىنداعى ءبىر جاڭاشىلدىعى – تۇركى داۋىرىندەگى العاشقى تاريحناماشىلار تۋرالى جاڭا تۇجىرىمداماسى. ادەتتە, وتاندىق عىلىمدا تۇركىلەر تاريحىن حاتتاۋشىلار مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدان, ياعني حV عاسىردان باستالاتىنى ايتىلادى. الايدا زەرتتەۋشى بۇل ۇستانىمدى جەتى عاسىرعا كەيىن شەگەرتىپ, ءۇىىى عاسىردىڭ باسىندا تۇرىك قاعاناتىنىڭ تاريحىن بىتىك تاستارعا جازعان تونىكوك, يولىع تەگىن جانە الپ ەلەتمىشتى تۇركىلەردىڭ العاشقى تاريحشىلارى رەتىندە مويىنداۋدى ۇسىنادى.
ءبىز عالىمنىڭ تەك عىلىمي ەڭبەكتەرىمەن عانا شەكتەلسەك, جەتكىلىكسىز بولار ەدى. ويتكەنى ول باسشىلىق جاساپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى «ەۋرازيا تاريحى جانە مادەنيەتىن زەرتتەۋ» ورتالىعىنداعى ارىپتەستەرىمەن عىلىمنىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى زاماناۋي وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مىسالى, س.سىزدىقوۆ «رۋحاني جاڭعىرۋ» اياسىندا مەملەكەتتىك باعدارلامانىڭ جەتەكشىسى بولىپ, ورتالىقتاعى ارىپتەستەرىمەن 3 ۇجىمدىق مونوگرافيا, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالى جانە حرەستوماتيانى جارىققا شىعاردى. بۇل كىتاپتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقالارى رەسپۋبليكاداعى بارلىق وبلىستىڭ ىشكى ساياسات باسقارمالارىنا, «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتى» كەاق, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى «قوعامدىق كەلىسىم» رمم, «وتانداستار قورى» كەاق-قا تاراتىلدى.
س.سىزدىقوۆ ءوزىنىڭ نەگىزگى عىلىمي باعىتى – ورتاعاسىرلىق تۇركىلەر مەملەكەتى جانە مادەنيەتىنىڭ تاريحىمەن عانا شەكتەلمەي, قازىرگى ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدا حالىقتىڭ تاريحي جانە رۋحاني ساناسىن قالىپتاستىرۋ جولىندا دا عىلىمي ىزدەنىس ۇستىندە. بۇعان كەيىنگى كەزدەرى باسىلىمداردى ۇزدىكسىز جاريالاعان ماقالالارى دالەل.
عالىم ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە دە بەلسەندى ارالاسادى. «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى» تۋرالى زاڭعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ» كوميسسياسىنىڭ, استانا قالاسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەڭەسىنىڭ مۇشەسى بولدى. سونىمەن قاتار قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ساراپشىلار كەڭەسىنىڭ, «تۇركولوگيا» ماماندىعىنان رەسپۋبليكالىق ادىستەمەلىك كەڭەستىڭ مۇشەسى. ونىڭ عىلىمداعى جەتىستىكتەرى جانە قازاق قوعامىنداعى بەلسەندى قوعامدىق-ساياسي قىزمەت لايىقتى باعالانىپ ءجۇر. «قۇرمەت» وردەنىنىڭ, «كۇلتەگىن» سىيلىعىنىڭ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىمىن دامىتۋعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىنىڭ يەگەرى, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇزدىك وقىتۋشىسى» (2006), «قازاقستاننىڭ رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەرى» بايقاۋىنىڭ (2022) جەڭىمپازى, قارقارالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قۇرمەتتى اكادەميگى جانە باسقا دا سالالىق مەدالداردىڭ يەسى.
اتا تاريحىمىز – ۇلتتىق, رۋحاني, ساياسي-الەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارىمىز بەن مىڭجىلدىق ۇزدىك تاجىريبەلەرىمىزدىڭ شارايناسى. ەلشىلدىك, مەملەكەتشىلدىك, قاھارماندىق ءىس-ارەكەتتەردىڭ الەمى. ادىلەتتى قازاقستان قوعامىنىڭ گۋمانيستىك ۇستانىمدارىن ودان ءارى وركەندەتۋ جولىندا بابالار اماناتى مەن قاعيداتتارىنىڭ ءمان-ماعىناسى ايرىقشا باعالى. سوندىقتان دا تاريحشى عالىم ساتاي سىزدىقوۆتىڭ ۇلت قۇندىلىقتارى مەن قاعيداتتارى تۋرالى تولعامدارى ەل تاريحىنداعى جاڭاشىل وي-تۇجىرىمداما رەتىندە قابىلداۋعا لايىقتى. سونداي-اق ول قازاقستان قوعامىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق-شىعارماشىلىق مادەنيەتىن كوركەيتۋگە, تاريح عىلىمىن دامىتۋعا ءالى دە كوپ ۇلەس قوسادى دەپ سەنەمىز.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
