الەمدىك وركەنيەتكە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز دا ءوز شاماسىنشا ۇلەس قوسا الدى. دالاسىنىڭ كەڭدىگى سياقتى ساناسى شەكسىز حالىقتىڭ وي بۇلاعىنان الۋان ءتۇرلى جىر-داستاندار مەن ءان-كۇيلەر تۋىندادى. ال ۇستالارىنىڭ قولىنان سول تۇستاعى وزىق ۇلگىگە ءتان نايزا-قىلىشتار مەن تۇرمىستىق قۇرال-جابدىقتار جاسالدى. وتكەن جىلى قولىما تۇسكەن, اقش-تىڭ ۆيللسون كىتاپحاناسىندا ساقتالعان «اۋعانستانداعى قازاق جانە وزبەك كىلەمدەرى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگى مەنى بەيجاي قالدىرمادى. اتالعان ەڭبەك شىعىس كىلەمدەرىن زەرتتەۋشى عالىم دجوردج ۆ. و'بەننوننىڭ اۆتورلىعىمەن جارىق كورىپ, باتىس جۇرتشىلىعىنا تاراعان.
1950 جىلدارى اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىندە قىزمەت ەتكەننەن كەيىن دجوردج كورنەللدە ساياساتتانۋدى وقىپ, ستەنفوردتا تاياۋ شىعىستى زەرتتەۋ بويىنشا ماگيستر دارەجەسىن الادى. 1962 جىلى ول اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتىندە جۇمىس ىستەدى. 1965 جىلى ول اۋعانستانداعى بەيبىتشىلىك كورپۋسى ديرەكتورىنىڭ كومەكشىسى بولىپ تاعايىندالدى. انە, سول كەزدە دجوردج ۆ. و'بەننون شىعىس كىلەمدەرى مەن ورتالىق ازيا مادەنيەتىن ءومىر بويى زەرتتەۋدى باستادى. «اۋعانستاندا بىردەن-ءبىر قۇندى نارسە كىلەمدەر» دەگەندى ول ۇنەمى ايتۋدان جالىقپاعانى شىندىق. ۋاقىت وتە كەلە دجوردج ورتالىق ازيا مادەنيەتىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن زەرتتەۋگە بار ىنتاسىمەن كىرىسىپ, زەرتتەۋ كىتاپتارىن جازىپ قالدىرۋعا نيەتتەندى.
«مەن ءۇشىن كىلەمدەر الەمى وتە قىزىقتى. ويتكەنى ونداعى قۇندىلىقتاردان كوپ نارسە ۇيرەنۋگە بولادى. كىلەمدەردىڭ دە كىسى قىزىقتىراتىن ءار ءتۇرى بار ەكەنى راس. ەلەۋسىز قالعان, ساۋدا-ساتتىققا سالىنباعان, ءتىپتى بازارعا اپارىلماعان توقىما كىلەمدەر تۋرالى ىزدەنىسىمدى باستاعانىما كوپ بولعان جوق» دەي كەلە, اۆتور ءوزىنىڭ سوناۋ 1966 جىلى اۋعانستانداعى بازارلاردان ەسكى كىلەمدەردى ساتىپ الا باستاعانىن, ءتىپتى كەيبىرىن 1975 جىلى ساتىپ العانىن جازادى.
«مەن وسىعان دەيىن وسىنداي كىلەمنىڭ 500-دەن استام ءتۇرىن كەزدەستىردىم. اتالعان كىلەمدەرگە كابۋلدىڭ كىلەم ساۋداگەرلەرى قىرعىز, وزبەك, قازاق, اراب, تاتار جانە ايماق كىلەمى دەگەن ءارتۇرلى اتاۋ بەرەدى». اۆتوردىڭ ايتۋىنشا,سول تۇستا توقىما بۇيىمدار تۋرالى اشىق اقپاراتتار بولماعاندىقتان, توقىما قولونەر بۇيىمدارىنىڭ جيىنتىعىن انىقتايتىن زەرتتەۋلەر كەرەك ەكەنىن العا تارتادى.
ءار قۇندىلىقتىڭ ىزدەۋشىسى مەن جالعاستىرۋشىسى تابىلسا, ءارى قاراي دامىپ, زەرتتەلىپ, وركەن جايارى انىق. امەريكا القابىنداعى شىعىس كىلەمدەرى مەن توقىما بۇيىمدارىن زەرتتەۋشى عالىم دجوردج ۆ. و'بەننون وسى سالاعا دەگەن ادال ماحابباتى مەن قىزىعۋشىلىعىن ەش توقتاتپاستان, شىعىس كىلەمدەرىنىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان ۇلەسى مەن ونىڭ شەبەر قولدان شىققان قۇندىلىق ەكەنىن باتىس الەمىنە تانىستىرۋدا ەسەلى ەڭبەك ەتتى. سول نەگىزدە ول اۋعانستان بازارلارىنداعى كونە كىلەمدەردىڭ اتاۋلارى تۋرالى دا ىزدەنىسىن باستايدى. اۋعان كىلەم ساۋداگەرلەرى كونە كىلەم بۇيىمدارىن ساتقانىمەن, ولاردىڭ شىعۋ تەگى جونىندە تىم از بىلەتىنى ونى قايران قالدىرادى. «اۋعانستانداعى كونە توقىما كىلەمدەر سونداعى ەتنوستىق توپتارعا تيەسىلى. سونىمەن بىرگە بۇل توپتار قازاقستان, قىرعىزستان سياقتى كەڭەستىك جۇيەدەگى حالىقتاردىڭ نەگىزگى وكىلدەرى بولماق» دەگەن تۇسىنىك بەرە كەلە, اۆتور ەسكى توقىما بۇيىمداردىڭ قاي حالىقتارعا تيەسىلى ەكەنىن انىقتاۋعا ۇمتىلادى.
گانس-ءرۋديننىڭ «انتيكالىق شىعىس كىلەمدەرى» اتتى كىتابىنداعى تۇركىمەن كىلەمى دەپ بەرىلگەن كىلەمنىڭ سالىستىرمالى تۇردە زەرتتەي كەلە قازاق كىلەمى بولىپ شىققانىنان دەرەك كەلتىرەدى. «لەفەۆردەگى 1979 جىلى اقپاندا وتكەن اۋكتسيونداعى كاتولوگتە «ەرساري كىلەمى بولۋى مۇمكىن, XIX عاسىردىڭ باسى» دەپ كورسەتىلگەن ەسكى كىلەم قازاقتارعا تيەسىلى جادىگەر» دەيدى شىعىس كىلەمىن تانۋشى عالىم ىشكى تولعانسىن جاسىرماي.
ول وسى ۋاقىتقا دەيىن ءوز كوزىمەن كورگەن كىلەمشەلەردىڭ ىشىندە انىق سيپاتتامالارى بار ەكى توپتى زەرتتەۋ نىسانىنا الادى. اتالعان ەكى توپتى قازاق جانە وزبەك كىلەمدەر توبى دەپ اتايدى. ەكى ءتۇرلى جادىگەر توبىن جۇيەلى تۇردە قاراستىرعان كەزدە ول كىلەمشەلەردىڭ سيپاتتامالارىن, موشكوۆانىڭ ەڭبەكتەرىندە كەزدەسەتىن دەرەكتەردى جانە كابۋل ساۋداگەرلەرىنىڭ اتاۋلارىن نەگىز ەتكەن.
كىلەم توقۋداعى ءتۇس تاڭداۋدا قولونەر يەسىنىڭ, جادىگەردى جارىققا شىعارۋشى حالىقتىڭ ومىرگە, دۇنيەگە دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەتىنى ءسوزسىز. «قازاق پەن وزبەكتىڭ كىلەمدەرىندە قىزىل, سارى, جاسىل, كوك بوياۋدى وتە دالدىكپەن پايدالانعان. سارى ءتۇستى كىلەمدەر شىن مانىندە ولاردىڭ كۇشى مەن ايقىندىعىن كورسەتەدى. قازاقتىڭ كىلەم شارۋاشىلىعىندا جاسىل ءتۇس ماڭىزدى رولگە يە» دەگەن پايىمنان وسىنى اڭعارعانداي بولامىز.
اقش عالىمىن كىلەم توقۋ تەحنيكاسى دا قىزىقتىرعانى راس. «قازاقتىڭ مۇنداي تۇردەگى شاعىن كىلەمدەرى سيرەك كەزدەسەدى. ناقتى فۋنكتسياسى بەلگىسىز, بىراق ولار توقۋ مەن ديزاينداعى وسى توپتىڭ وزىق ۇلگىلەرى ەكەنى راس. كىلەمدەرگە بەرىلگەن بوياۋلار وتە تاماشا. كىلەمنىڭ جيەكتەرىندەگى سىزبالار بەشير تۇركىمەندەرىنىڭ ۇلگىلەرىنە جاقىن كەلەدى. بۇل كىلەمدەردىڭ توقىما جىپتەرى قادانى جيەكتەرمەن بايلانىستىرىپ تۇرادى, ولار بارلىق جيەكتەر ارقىلى وڭدەلمەي, تەك قانا ءبىرىنشى جيەكتى قورشايدى. بۇنداي ۇلگى باسقا كىلەمدەردە, اسىرەسە وزبەكتەردىڭ كىلەمدەرىندە كەزدەسە بەرمەيدى» دەگەن تۇسىنىكتەمە بەرەدى.
زەرتتەۋشى بۇل كىلەمدەردىڭ ولشەمدەرى جونىندە دە كوپتەگەن زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ زەرتتەۋ نىسانىنداعى كىلەمدەردىڭ ىشىندە ەدەن توسەنىشتەرى ەرەكشە كورىككە يە ەكەن. ول زەرتتەي كەلە اۋعان ەلىندەگى قازاق كىلەمشەلەرىنىڭ ەكى ولشەمى بارىن العا تارتادى. مىسالى, ولار ۇزىن قادالى كىلەمدەر, بۇلاردىڭ ەڭ ۇلكەنى ادەتتە ۇزىندىعى 65 فۋت, ەنى 8-9 فۋت بولىپ, تەك ءبىر بولىك رەتىندە توقىلعان. ەكىنشىسى, قىسقا ءتۇيىندى كىلەمدەردىڭ ەنى 3 فۋت, ۇزىندىعى 4 فۋت شاماسىندا.
ونىڭ زەرتتەۋىنشە, قازاق كىلەمدەر توبى توقىما بۇيىمدارىنىڭ تولىق جيىنتىعىن كورسەتىپ, ەدەنگە توسەيتىن كىلەمشەلەر دە سونىڭ نەگىزىندە جاسالادى ەكەن. اسىرەسە كىلەمدەردەگى ديزاين, ماتەريالدىڭ جاعدايى, تۇستەردەگى ەرەكشەلىك كوشپەلىلەر ءداستۇرىنىڭ ساقتالعانىن كورسەتەدى.
«قازاق كىلەمدەرىنىڭ ويۋلارى دەرلىكتەي گەومەتريالىق ولشەمدە جاسالعان. دەگەنمەن, جيەكتەردەگى قۇرىلىمداردىڭ سانى شەكتەۋلى. كىشكەنە كىلەمشەلەر مەن قولسومكەلەردە ديزاين ەرەكشەلىگى ەركىن بولعانى انىق. قازاق توقىما ونەرىندە ادەتتە قىزىل, كوك, سارى, جاسىل, اق, قوڭىر سەكىلدى التى ءتۇس ءجيى قولدانىلادى». وسىلاي دەي كەلە اۆتور ءار ءتۇستىڭ ءار بۇيىمدا ءوز ءرولى بار ەكەنىن, بىلايشا ايتقاندا, ءتۇستى تاڭداۋ, ونى ورنىمەن پايدالانۋ دا سول حالىقتىڭ ومىرگە كوزقاراسى مەن ۇلتتىق دۇنيە تانىمىنا ساياتىنىن, سول ءۇشىن دە قازاق كىلەمدەرى كوشپەلى قوعامدى, ال وزبەك كىلەمدەرى وتىرىقشى حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن بەينەلەيتىنىن جەتكىزەدى. وسى نەگىزدە اۆتور ۇلتىمىزدىڭ وزىق قولونەر داستۇرىنە تيەسىلى بىرنەشە كىلەم ءتۇرىن ارنايى تانىستىرادى.
№1 قازاق كىلەمى, شامامەن 1880 جىل
«بۇل كىلەم قازاق كىلەمدەر توبىنا ءتان ۇلكەن توسەنىش كىلەمى. ونىڭ ءتۇسى جاقسى ءارى كورنەكى كۇيدە. ماتەريالى جىلتىر, كوللەكتسياداعى ەڭ كونە كىلەمدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قاراپايىم ديزاين ۇلگىسىن كورسەتىپ تۇر. ىلمەكتەرى كوك جانە جاسىل تۇستەرمەن دياگونال بويىنشا پايدالانىلادى. شاشاقتارى قوداستىڭ جۇنىنەن جاسالعان».
№2 شامامەن, 1900 جىلعا تيەسىلى ءونىم
«بۇل جادىگەر قازاق كىلەمدەرىنىڭ ديزاينىندا وزگەرىستەردىڭ تىم كوپ بولماعانىن ايشىقتايدى. بۇل ءونىمنىڭ جوعارىداعى كىلەمنەن ايىرماشىلىعى – قوسىمشا جولاقتى قۇرىلىمى جوق, جيەكتەرى تىم الشاق ەمەس, جاسىل جانە كوك ءتۇستى جاقسى سىڭىرگەن».
№3 قانار (جۋۆال), 1890 جىل
«قازاقتار ءارتۇرلى كولەمدەگى جۇك سومكەلەرىن جاساعان. قانار (جۋۆال) – بۇلاردىڭ ەڭ ۇلكەنى. بۇل قولونەر بۇيىمىن توقۋدا قىسقا تۇيىندەر قاجەت بولادى. سول ءۇشىن تۇيىندەردى اۋەلگى بايلامىنان كەيىن تاعى ءبىر رەت كەسۋ كەرەك. سۋرەتتەگى ۇلگى قاناردى توقۋ بارىسىندا ءجيى كەزدەسەتىن ديزاين ۇلگىسى بولماق».
№4 قانار, شامامەن 1880 جىل
«بۇل قانار الدىڭعى ۇلگىدەن كوپ ەرەكشەلەنەدى. سۋرەتتەگى ماتەريالدا قولدانىلعان قىزىل ءتۇس قازاق توقىمالارىندا سيرەك كەزدەسەدى. قاناردىڭ تۇيىندەرى ۇزىنداۋ, ال جيەك قۇرىلىمى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. قاناردىڭ بويىنداعى ديزاين ۇلگى باسقا ماتەريالداردا كوپ قولدانىلماعان. اتالعان ءونىمنىڭ شىنايى ىقلاسپەن ىستەلگەنى جوعارى جاعىنداعى شاشاقتارىنان-اق كورىنىپ تۇر».
№5 جاپقىش, شامامەن 1920 جىل
«اتالعان جادىگەر ءارتۇرلى ماقساتقا ارنالعان شاعىن توقىما بۇيىمى. مۇندا تىكبۇرىشتى جۇك سومكەسىن نەمەسە ونىڭ باسقى بولىگىن جاساۋ ءۇشىن ونىڭ ۇستىڭگى جانە ارتقى جاعىنا سىزىلعان جولاقتار كەزدەسەدى. اتالعان ءونىمدى ادەتتە مافراج دەپ اتايدى. بۇنى ادەتتە كىرە بەرىستە اياق كيىمدى قويۋ ءۇشىن دە پايدالانادى, ءتىپتى كەيدە ايەلدەر جەكە زاتتارىن ساقتايتىن بۇيىمدار سالىپ قويادى».
№6 تۇز دوربا, شامامەن 1890 جىل
«قازاقتىڭ توقىما ونەرىنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە تۇز دوربالاردىڭ دا بولۋى ولاردىڭ كوشپەلى ءومىر سالتىنىڭ دالەلى. سۋرەتتەگى تۇز دوربا وتە ساپالى ماتەريالدان جاسالعان, جۇمساق جانە ايشىقتى ءونىم. شاعىن عانا كولەمدەگى دوربا دالالىق ەرەكشەلىككە يە وزگەشە قولونەر ۇلگىسىمەن, جيەكتەرىندەگى قىزىل, سارى شاشاقتارىمەن اسپەتتەلىپ تۇر».
دجوردج ۆ. و'بەننون وسىلاي زەرتتەي كەلە قازاق توقىما ونەرىنىڭ وزىندىك ۇلگىسى بار ەكەنىن باياندايدى. ونىڭ اتالعان زەرتتەۋىندە سوناۋ 1900-1940 جىلدار اراسىنداعى اۋعان ەلىندەگى قازاقتاردىڭ قولىنان شىققان قورجىن, قالى كىلەم, اسپا كىلەمشە, قازاقى دوربا سەكىلدى قولونەر ونىمدەرىن سۋرەتتەرىمەن جەكە-جەكە ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرەدى. ونىڭ قالامىنان تۋعان «اۋعانستانداعى قازاق جانە وزبەك كىلەمدەرى» اتتى زەرتتەۋ جۇمىسىنىڭ تەڭ جارتىسى قازاق توقىما جادىگەرلەرىنە ارنالعان. كوز مايىن تاۋىسىپ ەڭبەك جازىپ, بار عۇمىرىن سارپ ەتىپ زەرتتەۋ جاساعان عالىمنىڭ ارتىنا قالدىرعان بۇل ەڭبەگى ءبىزدىڭ تارحىمىز ءۇشىن دە ورنى ەرەكشە بولا بەرمەك.
