ول كىسى وڭتۇستىك وڭىرگە بارعان سايىن قوجا-احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە ايالداپ, ۇلتىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارىنا, حاندار مەن سۇلتاندارعا, بيلەر مەن باتىرلارعا قۇران باعىشتايدى. بيىل دا تۇركىستان ساپارىن كەسەنەگە زيارات ەتۋدەن باستادى. بۇل – ۇلكەن كورەگەندىكتىڭ بەلگىسى.
قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اقىن, عۇلاما, بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق رۋحاني ۇستاز قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ جانە كەسەنە اۋماعىندا جەرلەنگەن باسقا دا تاريحي تۇلعالاردى زەرتتەپ, ۇرپاققا تانىتۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەردى. سونىمەن بىرگە يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن كەسەنەدە جۇرگىزىلىپ جاتقان كەشەندى عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن تانىستى.
بيىلدان باستاپ تاريحي عيماراتتىڭ مەملەكەت قورعاۋىنا الىنۋى – ۇلكەن جەمىستى ەڭبەك. وسىنىڭ ءبارىن كورىپ-ءبىلىپ وتىرعاننان كەيىن ارداگەرلەر اتىنان مەملەكەت باسشىسىنا راحمەتىمدى ايتايىن دەپ, قولىما قالام الدىم.
مەنىڭ جاسىم 84-تە. پرەزيدەنتكە, سونداي-اق ەل باسىنداعى باسقا دا ازاماتتارىمىزعا انالىق اق العىسىمدى ءبىلدىرىپ, ولارعا «ادامدىقتان ۇيرەن, جاماندىقتان جيرەن» دەگەن ۇلتىمىزدىڭ دانالىق ءسوزىن جەتكىزگىم كەلەدى.
ءۇمىت جۇمابايقىزى,
ەڭبەك ارداگەرى, زەينەتكەر
استانا
جاستاردىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم
قازىرگى قوعامدا جاستار ارالاسپايتىن سالا كەمدە-كەم. رەفەرەندۋم قارساڭىنداعى جۇمىس بارىسىندا ءوز قاتارلارىمنىڭ وسى ماسەلەگە قىزىعۋشىلىق تانىتقانىنا كۋا بولدىم. ماسەلەن, حالىقتىق شتاب وكىلدەرىنىڭ جۇرتشىلىقپەن جۇزدەسۋىندە كوپ اتىنان ساۋالدار قويىپ, ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردى مۇقيات تىڭداعان جاستاردىڭ اتوم ەلەكتر ستانسالارى تۋرالى ءوز بەتىنشە ىزدەنگەنى دە كورىنىپ تۇردى. وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن وتكەن رەفەرەندۋمدا دا وسى جاستار بەلسەندىلىك تانىتتى.
ەرتەڭ ەل تىزگىنىن ۇستايتىن قاتارلاستارىم بۇگىن قابىلداعان شەشىم ۇزاق جىلعى تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ نەگىزى ەكەنىن ۇعىنىپ, ەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن تاڭداۋ ۇستىندە اينالاسىنا ۇلگى كورسەتتى. جالپى, سىر جۇرتى ساياسي ناۋقاننان شەت قالماي, تاڭداۋ جاساۋعا ازاماتتىق ءۇن قوسقانىنا ريزاشىلىق بىلدىرەمىن. وسى رەتتە ەلىمىزدىڭ ەرتەڭگى ءال-اۋقاتى مەن كەلەشەك ۇرپاق تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن تاڭداۋدان سىرت قالعاندار سيرەك بولعانىن دا اتاپ كورسەتسەم دەيمىن.
جالپى العاندا, بۇگىندە اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ءتيىمدى ەكەنىن – كوزىقاراقتى جانداردىڭ ءبارى دەرلىك بىلەتىنى كۇمانسىز. ماسەلەن, جەر كولەمى تۇركىستان وبلىسىمەن پارا-پار عانا كورەيا رەسپۋبليكاسىندا كەمىندە ءتورت جانە ودان دا كوپ ەنەرگوبلوكتارى بار 4 اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەپ تۇر ەكەن. ۇشەۋىندە ەنەرگوبلوكتار سانىن كوبەيتۋ جوسپارلانىپ وتىرعان كورىنەدى. دەمەك, بۇل ماسەلەدە كەرى تارتۋعا ەش سەبەپ جوق بولسا كەرەك.
ارداق اۋكەنوۆ,
«اق قانات» جاستار قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى
قىزىلوردا
قاراپايىم, ارزان ءارى ءتيىمدى
بۇل حاتىمدا مەن ءوزىمنىڭ قۋات وندىرۋگە قاتىستى اشقان جاڭالىقتارىممەن بولىسكەندى ءجون كوردىم. اڭگىمەمدى ءسال ارىدەن باستاسام, العاشىندا روتورلىق گيدروەلەكترستانسانىڭ ءبىر ءتۇرىن ويلاپ تاپتىم. ونىڭ قۋاتىن تەوريالىق مەحانيكانىڭ ادىسىمەن ەسەپتەپ شىعاردىم. ءسويتىپ, قالاقشالاردى سۋدىڭ نەمەسە جەلدىڭ وتىنە 450-مەن ورنالاستىرسا, سۋدىڭ نەمەسە جەلدىڭ كۇشىن 50 پايىزعا دەيىن, ياعني بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا بولادى ەكەن.
وسىعان قاتىستى باسقا دا بىرقاتار جاڭالىق اشتىم. ماسەلەن, تۋربينالاردىڭ قالاقشالارى, جۇمىسشى دوڭگەلەگى ەنسىز بولسا, سوعان سايكەس سۋدىڭ كەدەرگىسى دە از بولادى. قازىرگى كەزدە جەل تۋربيناسىنىڭ تەك ءۇش قالاقشاسى بار ەكەنى بەلگىلى. ال سول ءۇش قالاقشانىڭ اراسىنان وتەتىن جەلدىڭ جۇمىس ىستەمەيتىنىن, ياعني پايداسى جوق ەكەنىن ەشكىم ەسكەرمەيتىن سەكىلدى. مەن جەل تۋربيناسىنىڭ قالاقشالارىن اينالاتىن اۋماعىن تۇگەل الىپ جاتاتىن ەتىپ ورنالاستىردىم. تەز ءارى ءۇپ ەتكەن جەلگە اينالادى, وعان قازىر قولدانىلىپ جۇرگەندەي اسا كۇردەلى ەمەس, قاراپايىم دا ارزان ۆارياتوردىڭ ءوزى جەتكىلىكتى.
اۆياتسيانىڭ اتاسى سانالاتىن عالىم-مەحانيك, گيدرو جانە اەروديناميكانىڭ نەگىزىن قالاۋشى ن.ە.جۋكوۆسكي: «قاناتى كوپتىڭ ۇتارى كوپ» دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. بۇل جەردە «قانات» ءسوزى «قالاقشا» دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر. ونىڭ بۇل يدەياسىن «جۋكوۆسكيدىڭ عاجايىپ دوڭگەلەگى» دەپ اتاعان. مەن ونى جەتىلدىرىپ, 2003 جىلى پاتەنت تە العانمىن. جاڭالىعىمنىڭ ارتىقشىلىعى مىنادا: قالاقشالار تىم جالپاق بولىپ كەتپەس ءۇشىن (تىم جالپاق قالاقشا باياۋ قوزعالادى) جۇمىسشى دوڭگەلەكتىڭ سىرتقى شەت جاعىنان ساقينا ورنالاستىردىم. ءسويتىپ, كوپدەڭگەيلى (منوگويارۋسنىي) جۇمىسشى دوڭگەلەك پايدا بولدى. مۇنداي تۋربينامەن وتە ۇزىن قالاقشالارسىز-اق كوپ قۋات الۋعا بولادى. ال قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن قالاقشالار سۋدىڭ اعىسىنا وتە ءسۇيىر بۇرىشپەن ورنالاسقان, جوعارعى جاعى قايقى بولىپ كەلەدى. سوندىقتان سۋدىڭ ەكپىن كۇشىن پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى از.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, قازىرگى گيدروتۋربينالار وزەن بويىندا وتە باياۋ اينالادى. مەنىڭ روتورلىق تۋربينامنىڭ قىسىمى جوعارى, پوتەنتسيالدىق ەنەرگيانى دا, كينەتيكالىق ەنەرگيانى دا پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جەتكىلىكتى. دەمەك, ونى سۋى از, اعىسى باياۋ وزەندەردىڭ بويىنا دا ورناتۋعا ابدەن بولادى. ەلىمىزدە شاعىن وزەندەردىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن ەسكەرسەك, پايداسى مەن تيىمدىلىگى ايتارلىقتاي زور بولاتىنىنا ەش كۇمان جوق. ماسەلەن, وستىك تۋربينام مەن گيدروتۋربينامدى مويناق گەس-ىنە ءار 20 مەتر سايىن ورنالاستىرسا, ءار تۋربينا 300 مەگاۆاتتان قۋات بەرە الادى. ال روتورلى تۋربينامدى ءار 10 مەتر سايىن كاسكادتى ەتىپ ورنالاستىرسا, ارقايسىسى 3000 مەگاۆاتتان قۋات وندىرەدى.
مەنىڭ تۋربينالارىمدى جاساۋ وڭاي, كەرەگى تەك گەنەراتور عانا. قىزىلورداداعى گەنەراتور زاۋىتى شىعارسا بولار ەدى. روتورلى گيدروتۋربينالارىمدى پايدالانسا دا, جەل تۋربينالارىمدى پايدالانسا دا قازىر قولدانىلىپ جۇرگەن ەلەكترستانسالاردان ونداعان, ءتىپتى 100 ەسە ارزانعا تۇسەدى. حاتىمدى اياقتاي كەلە ايتپاعىم, جاسالۋى وڭاي, قاراپايىم ءارى ارزان, تيىمدىلىگى جوعارى جانە ەكولوگيالىق جاعىنان وتە تازا ءوز ەلەكترستانسالارىمىزدى پايدالانايىق.
راقىمجان بوبەەۆ,
ونەرتاپقىش
شىمكەنت
