ميفتىك سانامىزدا «التىن قازىق» ۇعىمى كوبىنە ادامزاتتى اداستىرماس تەمىرقازىق جۇلدىزىنا بايلانىستى ايتىلادى. ول – دۇنيەنىڭ كىندىگى, اقىل مەن پاراساتتىڭ, باعدار مەن باعامنىڭ, تالعام مەن تانىمنىڭ ىرگەتاسى. كونە اڭىزدا «تەمىرقازىققا اقبوزات پەن كوكبوزات ارقاندالىپ, اينالا وتتاپ جۇرەدى». بۇلار – ءبىزدىڭ ارمان-تىلەگىمىز, نيەت-پەيىلىمىز. وسى قوس تۇلپاردى اڭدىعان جەتىقاراقشى تۋرالى تۇسىنىك – جۇرتتى ساقتىققا, جيناقىلىققا, امال تابۋعا شاقىرۋ. «جەتىقاراقشىنى تانىعان جەتى تۇندە اداسپايدى» دەگەن دەگەن ناقىل دا بار. ماحامبەت اقىن جاۋاپتى كەزەڭدەگى ەرلەر جورىعىن «تەمىرقازىق جاستانباي, قۋ تولاعاي باستانباي» دەپ بەينەلەيدى.
اسپان مەن جەردەگى بارلىق ۇعىم-تۇسىنىكتىڭ قۋاتى, ءرامىزى, دەرەگى ءبىزدىڭ ەلدىك پايىم-پاراساتىمىزدى قۇرايدى. كەيىنگى زاماندا اقىل سۇرار اقساقالدى, جۇرتقا ءجون كورسەتەر بىلىكتىنى «التىن قازىق» دەپ اتاعان.
حالقىمىزدىڭ ءبىر اتا ءسوزى – «سۋ اينالىپ جازىعىن تابار, ات اينالىپ قازىعىن تابار». بۇل – قالىڭ جۇرتتى سابىرعا شاقىرعان, قۇندىلىقتاردىڭ وزگەرمەيتىنىن تۇسىندىرگەن دانالىق. قاراپايىم ادامي پايىمدا بۇعان كەشەگى ەلدى الاڭداتقان تاسقىن سۋدىڭ باسىلۋىن جانە وسى ۇلىق مەيرامنىڭ قۇمعا سىڭبەي قايتا جاندانۋىن مىسال ەتسەك تە جەتكىلىكتى. ماڭداي تەر مەن ءال-اۋقاتتى تۇسپالدايتىن «قازىعىنا قارا اينالدى» (مال ءبىتتى) دەگەن ەسكى ءسوزدى دە ۇمىتپالىق.
سونىمەن, التىن قازىق – بەكەم, ورنىقتى تىرەك. ەلدىكتىڭ, مەملەكەتشىلدىكتىڭ, ادامدىقتىڭ, ادالدىقتىڭ, پاراساتتىڭ, قاجىر-قايراتتىڭ تىرەگى.
قايتا جاڭعىرعان رەسپۋبليكا كۇنى جادىمىزدا بايىرعى قازاق جەرىندەگى گەنەولوگيامىزبەن, تەك-تامىرىمىزبەن بايلانىستى كەمى 5 مىڭ جىلدىق قاۋىمدىق, جۇرتتىق, ۇلىستىق, ەلدىك, مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردى جاڭعىرتادى. كەيىنگى زامانداردا بەلگىلى ءبىر ەتنوسقا نەمەسە تايپالىق بىرلەستىككە تەلىنگەن (كەيدە جۇرناعى دەسەك تە) اتاۋلار سان عاسىر بۇرىن ءوز داۋىرىنە ساي مەملەكەتتى ايقىنداعانىن عىلىمي نەگىزدەي ءبىلۋىمىز قاجەت. سوندىقتان ساق, عۇن, ءۇيسىن, قاڭلى, ت.ب. ەلدىك قۇرىلىمدار – الدەبىرەۋدىڭ قانجىعاسىنا بايلاپ جىبەرەتىن دۇنيە ەمەس. سونداي-اق كەيىنگى قىپشاق داۋىرىنە بايلانىستى دا وسىنى ايتامىز. ءبىر كەزدە ءبارىمىز تۇتاس قىپشاق بولعانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتۋ – پارىز. تالاس (اتلاح ياكي وتتى) شايقاسىنان كەيىنگى تۇركىلىك رۋحاني بىرلىك پەن جوشى ۇلىسى ترانسفورماتسياسىن مەملەكەتشىلدىك اياعا كىرىكتىرگەن ءجون. وسى تۇرعىدان كەرەيدەن كەنەسارىعا دەيىنگى الداسپاندى قازاق حاندىعى – بەرگى مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ التىن قازىعى. رەسپۋبليكا مەرەيى مەن مارتەبەسى دەگەندە, ءبىز الاش اۆتونومياسى مەن تۇركىستان اۆتونومياسىن (مۇحتاريات), كەيىنگى قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسىن ساباقتاستىقتا قاراي بىلگەنىمىز ابزال. حالقىمىزدا دانەكەر, تامىزىق دەگەن ءتولتۋما ۇعىم بار. الاش اۆتونومياسى ۇكىمەتىندە مۇستافا شوقايدىڭ (تۇركىستان اۆتونومياسى ۇكىمەتىندەگى قىزمەتىمەن قاتار) جۇرگەنى, تۇركىستان اۆتونومياسى ۇكىمەتىن العاش مۇحامەتجان تىنىشبايدىڭ باسقارعانى, قازاق كەڭەستىك اۆتونومياسى (كەيىن رەسپۋبليكا) ۇكىمەتىنىڭ ءبىرىنشى قۇرامىنا الاش اۆتونومياسى ءبىلىم كوميسسياسىنىڭ باسشىسى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەنگەنى – ەلشىلدىك دانەكەرلىگىنە دالەل. تاۋەلسىز قازاقستاندى قالىپتاستىراردا دا ءدال وسىنداي ۇدەرىس بايقالدى. سوندىقتان جاراتىلىس زاڭىنا سايكەس «جوقتان ەشتەڭە بار بولمايدى, بار نارسە ەشقاشان جوعالمايدى».
تامىرىن مىڭجىلدىقتاردان تارتاتىن مەملەكەتتىگىمىزدىڭ قاينارى – حالىق پەن ادالدىق جولى. پرەزيدەنت ق.ك.توقاەۆ: «ادىلەتتى مەملەكەت ءوز حالقىنا جاناشىر بولماق. بيلىگى جەمقورلىقتان ادا, حالقى ەڭبەكشىل ەلدىڭ المايتىن اسۋى جوق. ادىلەت سالتانات قۇرعان جەردە قوعام جاڭارادى» دەۋىنىڭ ءمانى وسىندا.
ءبىز ادەتتە «مەملەكەت» ۇعىمىن تۇسىندىرگەندە اپلاتوننىڭ (ابايشا) كەيىن لاتىنشاعا اۋدارىلعان «Res publica» ەڭبەگىنە سۇيەنەمىز. تۇپنۇسقاسى – ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى IV عاسىرداعى زەرتتەۋ. وسىندا عۇلاما بايلىق پەن كەدەيلىكتىڭ اراجىگى قۇردىمعا ۇشىراتاتىن مەملەكەتتىك جۇيەنى سىناي وتىرىپ, ادامزات بۇگىنگە دەيىن ءجۇرىپ وتكەن مونارحيا, تيموكراتيا, وليگارحيا, تيرانيا سەكىلدى تار جول, تايعاق كەشۋدىڭ ءمانىن كورەگەندىكپەن تۇسىندىرەدى, دەموكراتيانىڭ بولمىسىن باعامداتادى. اينالىپ كەلىپ ۇلگى ەتەتىنى – جەتىك ياكي يدەالدى مەملەكەت. مۇنداي ەل ءتورت ساپا مەن قاسيەتكە يە بولۋ مىندەتتىگىن جازادى. ولار: دانالىق, ەرىك-جىگەرلىك, ەستيارلىق, ادىلەتتىلىك. وسىنى ناقتىلايتىن تاعى ءبىر ولشەم – «قابىلەتىنە قاراي اركىمنىڭ ءوز ورنىندا وتىرۋى».
پلاتوننىڭ ارمان-اڭسارىن عىلىم قانشا جەردەن ۋتوپيا دەسە دە, ىزگى نيەتىن ءھام التىن قازىقتى نۇسقاعانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى.
ەلدىك پەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن تەرەڭ تۇسىنگەن الاش كوسەمى ءاليحان بوكەيحان: ء«بىز اقىلسىز جۇرت ەمەسپىز. اق پەن قارانى, قيسىق پەن ءتۇزۋدى سالىستىرسا, اق پەن قارا دا, ءتۇزۋ مەن قيسىق تا جاقسى, تازا كورىنەدى», دەيدى. ءدال وسى تانىممەن (تالداۋ, ساراپتاۋ, جۇيەلەۋ) جۇرسەك, مەملەكەتشىل التىن قازىقتان كوز جازباسىمىز انىق.
