قارجى سەگمەنتى: الدىمىزدا التىنشى كەزەڭ تۇر

مۇمكىندىك پەن تاۋەكەلدىڭ اراسى – ءبىر-اق قادام. جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ەنۋى كەلەشەكتىڭ كەرەگەسىن كەڭەيتسە, جاھاندىق نارىقتىڭ تۇراقسىزدىعى تىعىرىققا تىرەي تۇسەدى. قارجى سەكتورى سان مارتە سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. ساراپشىلار تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتى بەس كەزەڭگە ءبولىپ قاراستىرادى.

كۇيرەۋ كەزەڭى. 1990 جىلدىڭ باسى مەن ورتاسى پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە ساياسي, ەكونوميكالىق ماڭىزدى جىل رەتىندە ەستە قالدى. ءوندىرىس توقتاپ, ەكونوميكا تۇرا­لا­دى. ەكونوميست ايبار ولجاەۆتىڭ ايتۋىن­شا, ەل ەگەمەندىگىن العان ساتتە بىزدە اۋەلى تولىق كۇيرەۋ كەزەڭى بولعان. جازۋشى دۋلات يسا­بەكوۆشە ايتساق, ءجۇن ساباپ وتىرىپ-اق سوتسيا­ليزمنەن نارىقتىق ەكونوميكاعا ءوتىپ كەتتىك. حالىقتىڭ تالعاجاۋ ەتەرلىك اس تاپپاي, الا دوربانىڭ جالپىحالىقتىق سيپاتقا يە بولاتىنى دا سول تۇس. ينفلياتسيا جۇزدەگەن, ءتىپتى مىڭ­داعان پايىزعا جەتتى. مەملەكەت بيۋدجەتiنiڭ تاپشىلىعى مەن ينفلياتسيا قاتار ءوستى. 

– 1991 جىلدان 1993 جىلعا دەيىن رۋبل زوناسىنىڭ كۇيرەۋى, ءبىزدىڭ ۆاليۋ­تاسىز قالۋىمىز كەسىرىن تيگىزدى. گيپەرينفلياتسيا, زاۋىت-ءوندىرىستىڭ بار­لىعىنىڭ توقتاۋى توقىراۋعا اكەلدى. وسىنداي قيىن زاماننان وتتىك, – دەيدى ساراپشى.

مەملەكەت داعدارىستان شىعۋدىڭ جولدارىن ىزدەپ, سارساڭعا ءتۇستى. ونىڭ ەڭ اۋەلگىسى – باعانى ىرىقتاندىرۋدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ ەدى. تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە ىرىقتاندىرۋ 1992 جىلى مۇنايدىڭ, مۇنايدان شى­عا­تىن ونىمدەردىڭ, باسقا دا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ باعاسى الەمدىك باعاعا دەيىن جوعارىلاۋى كەرەك دەگەن ۇرانمەن جۇر­گىزىلدى. سايكەسىنشە, ءار كاسىپكەر, ءار كا­سىپورىن ەڭ جوعارعى تازا پايدا العىسى كەلدى. سودان باعا شارىقتاپ ءوسىپ, ەل ەكونوميكاسى زارداپ شەكتى. ويسىراي وپىق جەگەننەن كەيىن جەكەشەلەندىرۋگە كوشتىك. 1991-1992 جىلدارى 5 000-عا جۋىق نىسان جەكەشەلەندىرىلىپ, ۇجىمدىق مەنشىككە بەرىلگەن 470-تەن استام كەڭشار بولدى.

العاشقى قادامدار كەزەڭى. 1993 جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگەنi ەنگىزسەك تە ينفلياتسيا بەلەڭ الا بەردى. ۇلتتىق بانك جاعدايدى رەتتەي باستاعان سوڭ عانا اقشا-نەسيە ساياساتى جولعا قويىلىپ, ۆاليۋتالىق رەتتەۋ جۇزەگە اسىرىلدى. ناتيجەسiندە, 1995 جىلدان باستاپ ينفلياتسيا دەڭگەيi تومەندەپ, ەكونوميكالىق وسىمگە جول اشىلدى. 1993-2000 جىلدار ارالىعىندا شەتەلدiك ينۆەستيتسيانىڭ كولەمi 12,5 ملرد دوللاردى قۇراعان.

– دۇربەلەڭنەن كەيىن العاشقى قادامدار كەزەڭى بولدى. ول 1993 جىلدان 2000 جىلعا دەيىن جالعاستى. ءتول تەڭگەمىزدى ەنگىزدىك. بانكتەر تۋرالى زاڭ قابىلداپ, قارجى نارىعىندا بەلگىلى ءبىر بيرجالار پايدا بولىپ, ويىن ەرەجەسى قالىپتاسا باستادى, – دەيدى ەكونوميست.

بۇل كەزەڭنىڭ اسا ماڭىزدى قادامى مەملەكەتتىك مەنشىكتى باسقارۋ مەن جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءبىرتۇتاس جۇيەسى ەدى. سول كەزدە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا ءجىتى ءمان بەرىلدى. كوتەرمە-ساۋدا بۋىنىن قوسا العاندا بۇرىنعى كەڭەستىك ساۋدا جۇيەسىن وزگەرتۋگە دەن قويىلدى. 1994 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ ماكروەكونوميكالىق رەتتەۋ باس­تالدى. باعانىڭ ءوسۋى ءبىراز تەجەلىپ, ينفلياتسيانىڭ ءوسۋ قارقىنى ەلەۋلى تۇردە تومەندەدى. اقشا-قاراجات سالاسىنا دا ءبىرشاما بەرەكە كىردى.

ورلەۋ كەزەڭى. 2000-2002 جىلدارى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ء(ىجو) جيىنتىق ءوسىمى 35,5 پايىزدى قۇراعان. ساۋاتتى ماكروەكونوميكالىق ساياسات ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن ەداۋىر كوتەرگەن سوڭ, تمد ەلدەرى اراسىندا جان باسىنا شاققاندا شەتەلدىك ينۆەستيتسيا تارتۋ جونىنەن كوش باستادىق. شەتەلدىك ينۆەس­تورلاردى, الەمدەگى اسا ءىرى كومپانيالاردى دا تارتۋ كوپتەگەن تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتتى. 2000 جىلدان باستاپ 2008 جىلعا دەيىن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءبىلىم بەرۋگە, دەنساۋلىق ساقتاۋعا, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋعا ارنالعان شىعىنى 5 ەسە ءوستى.

وسى تۇستا رەتكە كەلگەن ءبىر ماسەلە –زەينەتاقى تولەۋ ەدى. ۇكىمەت زەينەتاقى ماسەلەسىن شەشۋدە ءۇش باعىتتا جۇمىس ىستەدى. ءبىرىنشى – زەينەتاقىنىڭ بۇرىنعى قارىزدارىن جابۋ, ەكىنشىسى – زەينەتاقىنى ۋاقىتىندا تولەۋ, ءۇشىنشىسى – زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋ. تولەنبەگەن زەي­نەتاقى تولەنىپ, ودان ءارى ارتتىرۋ شارالارى جۇرگىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, زەينەت­اقىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 1998 جىلى 3 مىڭ تەڭگە بولسا, 2000 جىلى 4 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. 2000-2002 جىلدارى زەينەتاقى تولەمدەرىنىڭ ەڭ از مولشەرى ءۇش مارتە ارتىپ, 23 پايىزعا ءوستى. 2004 جىلدىڭ قاڭتارىنان تومەنگى زەينەتاقى مولشەرى 5 800 تەڭگەنى, ال ورتاشا زەينەتاقى مولشەرى 8 335 تەڭگەنى قۇرادى.

– 2000-2007 جىلدار ارالىعىندا ءبىز ورلەۋ كەزەڭىندە بولدىق. ول كەزدە مۇناي باعاسى باررەلىنە ءجۇز دوللاردان اسىپ تۇردى. بىزگە ارزان شەتەلدىك نەسيەلەر كەلدى. ەلىمىزدىڭ سۋۆەرەندى رەيتينگتەرى جوعارى بولدى. بانكتەر شەتەلدەن 1-2 پا­يىزبەن دوللارلىق نەسيە الىپ, حالىققا تاراتتى. كرەديت نارىعى اياسىنىڭ كەڭەيۋى تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ باعاسىن دا ءوسىردى, – دەيدى ا. ولجاەۆ.

داعدارىس كەزەڭى. ساراپشىمىزدىڭ ايتۋىنشا, 2007 جىلى حالىقارالىق قارجى-نەسيە داعدارىسى ءبىزدىڭ قارجى جۇيەمىزگە دە قاتتى قىسىم كورسەتكەن. قارىز الۋدىڭ ىشكى كوزدەرىنە تاۋەلدىلىك باستالعان. 2008 جىلى ءبىزدىڭ ەكسپورت ونىمدەرىنە دەگەن الەمدىك سۇرانىس تا تومەندەگەن. مۇنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگىمىزدىڭ ءباسىن تومەندەتكەن.

– ودان كەيىن داعدارىس فازاسىنا تۇستىك. 2007 جىلى اقش يپوتەكا نارىعىندا داعدارىس باستالعاندا, الەمدىك قارجى نارىعىنىڭ سالقىنى بىزگە دە ءتيدى. ءسويتىپ دەۆالۆاتسيالىق كەزەڭگە وتتىك. 2014 جىلعا دەيىن وسى داعدارىسپەن كۇرەستىك, – دەدى ساراپشى.

مەملەكەتتىك كاپيتاليزم. ساراپ­شى­نىڭ ايتۋىنشا, كەيىننەن داعدارىس پەن ەكونوميكانى قولدان باسقاراتىن مەملەكەتتىك كاپيتاليزم زامانىنا كەلدىك. وسى داعدارىس زامانىندا ءتۇرلى بانكتى قۇتقارۋ, ولاردى مەملەكەت ەسەبىنەن اسىراۋ باستالدى. بارلىق نارىق, بۇكىل بانك, تەڭگە, بارلىعى بەلگىلى ءبىر باقىلاۋعا الىندى. ءبارى دە مەملەكەت قامقورلىعىنا ىلىكتى. مەملەكەت ەكونوميكانىڭ بارلىق سەكتورىنا ەنىپ كەتتى. دەگەنمەن سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاداعى ۇلەسىن ازايتۋ تۋرالى اڭگىمە ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل ۇدەرىس بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلىپ تا جاتىر. ماسەلەن, ۇلتتىق بانك بىرنەشە مەملەكەتتىك باعدارلاماداعى ميسسياسىن ءتامامدادى.

قازىر ءبىز التىنشى كەزەڭگە اياق باساتىن تاعدىرشەشتى تارماققا تاياپ تا قالعان سەكىلدىمىز. مەملەكەت بيزنەسكە قويىلاتىن اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى الىپ تاستاۋمەن بەلسەندى تۇردە اينالىسىپ جاتىر. شاعىن جانە ورتا بيزنەس نەگىزگى باسىمدىققا اينالدى. ءيا, ءتۇرلى باعدارلامالار ارقىلى بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ, سۋبسيديا ۇسىنۋ ۇدەرىسى توقتاعان جوق. بىراق مۇنىڭ ءوزى بيزنەس اياقتان تۇرىپ كەتكەنگە دەيىنگى دەمەۋ ارەكەتى. قازىر مەملەكەت بيزنەستىڭ قولتىعىنان سۇيەمەسە, كەيىن ءبارى كەش بولماق. پرەزيدەنت مۇنى وتە جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر. سول سە­بەپتى ءار جولداۋىندا, ءار باستاماسىندا كاسىپ­كەرلىككە جاعداي جاساۋ, بيزنەس مۇمكىندىكتەرىن ۇلعايتۋ جايىن نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس.

كەلەسى كەزەڭدە بيزنەس ۇلتتىق ەكونو­ميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالادى, دايىن ونىمدەر تىزبەگى قالىپتاسادى, ءوندىرىستىڭ بارلىق ساتىسى ءوز ەلىمىزدە قامتاماسىز ەتىلەدى, ءوز ميسسياسىن ادال اتقارعان مەملەكەتتىك باعدارلامالار ۇلەسى ازايادى دەپ كۇتەدى ساراپشىلار.

قاي ۋاقىتتا دا داعدارىس مۇمكىندىك دەپ سانالعان. پاندەميا, مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى, ودان كەيىنگى گەوساياسي شيە­لەنىستەر, سوڭىن ءىزى الا لوگيستيكالىق تىزبەك­تەردىڭ بۇزىلۋى ەكونوميكادا ىركىلىس تۋعىزدى. ولاردىڭ نەگىزگىلەرى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى (ازىق-ت ۇلىك يمپورتىنىڭ ارتۋى), ­ينفلياتسيا, تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى, تاسى­مال قۇنىنىڭ ارتۋى. بىراق وسىنىڭ ءبارى بىزگە باسقا ەسىكتەردى ىزدەۋگە ىنتالاندىردى, تيىسىنشە تىعىرىقتان شىعۋدىڭ امالىن دا تاپقاندايمىز.