– راشيدا ەرىمقىزى, تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ, شەت ەل ارحيۆتەرى مەن مۋزەي قورلارىنداعى وتكەنىمىزگە قاتىستى قۇندى جادىگەرلەردى ەلگە قايتارۋ ءىسى مادەني قاۋىمداستىققا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىرعانى ءمالىم. مەرەكە قارساڭىندا كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان كورمەنىڭ ءمان-ماڭىزى, ماقسات-مىندەتى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز؟
– ەڭ الدىمەن ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلى مەرەكەسى قۇتتى بولسىن! مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا: «تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى شەتەل مۇراجايلارىنان قازاقستانعا قايتارۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ ماڭىزدى. ونداي مۇمكىندىك بولماسا, ەلىمىزدەگى مۇراجايلارعا قويۋ ءۇشىن جادىگەرلەرىمىزدىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسىن جاساۋ كەرەك» – دەگەن بولاتىن. وسىعان وراي پرەزيدەنتىڭ شەتەل قورلارىنداعى تاريحي جادىگەرلەر مەن ارحيۆ قۇجاتتارىن ەلىمىزگە قايتارۋ جۇمىستارىن جانداندىرۋ جانە ولاردىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەلەرىن الۋ تاپسىرماسى نەگىزىندە ورتالىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرى رەسەيدىڭ استراحان, ومبى جانە ورىنبور قالالارىنىڭ ارحيۆتەرى مەن مۋزەيلەرىنە ىسساپارمەن بارىپ, قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندى قۇجاتتار مەن جادىگەرلەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ قايتتى. بۇگىنگى كورمەدە سول ساپار بارىسىندا قولعا تۇسكەن ماڭىزدى ماتەريالداردى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
–استراحان قالاسىنا ارحەوگرافيالىق ىسساپارعا كىمدەر باردى جانە قانداي ماڭىزدى ماتەريالدار ەلگە اكەلىندى. وسىعان توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ورتالىق مۋزەيدىڭ مۋزەيلىك دەرەكتانۋ جانە قولجازبا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى جاسۇلان بەلتەنوۆ جانە ەتنوگرافيا ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى اراي بالاەۆا 23 قىركۇيەك پەن 1 قازان ارالىعىندا استراحان قالاسىندا ارحەوگرافيالىق ءىسساپاردا بولىپ, ء«حVىىى-حح عاسىرلارداعى قازاقستاننىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» تاقىرىبى اياسىندا عىلىمي ماتەريالداردى ىزدەستىرۋ, جيناقتاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. استراحان مەملەكەتتىك بىرلەسكەن تاريحي-ارحيتەكتۋرالىق مۋزەيىنىڭ قوردى ەسەپكە الۋ بولىمىنەن قازاق حالقىنىڭ ءحىح – حح عع. كەزەڭدەرىنە قاتىستى ەتنوگرافيالىق ماتەريالداردان 309 ەكسپوناتتىڭ ءتىزىمى عىلىمي اتريبۋتسياسىمەن قوسا الىندى. ونىڭ ىشىندە سىرعا, شاشباۋ, شەكەلىك سياقتى سان الۋان زەرگەرلىك بۇيىمدار, بەشپەنت, شاپان, ساۋكەلە, قالپاق, كيمەشەك سياقتى كوپتەگەن كيىم تۇرلەرى, كىلەم, الاشا, تەكەمەت, سىرماق سياقتى توسەنىش بۇيىمدارىنان تۇراتىن زاتتىق مادەنيەتىمىزدىڭ ۇلگىلەرى بار. سونىمەن قاتار, قازاقتىڭ ءحىح – حح عاسىردىڭ باسىنداعى ءومىر تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىن فوتوسۋرەتتەر ءتىزىمىنىڭ ماڭىزى دا ەرەكشە. استراحان وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن بارلىعى 15 ءىس قارالىپ, 923 بەتتەن تۇراتىن ماتەريالدىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسى اكەلىندى. ارحيۆ قورلارىن ىزدەستىرۋ, جيناقتاۋ ناتيجەسىندە تابىلعان قۇندى قۇجاتتاردىڭ ءبىرى – رەسەي يمپەرياسىنىڭ يمپەراتورى I الەكساندردىڭ 1823 جىلدىڭ 20 قاراشاسىنداعى جارلىعىمەن شىققان بوكەي حاننىڭ ۇلى جاڭگىر سۇلتانعا حان شەنىن بەرۋ تۋرالى ءىس كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرارى انىق.
– ومبى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىنان قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافياسىنا بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان ماتەريالداردىڭ كوشىرمەلەرى مۋزەي قورىنا قوسىلىپتى. ونىڭ ىشىندە قانداي ماتەريالدار بار؟
– ءيا, ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, ومبى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ قورىنان قازاق حالقىنىڭ ەتنوگرافياسىنا بايلانىستى بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان 11 فوتوسۋرەتتىڭ ەلەكتروندى كوشىرمەسى جيناقتالدى. ونى XIX سوڭى – حح عاسىردىڭ باسىنداعى سەمەي وبلىسى, پاۆلودار ۋەزىنە قاتىستى: تەرىنى سۇرىپتاۋ, اڭشىلار شاتىرى, مال تەرىسىن دايىنداۋ بازاسىنىڭ اۋماعى, تەرىلەردى كەپتىرۋ, قازاق كيىز ۇيلەرى, اڭشى, ارتەل, استىق قويماسى, قازاقتىڭ كيىز ءۇيى جانىنداعى قوي ەتى, كيىز ءۇيدىڭ جانىنداعى جۇمىسشىلار توبى تاقىرىبىنداعى سۋرەتتەر قۇرايدى. ومبى وبلىسىنىڭ مەملەكەتتىك تاريحي ارحيۆ قورىنان 45 ءىستىڭ كوشىرمەلەرى جاسالدى. ونىڭ ىشىندە, سارجان قاسىموۆ, ەسەت كوتىبار ۇلى تۋرالى ارحيۆتىك قۇجاتتاردى ەرەكشەلەپ ايتۋعا بولادى. بۇل ماتەريالدارعا مۋزەيدىڭ قازاقستان تاريحىن زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى گۇلسارا جاپاقوۆا مەن قور ساقتاۋشى قاناعات اياتوۆتىڭ ومبى قالاسىنا جاساعان «XVIII-XIX عاسىر قازاقتارىنىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى» تاقىرىبىنداعى ارحەوگرافيالىق ءىسساپارى بارىسىندا قول جەتكىزىلىپ وتىر.
– ەل اۋماعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرۋ جانە قازاقتىڭ مال-مۇلكىن تىركەۋدىڭ العاشقى قۇجاتتىق ۇلگىلەرىن دە كوزىمىز شالىپ وتىر. بۇل دا ەل تاريحىن تۇگەندەۋ جولىنداعى ماڭىزدى دەرەكتەردىڭ ءبىرى ەمەس پە...
– ورىنبور وبلىسىنىڭ بىرىككەن مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن «ورىنبور عىلىمي ءارحيۆى كوميسسياسىنىڭ ماتەريالدارى» تاقىرىبى بويىنشا – 620 بەتتىك ماتەريالداردىڭ كوشىرمەسى الىندى. وندا ورىنبورداعى مۋزەي قۇرىلىسى, مۋزەيگە كونە زاتتاردى جيناۋ, ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاتىستى ماتەريالدار بار. جاڭا ايتقان, ەل اۋماعىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە رۇقسات بەرۋ تۋرالى قۇجات پەن قازاقتىڭ مال-مۇلكىن تىركەۋدىڭ العاشقى ۇلگىلەرى دە ماڭىزدى ماتەريالدار قاتارىندا. مۋزەيلىك قور ساقتاۋ ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى مارجان ءجۇنىسوۆا مەن ارحەولوگيا ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ولگا مياكيشەۆانىڭ ورىنبور قالاسىنا ارحەوگرافيلىق ساپارى بارىسىندا ورىنبور گۋبەرناتورىنىڭ تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە ء«حىح-حح عاسىر باسىنداعى قازاقتاردىڭ تاريحي ەتنوگرافياسى» تاقىرىبىنا قاتىستى بىرقاتار ماتەريالدار انىقتالىپ, ولاردى سۋرەتكە ءتۇسىرۋ جانە سكانەرلەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ول جەردەن كيىم, زەرگەرلىك بۇيىمدار, بەلدىكتەر توپتامالارىنان 21 مۋزەيلىك زات (57 سۋرەت) انىقتالدى.
– راسىندا ەل تاريحىنا قاتىستى ماڭىزدى ماتەريالدارعا قول جەتكىزىلگەن ەكەن. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ارى قاراي دا جالعاسا بەرەتىن بولار؟
– ارينە, بۇل جۇمىستار جالعاسا بەرەدى. وتكەنگە سالاۋات ايتپاي, كەلەشەككە كەرۋەن تارتۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جونىندە پرەزيدەنتىمىز ۇلتتىق قۇرىلتايدا باسا ايتقان بولاتىن. تاريحي ەرەكشەلىكتەرىمىزدى پاش ەتەتىن جادىگەرلەرىمىزدىڭ نەگىزگى تىزىمدەرى جاساقتالىپ, ولاردى ەلگە قايتارۋ باعىتىنداعى جۇمىستار قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر. مۋزەيدىڭ الداعى جاڭا ەكسپوزيتسيالارىندا وسى جادىگەرلەردى كورەرمەن نازارىنا ۇسىنۋعا اسىقپىز. مۋزەي عالىمدارىنىڭ بۇل باعىتتاعى ىزدەنىسى مۋزەيدى تىڭ جادىگەرلەرمەن تولىقتىرىپ, جاڭا ەكسپوزيتسيالاردىڭ كوبەيۋىنە جول اشپاق. تاعىلىم ورداسىندا ۇلتتىق تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدەن سىر شەرتەتىن ماڭىزدى كورمەلەر اپتا سايىن ءوتىپ تۇرادى. مۋزەي ەكسپوناتتارىن قىزىقتاۋعا كەلەتىن كورەرمەندەر سانى دا ارتا تۇسكەن. رەسەي ارحيۆتەرى مەن مۋزەي قورلارىنان الىنعان تاريحي, مادەني دەرەكتەر دە كەلۋشىلەردىڭ ىنتاسىن وياتارى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
