بيىل تۋعانىنا عاسىر تولىپ وتىرعان رابيعا سىزدىقوۆا اپامىز تۋرالى وسى تۇرعىدان سالماقتى وي قورىتاتىن ۋاقىت بولعان سياقتى.
رابيعا ساتىعاليقىزى سانالى عۇمىرىن ءتىل تاريحى, ابايتانۋ, ءسوز توركىنى, قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ دامۋى, پوەتيكا, ءتىل نورمالارىنىڭ قالىپتاسۋى, كونە ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتىلى, سالىستىرمالى گرامماتيكا, ورفوگرافيا مەن ورفوەپيا سەكىلدى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ ەڭ وزەكتى سالالارىنىڭ دامۋىنا ارنادى.
مامانداردىڭ پىكىرى, كوپشىلىكتىڭ ىقىلاسى, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنداعى ماتەريالدار دا ول كىسىگە دەگەن قۇرمەتتىڭ كۇن سايىن ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن, عالىمنىڭ كوركەم بەينەسىنە, تۇششىمدى ويلارى مەن كەستەلى سوزىنە دەگەن ساعىنىشتىڭ وسە تۇسكەندىگىن كورسەتەدى. وسىنى ايعاقتايتىن سوزدەر بۇگىنگى جيىندا دا مولىنان ايتىلارى انىق. وسىنىڭ بارلىعى ۇلكەن عالىم, تەڭدەسسىز ءسوز زەرگەرى بولعان اپامىزدىڭ ۇلىلىق سيپاتتارىن تانىتادى.
قازاقتا «جاقسىلارمەن جاناسقان ادامنان جاقسى شىعادى» دەگەن تۇسىنىك بار. اپامىز بار عۇمىرىندا جاقسىلارمەن جاقىن, ۇلىلارمەن يىقتاس بولعان. 1959 جىلى قورعاعان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى «اباي قارا سوزدەرىنىڭ نەگىزگى مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرى» دەپ اتالادى. سودان بەرگى بۇكىل عىلىمي زەرتتەۋلەرى ابايداي ۇلىنىڭ اينالاسىندا بولعان ەكەن. دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسى «اباي شىعارمالارىنىڭ ءتىلى» دەپ اتالادى. الدەنەشە تومنان تۇراتىن اباي ءتىلىنىڭ سوزدىگىنە ارنالعان ەڭبەكتەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
«ابايدىڭ ءسوز ورنەگى» اتتى كولەمدى مونوگرافياسى دا سول ۇزاق جىلعى ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسى ىسپەتتەس. جانە وسى ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى ابايدىڭ ۇلىلىعىن قازاق ءتىلىنىڭ ۇلىلىعىمەن بايلانىستىرا تۇسىندىرگەن قاراپايىم حالىقتىڭ دا, عىلىمي ورتانىڭ دا تالعامىنان شىققان عىلىمي جاڭالىقتار بولعان.
ۇلىلارمەن ۇعىنىسۋ, ءتۇسىنىپ تىلدەسۋ, ۇندەسۋ, ونى جاس ۇرپاققا ءتۇسىندىرۋدىڭ ۇلگىسى وسىنداي-اق بولاتىن شىعار. رابيعا اپايدىڭ بۇل ەڭبەگىن كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى دە جوعارى باعالاعانى بەلگىلى.
ابايدى تۇسىنگەن, تۇسىندىرگەن اپاي مۇحاڭداي ۇلىنىڭ دا قادىر-قاسيەتىن جەتە ۇعىنىپ, اۋەزوۆتىڭ باسىنا بۇلت ۇيىرىلگەن زاماندا «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعىمەن سۋ سەپكەندەي» جاقتاسقانىن دا ەستەلىكتەرىنەن وقىپ ءبىلىپ ءجۇرمىز. وسىنداي ۇلىلارعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن 1996 جىلى ابايدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىن زەرتتەۋ جونىندەگى جۇمىستار تسيكلى نەگىزىندە اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىققا يە بولدى.
اكەسىنەن ەرتە ايىرىلىپ, ءوزى دە قۋعىن-سۇرگىندى كوپ كورگەن قارشاداي قىزدىڭ كوكىرەگىن قۇدىرەتتى كۇش ەرتە وياتقان سياقتى. سول زاماندا ابايدى تانۋ, اۋەزوۆتەي ۇلىنىڭ باعاسىنا جەتە ءبىلۋ سياقتى قاسيەتتەر جاي ادامنىڭ ساناسىنا ۇيالاي بەرمەيتىن دانالىق ەمەس پە؟!
اپامىزدىڭ عىلىمي-شىعارماشىلىق جولىنا ۇڭىلسەك, ۇنەمى وسىنداي ۇلكەن ىستەردىڭ باسىندا جۇرگەنىن كورەمىز. ول كىسىنىڭ ەشقاشان جەڭىل اتقارىلاتىن, اتاق-دارەجەگە تەز جەتكىزەتىن وڭاي شارۋاعا ەلىگە قويماعانى اڭعارىلادى.
ماسەلەن, 1959 جىلى جارىق كورگەن, كەيىننەن الدەنەشە رەت باسىلعان «قازاق ءتىلى ورفوگرافياسى مەن پۋنكتۋاتسياسى» اتتى كىتاپپەن قانشاما ۇرپاق ءتىلىن ۇستارتىپ, مادەنيەتىن كوتەردى.
ء«تىل مادەنيەتى دەگەنىمىز – سوزدەردى دۇرىس, ورنىمەن قولدانۋ, دۇرىس قيۋلاستىرۋ, دۇرىس دىبىستاۋ, ساۋاتتى جازۋ, ءتىلدى اسەرلى ەتىپ جۇمساۋ, نورمالارىن ۇستانۋ, ورنىقتىرۋ, جەتىلدىرۋ», دەپ عالىمنىڭ ءوزى ايتقانداي, ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءتىل مادەنيەتىمىز رابيعا سىزدىقوۆانىڭ ەسىمىمەن تىكەلەي بايلانىستى دەسەك, ارتىق بولماس.
اسىرەسە, جازبا ءتىلدىڭ جانى وسى ەملە ەرەجەلەرىنە بايلانعان. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءتىلدى ەندى يگەرە باستاعان شاكىرتتەن باستاپ, قازاقشا سويلەپ جازاتىن كوپشىلىك ءۇشىن ەمىلە ەرەجەلەرىن كىم جاساعاندىعى ەمەس, ونىڭ ساناعا قونىمدى, قيسىندى, ويدى جەتكىزۋ مەن جازۋعا قولايلى بولۋى ماڭىزدى. مىنە, سونداي تاماشا ەرەجەلەردى جۇيەلەپ, سوزدىكتەرگە اينالدىرىپ, قولدان تۇسپەيتىن قۇرال دايىنداعان – رابيعا سىزدىقوۆا. ال سول ەرەجەلەر مەن سوزدىكتەردى قۇراستىرۋدىڭ استارىندا قانشاما تاۋقىمەتتى ەڭبەك, كوز مايىن تاۋىسقان جانكەشتى تىرلىك جاتىر. سول سوزدىكتەردى قازىرگى زامانعا لايىقتاپ, جاڭارتىپ شىعارۋعا وقتالعان تالاي ادامدى بىلەمىز, بىراق وسى ىسكە اسىرعانى ءالى جوق. سەبەبى ول ۇلكەن دايىندىقتى, تەرەڭ ءبىلىمدى, ىجداعاتتىلىقتى, سابىر مەن شىدامدى جانە وراسان زور ەڭبەكتى تالاپ ەتەتىن, ەكىنىڭ ءبىرى بارا المايتىن كۇردەلى جۇمىس.
ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ كىتاپ سورەسىندە رابيعا اپايدىڭ «سوزدەر سويلەيدى» دەگەن كىتابى تۇرۋشى ەدى. كىتاپتىڭ اتىنا قىزىعىپ پاراقتاي باستاعاندا-اق, وزىنە بويلاتىپ اكەتىپ ەدى. كونە سوزدەردىڭ كومبەسىن اشقان اپامىز ءسوز تاريحىنىڭ نەبىر قىزىق حيكايالارىن بايانداعان ەكەن.
رابيعا ساتىعاليقىزى ءتىل ءبىلىمى دەپ اتالاتىن اۋىر عىلىمنىڭ قارا جۇمىسىنا جەگىلدى. سونىڭ ىشىندە ءتىل ءبىلىمىنىڭ اسا ماڭىزدى, وتە وزەكتى سالالارىنا قايمىقپاي باردى جانە سول جۇمىستاردىڭ بارلىعىندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ناتيجەلەرگە, اسقاق ابىرويعا جەتتى. كەزىندە قازاق رۋحانياتىنىڭ باعدارشامىنا اينالعان «قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەگى دە ءالى كۇنگە وزەكتىلىگىن جويعان جوق. رابيعا اپاي وسى ەڭبەگى ارقىلى قازاق ادەبي ءتىلى ابايدان باستالىپ, جوعارى تۇعىرعا كوتەرىلدى دەگەن يدەياسىن تەرەڭ تياناقتاپ, «اباي جانە قازاقتىڭ ۇلتتىق ادەبي ءتىلى» دەگەن مونوگرافياسىمەن ابدەن ورنىقتىردى.
ول كىسىنىڭ قازاق ءتىل عىلىمىنىڭ اتاسى احمەت بايتۇرسىنوۆ جونىندەگى مونوگرافياسىن دا اتاپ ايتۋعا بولادى. كەزىندە جابىق تاقىرىپقا اينالىپ, جۇرەك تۇبىندە شىمىرلاپ جاتقان تولقىندى ويلارىن عالىم تەبىرەنە تولعادى, كوسىلە جازدى.
وسى سياقتى عالىم انامىزدىڭ ءاربىر كىتابى جونىندە ۇزاق تولعاپ, تامسانا ايتۋعا بولادى. بۇگىنگى كونفەرەنتسيادا ول جونىندە ەگجەي-تەگجەيلى تاراتىلا ايتىلادى دەپ ويلايمىن.
مەنىڭ ايتپاعىم, رابيعا سىزدىقوۆا قازاق ءتىل بىلىمىندەگى عىلىمي جولىن ۇلىلار ونەگەسىنەن باستاپ, ءوزى دە سول تىنىپ اققان ۇلىلار تەڭىزىنە قوسىلعان تۇلعا دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار.
ول كىسى قازاق ەركىندىگىنىڭ باعى قايتىپ, كەڭەستىك ءداۋىردىڭ قىسپاعىنا تۇسكەن كەزەڭدە دۇنيەگە كەلىپ, جاستىق شاعىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ىزعارىنا شالىنىپ, كەمەل شاعىندا دا كەڭ كوسىلە الماعان ۋاقىتتىڭ وزىندە وسىنشاما ۇلاعاتتى ەڭبەكتەر قالدىردى. رابيعا اپامىزدىڭ عىلىمداعى جانكەشتى ەڭبەككە تولى جاسامپاز جولى – بۇگىنگى جاستارعا ۇلگى بولارلىق تاعىلىمدى تاعدىر.
حالقىنىڭ قۇرمەتىنە, ەلىنىڭ العىسىنا, الدەنەشە ۇرپاقتىڭ شاپاعاتىنا بولەندى. قانداي بيىككە شىقسا دا اسپاي, تاسپاي عالىمدىق پاراساتىن ساقتاعان رابيعا ساتىعاليقىزى كەلىستى بولمىسىمەن توقساننان اسقان جاسىندا دا تورىقپاي, كەلەشەككە نىق سەنىممەن قاراپ وتكەن جان.
ونىڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا بەرگەن سۇحباتتارىنىڭ وزىنەن وسىنداي ومىرسۇيگىشتىك رۋحتى انىق اڭعارامىز. ارمانى تاۋسىلماعان, اسقاق رۋحىن اپپاق ارمانىمەن الديلەپ, ۇنەمى العا ۇمتىلعانى كورىنەدى.
ول كىسى توقساننان اسقان شاعىنىڭ وزىندە بىلاي دەيدى:
«قازاق ءتىلى تەك قاتىناس قۇرالى بولماي, اسەم ءتىل, سازدى ءتىل, نازدى ءتىل رەتىندە وركەندەپ, عىلىم, ساياسات, ەكونوميكا ءتىلى بولىپ, كوسەگەسى كوگەرىپ, ءورىسى كەڭەيسە ەكەن دەگەن تىلەكپەن ءومىر ءسۇرىپ كەلەمىز. تۇرمىستىق ءتىل رەتىندەگى تونىن سىپىرىپ, تۇتاس اقىلمان ادامداردىڭ سويلەيتىن كەمەل تىلگە اينالسا ەكەن دەگەن ارمان كەۋدەمىزدى كەرنەپ تۇرادى. ادام بولعان سوڭ «مەنىڭ ءتىلىم تورتكۇل دۇنيەگە تەگىس تاراعان ەۋروپا تىلدەرىنەن كەم بولماسا, شىركىن», دەپ ويلايسىڭ عوي».
قانداي ءمولدىر سەزىم!
قانداي اسقاق, اپپاق ارمان!
ءاربىر قازاقتىڭ بۇگىنگى جاس ورەنى وسىنداي ارمانمەن ءومىر سۇرسە, ءبىزدىڭ كەلەشەگىمىز كەمەل بولماي ما! حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ, بارشا ءتىل جاناشىرلارىنىڭ ماقساتى مەن ءىس-ارەكەتى رابيعا اپايدىڭ وسى ارمانىندا توعىسادى.
راۋان كەنجەحان ۇلى,
حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى
