– جيگۋلي اعا, ءسىز 1990 جىلدىڭ باسىندا جوعارعى كەڭەسكە دەپۋتات بولىپ سايلاندىڭىز. سول جىلى كوكتەمگى جانە كۇزگى سەسسيادا ەل تاريحىنداعى ەڭ تاعدىرشەشتى قۇجات تالقىلاندى. ەسىڭىزدە نە قالدى؟
– ءيا, الدىمەن رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارى, كەيىن كسرو-نىڭ قول استىندا بولعان قازاق ەلىنىڭ عاسىرلار بويى اڭساعان ازاتتىعىنا 1990 جىلدىڭ 25 قازانىندا قولى جەتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى بۇل دەكلاراتسيا تاۋەلسىزدىككە باراتىن جولدى اشىپ بەردى. مەن وسى تاريحي وقيعانىڭ كۋاگەرى بولىپ, اتالعان قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا ۇلەسىمدى قوسقانىم ءۇشىن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. 1991 جىلعى «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭدى دا ءبىزدىڭ شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتار قابىلدادى.
1990 جىلى بالتىق جاعالاۋى مەملەكەتتەرى تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, كسرو-دان ءبولىنىپ كەتتى. قالعان وداقتاس رەسپۋبليكالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن الىپ جاتتى. سوندىقتان ءبىز دە قىزۋ جۇمىسقا كىرىسىپ, ەگەمەندىككە جەتۋ جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتتىك. سول شاقىرىلىمداعى پارلامەنتتە ۇلتىمىزدىڭ ەلىم-جەرىم دەگەن ءبىرتۋار ازاماتتارى, اتاپ ايتقاندا, سالىق زيمانوۆ, ساۋىق تاكەجانوۆ, شەرحان مۇرتازا, ءابىش كەكىلباەۆ, سەرىكبولسىن ءابدىلدين, ومىربەك جولداسبەكوۆ, مارس ۇركىمباەۆ, تاڭىربەرگەن توقتاروۆ, سىندى مارعاسقالار بولدى. ۇلكەن ساياسي ءمانى بار قۇجات كوپ تالقىعا ءتۇستى. اقىرى وسى اعالارىمىزدىڭ تاباندى ارەكەتى ارقىلى دەكلاراتسيا ءماتىنى تولىق جەتىلدىرىلىپ, قورعالىپ, اقىرى قابىلداندى.
– سول العاشقى ساتتەگى كوڭىل كۇيىڭىزدى سيپاتتاپ بەرە الاسىز با؟ قالاي قۋاندىڭىز؟
– ونى سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. قازاقتىڭ ەگەمەندىككە, تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلعانىنا كوپ بولدى عوي. ازاتتىق الۋ اتا-بابامىزدىڭ ۇلكەن ارمانى ەدى. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋى بىزگە, شىن مانىندە, ەركىندىك سىيلادى. كەۋدەمىزدى كەرە ەركىن تىنىستايتىن كۇنگە جەتتىك. نەسىن جاسىرايىق, العاشقىدا «شىركىن-اي, ءبىز دە شىنىمەن ەگەمەن ەل بولدىق پا؟» دەپ سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەگەنىمىز راس.
جوعارعى كەڭەستە 360 دەپۋتات بولسا, سونىڭ ءبارى بىردەي قۋاندى دەپ ايتا المايمىن. بۇل ۋاقىتتا ەلدە قازاقتىڭ سانى 40 پايىزعا جەتەر-جەتپەس. ال دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسىنان استامى – وزگە ۇلت وكىلدەرى. ولاردىڭ ىشىندە دەكلاراتسيانىڭ قابىلدانۋىنا قاسارىسىپ قارسى تۇرعاندار بولماسا دا, «كىمنەن ەگەمەندىك الامىز؟ ءوز بەتىمىزبەن قايدا بارامىز؟» دەپ سۇراق قويعاندار تابىلدى. قازىر كوبى بۇل دۇنيەدە جوق, سوندىقتان ولاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەمەي-اق قويايىن.
– رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ حالقىمىز ءۇشىن ءمان-ماڭىزى قانداي؟
– ەگەمەندىك دەگەن ءبىر-اق اۋىز ءسوزدىڭ ءوزى – باعا جەتپەس بايلىق. الەمدە ازاتتىقتى اڭساپ, بىراق قولى جەتە الماي جۇرگەن قانشاما ۇلت بار. ءبىر عانا كۇرد حالقىن الايىق. سانى 50 ميلليونعا تاقاۋ, بىراق تاۋەلسىز ەلى جوق. سوندىقتان ءبىز وسى كۇنىمىزگە شۇكىرشىلىك ەتۋىمىز كەرەك. كەزىندەگى ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ماعجان جۇماباەۆ سەكىلدى الاش قايراتكەرلەرىنىڭ قازاقتى الەمدەگى باقىتتى ۇلتتاردىڭ بىرىنە اينالدىرامىز دەگەن اسقاق ارمانى ورىندالدى.
سودان بەرى, مىنە, وتىز جىلدان كوپ ۋاقىت ءوتىپتى. ەلدىگىمىزدى بەكەمدەپ, ەڭسەمىزدى تىكتەدىك. شەكارامىزدى شەگەندەدىك. مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتى 70 پايىزدان استى. كورشىلەرىمىزبەن تاتۋ-ءتاتتى دوستىعىمىز بار. ءبىز تاۋەلسىز قازاق مەملەكەتىنىڭ بولعانىنا قۋانۋىمىز كەرەك. ەلدى ودان ءارى دامىتۋعا الەۋەتىمىز دە, بايلىعىمىز دا جەتەدى.
– تاۋەلسىزدىگىمىز تۇعىرلى, ازاتتىعىمىز ايبارلى بولۋى ءۇشىن بىزگە تاعى نە كەرەك؟
– جوعارىدا ايتقانىمداي, ءبىز, قازاق – مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتپىز. سوندىقتان بارلىق جاعىنان وزگەلەرگە ۇلگى بولۋىمىز كەرەك. مادەنيەتتە, ونەردە, ەكونوميكادا, بىلىمدە, قاي سالادا بولماسىن, ءوزىمىز توپتى باستاپ, الدا ءجۇرۋىمىز قاجەت. بىزگە سونداي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. قازاق جەرىندە كوپتەگەن وزگە ەتنوس وكىلدەرى دە قاتار ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولار – كەزىندە تاعدىردىڭ ايداۋىمەن وسى ولكەدەن تابىلعان تاعدىرلاس جاندار. ماسەلەن, سوعىس ۋاقىتىندا ءستاليننىڭ جارلىعىمەن كاۆكاز حالىقتارى, ەدىل بويىنداعى نەمىستەر, قيىر شىعىستاعى كارىستەر جەر اۋدارىلدى. ولار دا وسى مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى جانە ءوز ارالارىندا پاتريوتتار دا از ەمەس.
ماسەلەن, ماجىلىستە مەنىڭ جانىمدا ناتاليا دەمەنتەۆا ەسىمدى ورىس ۇلتىنىڭ وكىلى وتىرادى. ماماندىعى – مۇعالىم. مەملەكەتتىك تىلدە سويلەگەندە, ءسىز بەن ءبىزدى جولدا قالدىرادى. ماكسيم روجين, سنەجاننا يماشەۆا ەسىمدى دەپۋتاتتاردى جاقسى بىلەسىزدەر. ولار دا قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىن ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى. جۇرەكتەرى «وتانىم, ەلىم-جەرىم» دەپ سوققان سونداي ازاماتتارىمىز بار كەزدە قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى بەكەم, ىنتىماعى جاراسا بەرمەك.
– ازات ەل رەتىندە الدىمىزدا قانداي اسقارالى مىندەتتەر تۇر؟
– قۇقىقتىق-ساياسي تۇرعىدا ءبىز – تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولدىق. بۇكىل الەم ءبىزدى تاۋەلسىز ەل رەتىندە تانيدى. بۇل تالاسسىز, باسى اشىق اقيقات. الايدا تاۋەلسىزبىز دەگەن ءسوز – شەكارانى قىمتاپ جاۋىپ تاستاپ, قامالىپ وتىرۋ دەگەندى بىلدىرمەيدى عوي. زامان كوشىنەن قالماي, دامۋىمىز ءۇشىن باسقا مەملەكەتتەرمەن ەكونوميكالىق, مادەني, ت.ب. سالالاردا قارىم-قاتىناس جاساۋ كەرەك. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ءبىز الەمدە كوپۆەكتورلى بەيبىت ساياسات ۇستانىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ەكى قاپتالىمىزدا ەكى الپاۋىت مەملەكەت تۇر. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – بارلىق قوڭسىمىزبەن تاتۋ-ءتاتتى بايلانىس ورناتىپ, الىس-بەرىسىمىز بەن بارىس-كەلىسىمىزدى ارتتىرا بەرۋ. ەڭ باستىسى, شەكارامىزعا بەكەم بولۋ قاجەت. ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى قورعاۋىمىز كەرەك. جاستارىمىزدى پاتريوتتىققا تاربيەلەپ, ۇلت جولىندا قىزمەت قىلاتىن تۇلعالارعا اينالدىرعانىمىز دۇرىس. ءاربىر ادام وتانشىل بولۋى كەرەك. وسىنىڭ ءبارىن بۇلجىتپاي ورىندايتىن وتانسۇيگىش, ەڭبەكسۇيگىش حالقىمىز بولسا, ازاتتىعىمىزعا ەشكىم دە نۇقسان كەلتىرە المايدى.
– رەسپۋبليكا كۇنى مەن تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ ايىرماشىلىعى جونىندە سۇراقتار كوپ قويىلادى. كەيدە تۇسىنبەۋشىلىك تە بولىپ جاتاتىنى راس. ءسىز نە ايتار ەدىڭىز؟
– مەنىڭ ويىمشا, ەكەۋىنىڭ اراسىندا بالەندەي ايىرماشىلىق جوق. مەملەكەتتىك ەگەمەندىك – ول دا تاۋەلسىزدىك. دەكلاراتسيانى دا, تاۋەلسىزدىك تۋرالى زاڭدى دا سول كەزدەگى حالىق سايلاعان دەپۋتاتتار قابىلدادى. ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قالاۋىمەن جۇزەگە استى. سودان بەرى قانشاما تاريحي كەزەڭ مەن ساياسي وزگەرىستەردى باستان كەشىرىپ, مىنە, بۇگىندە ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋ جولىنا تابان تىرەپ وتىرمىز. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇل باستاماسى, سونداي-اق رەسپۋبليكا كۇنىن قايتارۋ تۋرالى شەشىمى – ۋاقىت تالابىنان تۋىنداعان وڭ شەشىم. بۇل – ۇلتتى ۇيىستىراتىن, تاريحي ادىلدىكتى قالپىنا كەلتىرەتىن ۇلكەن مەرەكە. ازاتتىعىمىز ايبارلى, كەلەشەگىمىز كەمەل بولسىن دەپ تىلەيىك.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
