الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ باستى قاعيداتى

كەز كەلگەن ەلدىڭ الەۋەتى الەۋمەتىنىڭ احۋالىنان بايقالادى. 90-جىلداردىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىنداعى كولدەنەڭ كيلىككەن ەكونوميكالىق كەدەرگىنى ەل بولىپ ەڭسەردىك. «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» كەتكەن شاق پەن قازىرگى كەزدى, ارينە, شەندەستىرە المايسىز. مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر, بيۋدجەتتىك سالا ماماندارىنىڭ ەڭبەكاقىسىنا ايلاپ قول جەتكىزە الماعان كەزەڭدى ەسكە الساڭىز – ەرتەگى ىسپەتتى. بۇگىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەسى وڭىنان شەشىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن قوردالانعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر ءالى دە بار.

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2019 جىلعى جولداۋىندا «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىم­داماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءبارىمىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

ءىرى ءوندىرىس ورىندارى اسىرەسە «كەن ءوندىرۋ سالاسىنداعى ءىرى كاسىپورىنداردىڭ تابىسى ارتقانىمەن, ازاماتتاردىڭ جالاقىسى ايتارلىقتاي وسپەگەنىن» سىنعا الدى. بۇل شارۋانى وڭىنان شەشۋدە ۇكىمەتكە تاباندىلىق تانىتۋ كەرەگىن ەسكەرتتى. ەڭبەكاقى تولەۋ قورىن ارتتىرۋ بارىسىندا جۇمىس بەرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى.

بەس جىل بۇرىنعى جولداۋىندا پرەزيدەنت: «مۇعالىمدەر مەن وقىتۋشى­لاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاق­سارت­پا­ساق, بۇل شارالار جۇزەگە اسپايتىنىن» قاتاڭ ەسكەرتتى. سول 2019 جىلى وتكەن تامىز كونفەرەنتسياسىندا ەڭبەك­اقىنى ءتورت جىل ىشىندە ەكى ەسە ارتتى­رۋ­دى ءتيىستى مينيسترلىككە جۇكتەدى. پرە­زيدەنت مۇعالىمدەردىڭ جالا­قىسىن كوتەرىپ, قۇقىقتارىن قورعاپ, الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا «پەداگوگ مارتەبەسى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. 21-باپقا جىكتەلگەن زاڭ نورمالارى 500 مىڭنان استام پەداگوگتىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعان. قۇجات كۇشىنە ەنىپ, مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسى 2020 جىلى – 25%, 2021 جىلى – 50%, 2022 جىلى – 75%, ال بىلتىر 100%-عا كوبەيىپ, دىتتەگەن مەجە ورىندالدى. پەداگوگ-شەبەر بىلىكتىلىگىن العان ۇستازدارعا لاۋازىمدىق جالاقىنىڭ 50%-ى; پەداگوگ-زەرتتەۋشى ساناتىنا – 40%, پەداگوگ-ساراپشى ساناتىن العاندارعا – 35%; پەداگوگ-مودەراتور ساناتىنا وتكەندەرگە 30% مولشەرىندە ۇستەمەاقى قوسىلدى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرەتىن ۇيىمداردا ەڭبەك ەتەتىن پەداگوگتەردىڭ دە جالاقىسى بىلتىر 30%-عا ارتتى. حالىقارالىق پاندىك وليمپيا­دا جەڭىمپازى مەن جۇلدەگەرىن دايىنداعان ۇستازداردىڭ دا ەڭبەگى ەلەۋسىز قالمايدى, بىررەتتىك سىياقى بەرىلەدى. جىل سايىن «ۇزدىك پەداگوگ» بايقاۋى ۇيىمداستىرىلىپ, ءبىلىم, بىلىگىمەن دارا­لان­عان ۇستازدارعا قوماقتى قارجىلاي سىياقى دا بەرىلەدى.

اۋىلدا جۇمىس ىستەيتىن مۇعالىمدەرگە جەر ۋچاسكەسىن بولۋدە باسىمدىق بەرىلەدى. قالادا ەڭبەك ەتەتىن ارىپتەستەرىنە قاراعاندا اۋىل مۇعالىمدەرىنىڭ جالا­قىسى مەن تاريفتىك مولشەرلەمەسى 25%-عا ارتىق بەلگىلەنەدى. اۋىلعا قونىس اۋدا­رىپ, جۇمىس ىستەۋگە كەلگەن پەداگوگكە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار بەكىتكەن تارتىپپەن جانە مولشەردە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن كوممۋنالدىق قىزمەت اقىسى, كوتەرمەاقى مەن وتىن, سۋى­نا, تۇرعىن ءۇي ساتىپ الۋ نەمەسە باسپانا سالۋعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. مۇنىڭ بارلىعى دا پەداگوگ مارتەبەسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىپ جاتىر.

مەملەكەت باسشىسى 2019 جىلعى جولداۋىندا ەلدەگى زەينەتاقى جۇ­يە­سىن جەتىلدىرىپ, دامىتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن دا ايتتى. «ۇكىمەتكە ۇلتتىق بانكپەن بىرلەسىپ, زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعىتىندا ناقتى جۇ­مىس جۇرگىزۋ كەرەك» ەكەنىن مىن­دەتتەدى. جۇمىس ىستەيتىن ازاماتتار زەينەتاقى جي­نا­عىنداعى قاراجاتىن تەك زەينەت­كەر­لىككە شىققان سوڭ عانا يگىلىگىنە جاراتاتىن ەدى. پرەزيدەنت 2021 جىلدان باس­تاپ «زەينەتاقى جيناعىنىڭ ءبىر بولىگىن بەلگىلى ءبىر ماقساتقا, سونىڭ ىشىندە باس­پانا ساتىپ الۋعا نەمەسە ءبىلىم الۋعا پايدالانۋ ماسەلەسىن» وڭتايلى شەشۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى.

الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ ىشىندەگى سوقتا­لىسى – باسپاناعا زارۋلىك. پرەزيدەنت بىرىڭعاي تۇرعىن ءۇي ساياساتىن ازىرلەۋ قاجەتتىگىن سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا دا اتاپ وتكەن بولاتىن. الەۋمەتتىك تۇرعىدا ءالسىز توپتاردىڭ باسپانالى بولۋىنا جول اشۋدى جۇكتەپ, جۇيەسىز باعدارلامالاردى توقتاتۋدى, تۇرعىن ءۇي ساياساتىن جەتىلدىرۋدىڭ مودەلىن قالىپتاستىرۋدى ەسكەرتتى. راسىندا دا ءاۋ باستا الەۋمەتتىك مۇددەنى قورعايدى دەگەن «7-20-25» باعدارلاماسىنا تابىسى تومەن ادامداردىڭ قولى جەتكەن جوق. سەبەبى وتباسىلىق تابىس ايىنا ورتا ەسەپپەن 320 مىڭ تەڭگەدەن اسۋى كەرەك دەگەن تالاپ تالاي ادامعا وراسان توسقاۋىل بولدى. ودان كەيىن العاشقى جارناسىنا تۇرعىن ءۇي قۇنىنىڭ 10%-ىن قۇيىپ, 2%-دىق جەڭىلدەتىلگەن مولشەرلەمەمەن باسپانا الۋعا بولاتىن «باقىتتى وتباسى» باعدارلاماسى ىسكە قوسىلدى. ەڭ الدىمەن كوپبالالى, مۇگەدەك بالالاردى ءوسىرىپ وتىرعان وتباسىلار قامتىلدى. تۇرعىن ءۇي كەزەگىندە تۇرعان, الەۋمەتتىك از قامتىلعان كوپبالالى وتبا­سىلاردىڭ باسپانا ماسەلەسىن ءۇش جىلدىڭ ىشىندە شەشۋدى جۇكتەدى. ال باس­پانانى ساتىپ الۋدى قالتاسى كوتەرمەيتىن ازاماتتارعا الەۋمەتتىك جالعا الۋ ءتارتىبىن ەنگىزۋدى تاپسىردى.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ 2019 جىلدىڭ ماۋ­سىم ايىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋ شارالارى تۋرالى» جارلىق شى­عاردى. تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتقان ازاماتتاردىڭ بورىش جۇكتەمەسىن ازايتۋعا مەملەكەت قولۇشىن سوزاتىنىن جەتكىزدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر, ميكروقارجى ۇيىمدارىنداعى كەپىلسىز تۇتىنۋشىلىق قارىزداردى وتەپ بەرۋگە ۇندەدى. قاۋلى نەگىزىندە «كوپبالالى وتباسىلار, اسىراۋ­شىسىنان ايىرىلۋ جاعدايىنا بايلانىستى تولەم الاتىن وتباسىلار, مۇگەدەك بالالارى بار, 18 جاستان اسقان, بالا جاسىنان مۇگەدەكتىگى بار وتباسىلار, اتاۋلى مەملەكەتتىك əلەۋمەتتىك كومەك الاتىندار, جەتىم بالالار, اتا-اناسىنان كəمەلەتتىك جاسقا دەيىن ايىرىلعان, جيىر­ما توعىز جاسقا تولماعان, اتا-انانىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالالاردىڭ» نەسيەلىك قارىزى وتەلدى. ناقتىلاساق, «قارىز بويىنشا جالپى بەرەشەگى 2019 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعدايعا ساي 3 ملن تەڭگەدەن اسپاسا, ءبىر قارىز الۋشىعا 2019 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاع­داي­ بويىنشا نەگىزگى بورىشى مەن وعان ەسەپتەلگەن سىياقىدان تۇراتىن وتەلەتىن بەرەشەگىنىڭ مولشەرى 300 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىن بولسا, ولاردى وتەۋ بويىنشا بىرجولعى تəرتىپتە شارالار قابىلداندى». بىر­رەتتىك شارا بولعانىمەن بۇل ءۇردىس تاپقان-تايانعانىن نەسيە قارىزىنا قۇيا­تىن الاڭ كوڭىل اعايىنعا وراسان قولداۋ بولدى.

الەمدى تارىنىڭ قاۋىزىنا سىي­عىزىپ جىبەرەردەي سىعىمداعان كوروناۆيرۋس ىندەتى كەزىندە (2020 جىلى) الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى, جۇمىس ورنى مەن حالىقتىڭ تابىسىن ساقتاپ قالۋ مەملەكەتتىڭ باستى مىندەتى ەكەنىن ەل ەرەكشە ۇعىندى. داعدارىسقا قارسى جەدەل شارالار قولعا الىنىپ, تابىسىنان قول ءۇزىپ قالعان 4,5 مل-نان استام ازامات 42 500 تەڭگە مولشەرىندە كومەك الدى. قازىنادان 450 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. دۇنيەجۇزىن قاتتى قىسقان ىندەت كەزىندە وزگە ەلدەردە مۇنداي اتاۋلى كومەك بەرىلگەن جوق. ازىق-ت ۇلىك, تۇرمىستىق زاتتار قورجىنى ءبىر ميلليوننان اسا ادامعا بەرىلسە, «بىرگەمىز» قورىنىڭ قولداۋىمەن ءبىر جولعى قارجىلاي كومەك 550 مىڭنان استام وتباسىنا ۇلەستىرىلدى.

پرەزيدەنت 2022 جىلعى جولداۋىندا ەڭبەكاقىنى نارىقتىڭ نارقىمەن سالماق­­تاي وتىرىپ ءوسىرۋ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدىڭ باستى تەتىگى ەكەنىن باسا ايتتى. ەڭ تومەنگى جالاقىنى ايقىنداۋدىڭ جاڭا ءتاسىلىن ەنگىزىپ, 60 مىڭ تەڭگەدەن 70 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرۋگە شەشىم قابىلدادى. ال بيىل 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 85 مىڭ تەڭگەگە جەتتى. ءۇش جىل ىشىندە ەڭبەكاقىنىڭ ەڭ تومەنگى شەگى ەكى ەسەگە كوبەيدى. بۇل شارا
1 ملن 800 مىڭ ادامنىڭ, ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك قىزمەتتە ىستەيتىن 350 مىڭ ازاماتتىڭ ءال-اۋقاتى ارتۋىنا سەپتىگىن تيگىزدى. مەملەكەت باسشىسى زەينەتاقى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى جۇكتەپ, ەڭ تومەنگى بازالىق مولشەرلەمەسىن بىرتە-بىرتە ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 70%-ىنا, ال جوعارعى شەگىن 120%-عا جەتكىزۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى. كەلەسى جىلدان باستاپ جيىنتىق زەينەتاقى مولشەرى ورتاشا ولشەممەن 27%-عا كوبەيەدى. ايەلدەردىڭ زەينەتكە شىعۋ جاسىن 2028 جىلعا دەيىن 61 جاس دەڭگەيىندە قالدىردى. بىلتىر 1 قاڭتاردان باستاپ بالا كۇتىمىنە تولەماقى تولەۋ مەرزىمى ءسابي ءبىر جارىم جاسقا تولعانعا دەيىن ۇزارتىلدى.

اتا زاڭىمىزعا جەر مەن تابيعي رەسۋرس­تار حالىقتىڭ مەنشىگى ەكەنى جازىلعان. ء«اربىر وتباسى ەلىمىز پايدالانىپ جاتقان ۇلتتىق بايلىقتىڭ يگىلىگىن كورۋى كەرەك», دەگەن پرەزيدەنت «ۇلتتىق قور – بالالارعا» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ كەلەشەكتىڭ قامىن ويلاپ جاسالعان يگى باستاما ەكەنىن ايتتى. ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ جارتىسى بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارىلادى. بيىلدان باس­تاپ 18 جاسقا دەيىنگى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ ەسەپشوتىنا قاراجات اۋدارىلا باستادى. جينالعان قارجىنى ءار بالا كامەلەت جاسىنا تولعاندا باسپانا ساتىپ الۋعا يا بولماسا ءبىلىمىن شىڭداۋىنا جۇمسايدى.

الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ – ەلدىكتى نىعايتۋدىڭ باستى قاعيداتى. ادىلەتتىلىك سالتانات قۇرىپ, زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان ورتادا حالىقتىڭ الەۋەتى ارتا تۇسەدى. الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلعاندا عانا ۇلتتىق ۇلى مۇراتتاردىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, قارىشتاپ العا باسادى.