ىزدەگەنگە ءىنجۋ ىلىگەدى

جاتجەرلىك جيھانكەزدەردىڭ ار­قاي­سىنىڭ باسىندا ءارتۇرلى ويلار بولعانى انىق. ءبىرى ميسسيونەر, ەكىنشىسى عالىم, ءۇشىنشىسى ساياحاتشى دەگەندەي. ەشكىم ەرىككەننەن ەل كەزبەسە كەرەك.

ماسەلەن, ايگىلى ۆيلگەلم رۋبرۋك سوناۋ ءحىىى عاسىردا فرانتسيا كورولى توعىزىنشى ليۋدوۆيكتىڭ تاپسىرماسىمەن موڭعول حا­نى­نىڭ قاراقورىمداعى ورداسىنا بارا جاتقاندا ءبىزدىڭ وتىرار, تاراز, ەسىك سەكىلدى كونە قالالارىمىزدى باسىپ وتكەن. ۇزىن-ىرعاسى 38 تاراۋدان تۇراتىن كۇندەلىگىندە قازىرگى قازاقستان كارتاسىنداعى ءبىراز جەر-سۋ اتتارىن جازىپ قالدىرعان. كانە, كەيبىر جازبالارىنا كوز جۇگىرتەيىكشى.

«ولاردىڭ ۇيلەرىنىڭ كەرەگەسى تور­كوز­دەنە توقىلعان اعاشتاردان قۇ­راس­تىرىلعان. توبەسىندە دوڭگەلەك تەسىگى بار. جان-جاعى كيىزبەن جابىلعان. ءىشى-سىرتى ادەمى ورنەك­تەرمەن اشەكەيلەنگەن».

«ونىڭ (قىمىز) قىشقىل ءدامى جاڭا­دان اشىتىلعان شاراپتاي ءتىلىڭدى تىز ەتكىزەدى. ىشكەندە اۋزىڭا ءسۇتتىڭ ءدامى كەلىپ, قانىڭدى قىزدىرادى».

مۇنىڭ ءبارى باياعى بابالارىمىزدىڭ تۇرمىس-سالتىنان تام-تۇمداپ حابار بەرەدى. كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە ەلىمىزگە, جەرىمىزگە قاتىستى ەلەۋلى ەڭبەكتەر اۋىزعا الىنبادى. پولياك ادولف يانۋشكەەۆيچ سياقتى ولكەمىزگە جەر اۋدارىلعان وزگە­شە كوزقاراستاعى كىسىلەردىڭ ءبىردى-ەكىلى دۇنيەلەرى بولماسا, باسقاداي رۋحاني بايلىقتارعا قولىمىز جەتە قويماعانى بەلگىلى.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ ءار شالعايىنان ءتول تاريحىمىزعا بايلانىستى تىڭ دەرەكتەر تابىلىپ جاتقانى امبەگە ايان. بۇل قۇندى قۇجاتتاردىڭ كوشىر­مەلەرى كوزىقاراقتى كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە اينالدى.

ىزدەگەنگە ءىنجۋ ىلىگەدى. ونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن امەريكا اسىپ, دجوردج ۆاشينگتون ۋني­ۆەر­سيتەتىندە تاعىلىمدامادان ءوتىپ قايتقان ارىپتەسىمىز دۇيسەنالى الىماقىننىڭ ارحيۆ اقتارىپ تاپقان ازدى-كوپتى ولجاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنعانىمىز ورىندى. ءتىلشىمىزدىڭ ۇلت ۇپايىن تۇگەندەۋدەگى تەڭىزگە قوسىلعان تامشىداي ازدى-كوپتى ۇلەسى جارياعا جەتكىزۋگە ابدەن لايىقتى دەپ بىلەمىز.

تاياۋدا دۇيسەنالى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنداعى قالامداس­تارى الدىندا ءدارىس وقىپ, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن اكەلگەن كىتاپتارمەن, قا­زاققا قا­تىس­تى باسقا دا تانىمدىق جازبالارمەن, سۋرەتتەرمەن تانىستىردى. كورگەن-بىلگەن­دەرى مەن كوڭىلگە تۇيگەندەرىن ايتىپ, وسى توڭى­رەكتەگى ءوزىنىڭ ويلارىن ورتاعا سالدى.

– مەن كاسىبي تاريحشى ەمەسپىن, بىراق جۋرناليست رەتىندە تاريحىمىزدىڭ كەم-كەتىگىن تولتىرۋعا, بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن كەيبىر جايتتاردى كەڭىنەن تاراتۋعا سەپتىگىمدى تيگىزگەندى ءجون كوردىم, – دەپ اڭگىمەسىن باستاعان ول ءوزى وقىعان ۋنيۆەرسيتەتتە اعىلشىن تىلىندە قورعاعان عىلىمي جۇمىسىنىڭ قازاقشا نۇسقاسىن العا تارتا سويلەدى. – مەنىڭ بۇل تاقىرىپقا قىزىعۋشىلىعىم «قازاق ادەبيەتى» گازە­تىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەنىمدە باستالدى. بۇرىن-سوڭدى جاريالانباعان دەرەكتەردى پايدالانىپ, سونىعا سوقپاق سالۋعا تىرىستىم. سودان 1873 جىلى ورتا ازيانى ءتورت اي بويى ارالاپ, «تۇركىستان» اتتى قوستومدىق باستىرعان ەۆگەني سكايلەردىڭ اتالعان كىتابى جايىندا ماقالا جازدىم.

دج.ۆاشينگتون ۋنيۆەرسيتەتىندەگى ۇستازىم پيتەر گولبەرگكە قازاقستان مەن اقش-تىڭ مادەني-رۋحاني بايلانىستارىن زەرتتەۋ باعىتىندا ىزدەنگىم كەلەتىنىن ايتقانىمدا, ۇسىنىسىمدى قۋانا-قۋانا قۇپتادى. مىناۋ سونىڭ ناتيجەسى.

دۇيسەنالىنىڭ ءماندى دە ماعىنالى ءدارىسى سلايدتار ارقىلى جالعاستى. قاراپ وتىر­ساق, ءبىر عانا قالانىڭ كىتاپحانالارى مەن مۇراعاتتارىنان قانشاما جادىگەر تا­بىلعان. قىسقا مەرزىمدە قول جەتكىزگەن مول مۇرا ءالى دە تولىعا تۇسەرى تالاس تۋدىر­مايدى.

اقش سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرماسىمەن كيەلى تۇركىستاننىڭ وي-قىرىن شارشاماي-شالدىقپاي شار­لاعان ديپلومات عالىم ەۆگەني سكايلەر قازاقتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى مەن ايرىقشا قاسيەتتەرىن قاعازعا تۇسىرگەن. ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسقان سىرىم, ارىنعازى, كەنەسارى باتىرلاردىڭ ەرلى­گىن دارىپتەپ, 1876 جىلى نيۋ-يوركتە جوعارىدا تىلىمىزگە تيەك ەتكەن ەلەۋلى ەڭبەگىن جارىققا شىعارعان. وندا ەرلەردىڭ بىلعارى شالبار, كەڭ جاعالى كويلەك كيەتىنى, باي-باعلانداردىڭ قىم­بات ماتادان تىگىلگەن كەرەمەت شاپاندار جامىلاتىنى جان-جاقتى باياندالعان.

ايتپاقشى, سۇڭعىلا سكايلەر رەسەيگە ساپارى كەزىندە ورىستىڭ ۇلى ويشىلى لەۆ تولستويدىڭ ۇيىندە اپتالاپ جاتىپ, كلاسسيك جازۋشىنىڭ كىتاپحاناسىنا قايران قالىپتى.

تاريحتىڭ تالاي سىرىن بۇككەن سىر­داريانىڭ جاعاسىن جايلاعان قالىڭ قازاقتىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە قىزىعىپ, ساعىم سۋرەتتەر سالعان. سولاردىڭ ءبىرى – «قورقىتتىڭ قابىرى». ءتىپتى, قوبىزىن كۇڭىرەنتكەن كۇي-بابانىڭ بويى اعىلشىن ولشەمىمەن العاندا 14 فۋت بولعانىن ايعاقتايدى.

ال ەندى وتتە فينش باتىس سىبىرگە سايا­حاتى بارىسىندا ەرتىس, اياگوز, زايسان, الاكول, لەپسى ماڭىنداعى قازاق اۋىلدارىن ەمىن-ەركىن ارالاپ, كوشپەلى ءومىردىڭ كورىنىستەرىن سۋرەتكە اينالدىرىپ, اسەرلى جازبالارىن 1876 جىلى بەرليندە جاريا­لاپتى. ەڭ قىزىعى, ۇلتىمىزدىڭ اتاۋىن «قازاق» دەپ قاتتاعان تۇڭعىش اۆ­تور­لار­دىڭ بىرىنەن سانالادى. حح عاسىردىڭ جيىرما التىنشى جىلىنا دەيىن بۇراتانا قىرعىز دەپ بۇرىس جازىلىپ كەلگەنىمىزدى جاسىرا المايمىز.

فرانتسۋز پول لاببە قازاق ساحارا­سىنىڭ قايتالانباس سۋرەتتەرىن تۇسىرگەن. ونىڭ جانىندا ءبىز الدەقانداي قىلىپ اسپەتتەيتىن سامۋيل ءدۋديننىڭ سۋرەتتەرى انشەيىن بىردەڭە سەكىلدى. وتباسى, وشاق قاسىنداعى ايەلدەرگە دەيىن ادەمى بەي­نەلەنىپتى.

«رەسەيدىڭ ورتالىق ازياسى» اتتى (1885 جىلى شىققان) ساپارناما جازعان بريتان شىركەۋىنىڭ قىزمەتكەرى حەن­ري لاكسدەلل شىڭعىستاۋدىڭ شىڭىنا شىعىپ, ارقاتتىڭ اسقارىنا كوتەرى­لىپ, تارباعاتايدىڭ تاسىن باسىپ, سەمەي­دە سەرۋەندەپ, اياگوز اسقان. الاكولگە شو­مى­لىپ, جەر ءجانناتى جەتىسۋدىڭ كور­كەم تابيعاتىنا كوز سۋارىپتى. ەرلى-زايىپتى توماس جانە ليۋسي اتكين­سون­داردىڭ ىزىمەن اقسۋ, سارقان, باس­قان­دى جاعالاپ, جوڭعار الاتاۋى­نىڭ ۇشقان قۇس, جۇگىرگەن اڭىن تىزىمگە الىپتى.

ۇلىبريتانيانىڭ قاشقارياداعى باس كونسۋلى بولعان توماس ەزەرتون قىزمەت بابىن پايدالانىپ, سول ماڭايداعى قازاقتار قونىستانعان ىلە, تەكەس, كۇنەس وزەندەرىنىڭ بويىن ارمانسىز ارالاپتى. سوندا جەر-كوكتى جاۋلاعان الپاۋىت انگلياڭىزدىڭ ۋاكىلەتتى وكىلىنە قازاقتىڭ اۋىلباسى نەبارى ءۇش كۇن عانا جۇرۋگە رۇقسات ەتىپتى. كەيىن كىتابىنا الگى اكىم قازاقتىڭ قاسقايىپ تۇرعان فوتوسىن كىرگىزىپتى. سول سۋرەتتى دۇيسەنالى الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالاعان سوڭ اتالارىن تانىعان ۇرپاقتارى حابارلاسىپ, ءمان-جايعا قانىققىلارى كەلەتىنىن جەتكىزىپتى.

رەسەي پاتشالىعىنداعى بىرنەشە مىس كەنىشىن ساتىپ العان ماگنات نەل­سون فەلل قازىرگى قاراعاندىداعى سپاسسك كەنىشىن يەمدەنگەنىن قاناعات تۇتىپ قويماي, ارقانىڭ جاقسى-جايساڭدا­رىمەن ارالاس-قۇرالاس بولىپتى. كىتا­بىندا قارقارالىداعى 18 مىڭ جىلقى بىتكەن ادامباي, اتاقتى اقايدىڭ قاسەنى جانە ت.ب. جونىندە تەبىرەنە تولعاپتى.

قازاق دالاسىنا ساياحاتتاپ, ارتىن­دا ايشىقتى ءىز قالدىرعان اعىلشىن رالف فوكس وتە قىزىق ادام بولىپتى. قايىرىم­دىلىقپەن دە, ساۋدا-سات­تىقپەن دە قاتار اينالىسقان. قازاقتار حاقىندا مالىمەتتەر جيناۋعا دا ۋاقىت تاپقان. جيعان-تەرگەن­دەرىن تەگىس قامتىعان كىتابىنا «قازاق بولمىسى» دەگەن تاراۋ ەنگىزىپتى.

د.الىماقىن سونداي-اق, اقش-تىڭ گەلمان كىتاپحاناسىنان قازاقتىڭ 19 ەرتەگىسى باسىلعان كىتاپ تاپقانىنا قىس­قاشا توقتالدى. ويتكەنى بۇل تۋرا­لى «ەگە­مەندە» ارنايى ماتەريال جاز­عاندىقتان, بەلگىلى جايلاردى قايتالاپ جاتپادى.

ىزگى نيەتتى ىزدەنۋشى قازاقتار تۋرالى قورعالعان سەگىز ديسسەرتاتسيانىڭ كسەرو­كوشىرمەسىن الا كەلىپتى. بۇلاردا قازاق­تىڭ اۋىز ادەبيەتىنە, الەۋمەتتىك قۇرىلى­سىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلە قوزعالعان.

رۋحاني باسقوسۋعا قاتىسقان اس­تانا­داعى قولجازبالار جانە سيرەك كى­تاپتار ور­تالىعىنىڭ ديرەكتورى, PhD جاندوس بولدىقوۆ ارىپتەسىمىزدىڭ اڭگى­مەسىنەن اجەپتاۋىر اسەر العانىن ايتىپ, ونىمەن بەلگىلى ءبىر جوبالاردى بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.

دۇيسەنالىدەي تالاپتى دا تالانتتى جاستارىمىز دۇرىستاپ دەن قويسا, حالقىمىزدىڭ وتكەن-كەتكەنىن ورنەكتەيتىن ءوتىمدى دۇنيەلەر شەتەل ارحيۆتەرىندە جەتىپ ارتىلادى.