ارزان ءارى زالالسىز ەنەرگيا كوزدەرىن اشۋ ماقساتىنداعى «قازاقستاندا 2030 جىلعا دەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى دامىتۋ تۋرالى» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا سايكەس, جەل كۇشىمەن وندىرىلەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلىپ كەلەدى. سوعان ساي رەسۋرستار دا جوق ەمەس. ويتكەنى جەل ەنەرگياسىنىڭ باسقا ەنەرگيا كوزدەرىنەن ەكولوگيالىق, ەكونوميكالىق ارتىقشىلىقتارى مول دەيتىن پايىم بار.
ماسەلەن, الماتى وبلىسىنىڭ قىتايمەن شەكارالاس ەندىكتە ەۋرازيا مەگاباسسەينىندەگى وراسان زور اۋا ماسساسىنىڭ كولەمى اۋىساتىن, ورتالىق ازياداعى «جەل ءپوليۋسى» دەپ اتالاتىن جەتىسۋ قاقپاسىنداعى جەلدىڭ قۋاتى مول ەكەنى دالەلدەنگەن. ەكى قىراتتىڭ ەڭ قىساڭىنداعى الاڭ (ەنى 10-12 كم, ۇزىندىعى 80 كم) تابيعي «اەروديناميكالىق قۇبىر» سانالادى. قاقپا ەلىمىزدىڭ بالقاش – الاكول ويپاتىن قىتايدىڭ ەبىنۇر ويپاتىمەن جالعاستىرادى. وسى جەردەگى جەل ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋ ناتيجەسىندە ونىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرۋگە وتە ءتيىمدى ەكەنى انىقتالعان. ونداعى جەلدىڭ جالپى قۋاتى 5 مىڭ مۆت-تان استام دەپ بولجانىپتى. بۇل وتە زور ەنەرگيا كوزى ءارى كومىر مەن مۇنايدى, گازدى ۇنەمدەۋگە, قورشاعان ورتانى لاستانۋدان ساقتاۋعا ىقپال ەتەدى. ايتىپ وتىرعانىمىز رەسۋرسقا قاتىستى ءبىر عانا مىسال. قاۋىپسىز ەنەرگيا كوزى ەكەنى ەكى باستان. بىراق جان-جانۋارعا ەمەس...
ال ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە كەلسەك, سۋ, جەل ەنەرگياسىنان باسقا, جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ دامۋى تۇرعىسىندا ليتي-يوندىق اككۋمۋلياتورلار, زاماناۋي ەكولوگيالىق تازا گەنەراتورلار پايدا بولعانى بەلگىلى. دەگەنمەن بارىنە ورتاق ءبىر تالاپ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى جاھاندىق ترەندتەردىڭ ىشىندە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ەڭ اۋەلى عالامدىق كليماتتىڭ وزگەرۋىنە, سو2 قالدىقتارىن ازايتۋعا بايلانىستى بولىپ وتىر.
بۇگىندە الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە ەنەرگەتيكالىق قۋاتتىڭ تاپشىلىعى ايتارلىقتاي بايقالادى دەيدى زەرتتەۋلەر. ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ەلەكتر قۋاتىنىڭ 69 پايىزى كومىرمەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالارعا تيەسىلى. سول سەبەپتى دە ساراپشى ماماندار ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قاجەت دەپ سانايدى.
«بۇل گەنەراتسيالاۋ جەلىلىك نىسانداردىڭ نەگىزگى جابدىقتارىنىڭ توزۋىن, ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ ۇلعايۋىمەن قاتار وتاندىق مەنشىكتى وتىننىڭ (ۋراننىڭ) بولۋىن, وعان قولايلى باعانىڭ قالىپتاسۋىن قامتيدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە ازىرگە باسقا تەحنولوگيالار جوق. جەك-گە كەلەتىن بولساق, ەنەرگيانىڭ بۇل ءتۇرى بەيبىت اتومنىڭ ورنىنا ەمەس, ونىمەن قاتار دامۋى كەرەك», دەيدى ەنەرگەتيك جاقىپ حايرۋشەۆ.
الايدا جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەرىن دە ەسكەرگەن ءجون. ءبىزدىڭ نەگىزى ايتايىق دەگەن ويىمىز دا وسى. ماسەلەن, 2023 جىلعى قازانى ايى مەن 2024 جىلعى ناۋرىز ايى ارالىعىندا ونلاين فورماتتا جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بيوالۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى جەتى ءدارىس ءوتتى. دارىستەردى اقش گەولوگيالىق قىزمەتىنىڭ ساراپشىلارى دجيل شاففەر مەن تودد كاتتسنەر جەل ەلەكتر ستانسالارى ينفراقۇرىلىمى مەن جابايى تابيعات اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستى جەڭىلدەتۋ ادىستەرى ارقىلى جيناعان تاجىريبەسىنە, بىلىمىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءارى وسى سالا قولدانىسىنداعى ساياساتتى ەسكەرىپ دايىنداعان ەكەن. دارىستە «جەل ەلەكتر ستانسالارىن سالۋدى جوسپارلاۋ كەزەڭىندە قۇستاردى زەرتتەۋ», «جەل ەلەكتر ستانسالارىن بيوالۋانتۇرلىلىككە زەرتتەۋ», «بيوالۋانتۇرلىلىككە تيگىزەتىن اسەردى ازايتۋ شارالارى» سىندى تاقىرىپتار قامتىلعان.
وسى سالانىڭ تاجىريبەلى مامانى يگور كارياكين جەل ەنەرگياسى ەكولوگيالىق تازا ەنەرگيا ءوندىرۋ كوزى سانالعانىمەن, بيوالۋانتۇرلىلىككە, اسىرەسە ۇشاتىن جانۋارلارعا (قۇستار مەن جارقاناتتار) كەرى اسەر ەتەتىنىن ايتادى. سونىمەن قاتار جەل ەلەكتر ستانسالارى كوشىپ-قوناتىن قۇستاردىڭ جولىنا كەدەرگى جاسايدى. زەرتتەۋ بارىسىندا Accipitriformes تۇرلەرى (وسى وتريادقا جاتاتىن قۇستاردىڭ 57%-ى) جەل ەلەكتر ستانسالارىنا ءجيى سوقتىعىساتىنى بايقالعان. ەلىمىزدە جىرتقىش قۇستار, ونىڭ ىشىندە قىراندار سانى كوپ. ماسەلەن, قاراقۇس بۇركىت (Aquila heliaca), دالا قىرانى (Aquila nipalensis) سياقتى ءىرى تۇرلەر ۇيا سالادى, ولار دۇنيەجۇزىلىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 50%-دان استامىن قۇرايدى. سىبىردە ۇيا سالاتىن شاڭقىلداق قىراننىڭ (Aquila clanga) دۇنيەجۇزىلىك پوپۋلياتسياسىنىڭ 50%-دان استامى دا ەلىمىز ارقىلى قونىس اۋدارادى. بۇل تۇرلەردىڭ بارلىعى جەس-كە سوقتىعىسىپ قالادى ەكەن.
راس, قازىر ەلىمىزدە بۇل ماسەلە اسا كۇردەلى, شيەلەنىسكەن جاعدايدا ەمەس. ويتكەنى جەل ەنەرگياسى ەلدىڭ ەنەرگەتيكالىق بالانسىنىڭ تەك 2%-ىن قۇرايدى. الايدا ماماندار بۇل جاعداي تەز وزگەرۋى مۇمكىن دەيدى. سەبەبى سوڭعى 8 جىلدا ەلىمىزدە جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جىلدام وسكەن. 2014 جىلعى 0,01 تۆت ساعاتتان 2022 جىلى 2,28 تۆت ساعاتقا دەيىن جەتىپتى. جەل ەنەرگياسىن ءوندىرۋدى ەش قيىندىقسىز تاعى 10 جىل ىشىندە اۋقىمدى تۇردە ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى بار دەيدى ەنەرگەتيكتەر.
ال بۇل قىراندار پوپۋلياتسياسىن اپاتتى جاعدايعا اكەلۋى مۇمكىن. ويتكەنى جوعارىدا ايتىلعانداي, جەلدەن ەنەرگيا الاتىن ايماقتار – قىران قۇستاردىڭ ەڭ تىعىز ۇيا سالاتىن اۋماعى نەمەسە كوشى-قون دالىزدەرىمەن سايكەس كەلەدى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ زاڭناماسىندا «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلگەن قۇستاردىڭ ۇيا سالاتىن جەرى مەن قونىس اۋداراتىن دالىزىنە قاۋىپتى نىسانداردى سالۋعا تىيىم سالاتىن ەرەجەلەر, كەدەرگىلەردەن قورعايتىن تالاپتار جوق. وسىلايشا, ەلىمىزدە جەل ەنەرگەتيكاسى قارقىندى دامىعان سايىن قىراندار مەن جىرتقىش قۇستاردىڭ باسقا دا كوپتەگەن ءتۇرى جويىلۋى مۇمكىن. قازىردىڭ وزىندە (كۇزگى) جىلى جاققا قايتاتىن كەزىندە ميلليونعا جۋىق جىرتقىش قۇس پەن 32,3 مىڭنان 40,6 مىڭعا دەيىن ءۇش ءتۇرلى قىراندارعا (دالا قىرانى, قاراقۇس, شاڭقىلداق قىران) ۇشاتىن قاراتاۋ جوتاسىنداعى جاڭاتاس جەس-ءى قاتەرلى اسۋدىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. قاراتاۋ جەس-مەن قاتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاڭعىزتوبە ماڭىنداعى جەس بار. ول ءسىبىر قىراندارىنا قاۋىپ توندىرەتىن نىسان سانالادى. بۇل ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن ەكى-اق نىسان. باسقا الداعى ۋاقىتتا سالىناتىن, قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەس-ءتىڭ بيوالۋانتۇرلىلىككە اسەرى تولىق زەرتتەلگەن جوق. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرىندە قۇستاردىڭ كوشى-قون دالىزدەرىنە جەس سالۋعا شەكتەۋ قويىلادى ەكەن. ەلدەگى بيوالۋانتۇرلىلىكتى ساقتاۋ قاۋىمداستىعىنىڭ ماماندارى, بۇل ماسەلە ءبىزدىڭ ەلدە دە زەرتتەلۋى قاجەت دەيدى.
قورىتا ايتقاندا, گاز, كومىر, سۋ, جەل, كۇن, جانارتاۋ قاتارلى ءارتۇرلى ەنەرگيا كوزىن پايدالاناتىن ەلدەر ەڭ الدىمەن قاۋىپسىزدىكتى كوزدەيدى. ونىڭ ىشىندە جان-جانۋارلار الەمىن ۇمىت قالدىرۋعا بولمايدى. جانۋارلار الەمى – تىرشىلىكتىڭ اجىراماس بولىگى. بۇل تۇرعىدا جەل ەنەرگەتيكاسى قوندىرعىلارىنىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ ارقىلى ونىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بولادى.
