– اققالي قابيجان ۇلى, 1990 جىلعى 25 قازاندا قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل قۇجاتتىڭ ماڭىزى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– شىندىعىن ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياعا كوپ قۇجاتتىڭ ءبىرى رەتىندە قاراماعان ءجون. بۇلاي دەۋىمنىڭ سەبەبى بار. ويتكەنى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كۇندى ەسكە تۇسىرسەك, بۇل – 1990 جىلدىڭ 25 قازانى. سول كەزدە 15 رەسپۋبليكانى ۋىسىندا ۇستاعان وداق ءالى تاراماعان ەدى. دەمەك ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جونىندەگى ماسەلەنىڭ قوزعالۋى مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن ەدى. ءتىپتى سول تۇستا قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىندەگى دەپۋتاتتاردىڭ ءبارى بىردەي ەلدىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى ويلانىپ ءجۇردى دەي المايمىن. بىراق دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك الاتىن كەزەڭى جاقىنداعانىن سەزگەن مەملەكەتشىل ازاماتتار از بولمادى. ولار – سالىق زيمانوۆ, سۇلتان سارتاەۆ, شەرحان مۇرتازا, ماناش قوزىباەۆ, جابايحان ءابدىلدين, ءابىش كەكىلباەۆ سەكىلدى وتانشىل تۇلعالار. الايدا ەل تاۋەلسىزدىگىن جاريالاۋ ءۇشىن الدىمەن مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتىڭ نەگىزىن قۇجات تۇرىندە رەسىمدەۋ قاجەتتىگى تۋىندايتىنى راس. ال مۇنداي قۇجات – مەملەكەتتىك ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى.
مىنە, وسى تۇرعىدان ايتقاندا, ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋعا جول اشقان تاريحي قۇجات رەتىندەگى ماڭىزى وتە زور. ويتكەنى «ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا» نەگىزىنەن العاندا ءبىرىنشى كونستيتۋتسيالىق اكت بولىپ ەسەپتەلەدى. دەكلاراتسيانىڭ تاريحي ماڭىزى ۇلتتىق مەملەكەتتى ساقتاۋ, قورعاۋ, نىعايتۋ حاقىندا شارالار جاسالاتىنىن مالىمدەۋىمەن قۇندى بولا ءتۇستى.
اتالعان قۇجاتتا «قازاق ۇلتىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ۇعىنۋدى» مىندەتتەۋ تۋرالى ايتىلادى. سونىمەن قاتار «قازاق كسر ۇلتتىق مەملەكەتتىگىن ساقتاۋ, قورعاۋ جانە نىعايتۋ جونىندە شارالار قولدانادى» دەپ تۇجىرىمدالعان. «ۇلتتىق مەملەكەتتىلىگىن» دەگەنگە زەر سالىپ قاراساق, مۇنداي قاعيدالار اتا زاڭدا ورىن الۋى قاجەت. قازاقستاننىڭ ساياسي جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىمىن ايقىنداۋدا سول كەزدەگى رەسپۋبليكانىڭ ورتاق وداق الدىنداعى باسىم باعىتىن باياندى ەتەتىن دەكلاراتسيانىڭ 6 جانە 8-باپتارىنىڭ ماڭىزى زور بولدى. بۇل باپتاردا «قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك بيلىگى رەسپۋبليكا ىشىندە, سونداي-اق وداقتىق شارتتا بەلگىلەنگەن شەڭبەردە سىرتقى قارىم-قاتىناستا ۇستەم, دەربەس, تولىق جۇزەگە اسىرىلادى. رەسپۋبليكاداعى ساياسي, ەكونوميكالىق جانە ۇلتتىق-مادەني قۇرىلىسقا, ونىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى بارلىق ماسەلەنى دەربەس شەشەدى, مەملەكەتتىك وكىمەت جانە باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمى مەن قۇزىرەتىن, رەسپۋبليكانىڭ رامىزدەرىن انىقتايدى» دەپ جازىلعان.
وسى باپتار ارقىلى رەسپۋبليكانىڭ حالىقارالىق جانە مەملەكەتارالىق قاتىناستار جۇيەسىندەگى ناقتى قۇقىقتىق سۋبەكتىلىگى, ەلدىڭ دەربەس ساياسي جانە ەكونوميكالىق دامۋى تۇجىرىمدالدى دەي الامىز. دەكلاراتسياداعى «قازاقستان قازاق حالقىنىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنىڭ فورماسى جانە قازاقستان مەملەكەتى قازاق حالقىنىڭ دامۋىنا جاۋاپتى» دەگەن قاعيدالار حالقىمىز ءۇشىن قىمبات ەدى.
– دەكلاراتسيانى قابىلداۋعا قارسىلىق بىلدىرگەندەر دە بولىپتى عوي. ولار سوندا نەنى كوكسەۋى مۇمكىن ەدى؟
– قازاقتا «ادام الاسى ىشىندە...» دەيتىن ءتامسىل بار عوي. سول كەزدە مىزعىمايتىن الىپ يمپەرياداي كورىنگەن كسرو-نىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتى السىرەپ, قادامى شاتقاياقتاي باستاعان ەدى. ال بۇل وداق قۇرامىنداعى ەلدەردىڭ باسشىلارىن ويلاندىرىپ, تاۋەلسىزدىك تۋرالى ماسەلەنى استىرتىن قاراستىرۋىنا تۇرتكى بولدى. وسى ورايدا شوۆينيستىك پيعىلداعى ازاماتتار بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا قارسىلىق بىلدىرەتىنى داۋسىز ەدى. ويتكەنى ولار مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قازاقستاننىڭ وداقتان ءبولىنىپ شىعۋىنا نەگىز بولاتىنىنا الاڭدادى. ولار «قازاقستانعا ەگەمەندىك دەكلاراتسياسى نە ءۇشىن قاجەت؟» دەگەن سىڭارجاق پىكىردى تاراتتى.
بىراق قالىڭ بۇقارانىڭ وكىلدەرى دە, جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى دە بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋىنا قارسى بولعان جوق. ويتكەنى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن سول كەزدە ەلدەگى قوعامدىق-ساياسي بەلسەندىلىكتىڭ ەكپىنى لاۋلاعالى تۇرعان وت ءتارىزدى ەدى. ارينە, دەپۋتاتتاردىڭ اراسىندا قارسى داۋىس بەرگەندەر كەزدەستى. الايدا ولاردىڭ قاتارى از ەدى.
– رەسپۋبليكا كۇنى مەرەكەسىن قالاي اتاپ وتكەن ءجون؟
– بۇل كۇننىڭ ماڭىزىن الاش ارىستارىنىڭ تاۋەلسىزدىكتى اڭساعان ماقسات-مۇراتىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ويتكەنى ولار قازاق ەلىنىڭ ازاتتىعى, ەڭسە تىكتەۋى ءۇشىن, ۇرپاعىنىڭ بولاشاعى جارقىن بولۋى ءۇشىن جانىن پيدا ەتتى. سول ارىستاردىڭ ءبىر عانا ارمانى بار ەدى. بۇل – قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى. الاش ارىستارى ەلدى بوداندىقتىڭ بۇعاۋىنان قۇتقارۋ ءۇشىن, قازاق حالقىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن ايانباي كۇرەستى. بىراق ولاردى اجداھاداي اۋزىن اشقان الىپ يمپەريانىڭ سولاقاي ساياساتى قۇرباندىققا شالىپ جىبەردى.
قازاق حالقى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەنگە دەيىن ازاپتى جولدان ءوتتى. قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشتىققا, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى. حالقىمىزدىڭ سانالى, ءبىلىمدى تۇلعالارى قۋعىندالدى, اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ دالاسىنان ورالماعان قازاقتىڭ سانى ءالى تولىق جيناقتالعان جوق. جەلتوقسان كوتەرىلىسى دە قازاققا قارسى جاسالعان قيانات ەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىككە دەيىن ءجۇرىپ وتكەن جولى وسىنداي بۇرالاڭ ەدى. بىراق رۋحتى قازاقتىڭ ەڭسەسى تۇسپەدى. سول سەبەپتەن 25 قازان تەك قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە جول اشقان مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدانعان كۇن دەۋمەن شەكتەلمەۋ قاجەت. بۇل كۇن – قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعىن اڭساعان الاش ارىستارىنىڭ ارمانى – مەملەكەتتىك ەگەمەندىكتى تاريحي قۇجاتپەن بەكىتكەن كۇن. دەكلاراتسيا بىزگە وسىنىسىمەن قۇندى ءارى قىمبات بولا بەرەدى.
دەكلاراتسيا قابىلدانعان 25 قازان رەسپۋبليكا كۇنى بولىپ بەلگىلەندى. ال رەسپۋبليكا كۇنىنىڭ ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە اتالىپ وتىلەتىنى – قۇپتارلىق جايت. سوندىقتان بۇل كۇنى, اسىرەسە جاس بۋىننىڭ اراسىندا پاتريوتتىق باعىتتاعى ءىس-شارا كوبىرەك وتكىزىلگەنى ءجون.
اڭگىمەلەسكەن –
جولداسبەك كوشەرباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
اتىراۋ وبلىسى
