مەملەكەتتىك ورتالىق مۋزەيى ديرەكتورىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى عاليا تەمىرتوننىڭ ايتۋىنشا, مۋزەي ماماندارىنىڭ عىلىمي قاۋىمداستىق, سونداي-اق شەتەل عالىمدارىمەن بايلانىسى تىڭ تاقىرىپتارعا جول اشىپ كەلەدى. عىلىمي دەرەكتەر مەن فوتوقۇجاتتاردىڭ ارنايى باسىلىمداردا عانا ەمەس, زاماناۋي كورمەلەردە كورىنىس تابۋى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ جادىندا جاڭعىرىپ وتىرۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.
ر.سۇلەيمەنوۆ اتىنداعى شىعىستانۋ ينستيتۋتى جانىنداعى تاريحي ماتەريالداردى زەرتتەۋىندە رەسپۋبليكالىق اقپاراتتىق ورتالىقتىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆا بۇل ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ ۇزاق جىلعى جۇمىسى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە رەسەي, قىتاي, ەۋروپا ەلدەرى مۋزەيلەرى مەن ارحيۆتەرىن زەرتتەگەن عالىمدار قازاق تاريحىنىڭ ءتۇرلى كەزەڭىنە قاتىستى قۇندى دەرەكتەردىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلدى. ينستيتۋت ديرەكتورىنىڭ عىلىم جونىندەگى ورىنباسارى دۇيسەن ءمۇستاحيمنىڭ ايتۋىنشا, كەيىنگى ون جىلدا عالىمدار جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەر ناتيجەسى ورتالىق ازيانىڭ جاڭا قىرىن ايشىقتايتىن قۇندى مالىمەتتەرمەن تولىعىپ كەلەدى.
بەلگياداعى لۋۆەن كاتوليك ۋنيۆەرسيتەتى دوكتورى, پروفەسسور انن-ماري ۆيلەمەنو اتالعان جوبانىڭ جاستارعا تانىمدىق, تاربيەلىك ءمانى زور دەيدى ءارى الەممەن مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام سانالادى.
كورمە بارىسىندا « ۇلى دالا تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا كارتالار (ەرتە زامان, ورتا عاسىرلار, جاڭا زامان) كاتالوگىنىڭ» تۇساۋكەسەرى ءوتتى. كاتالوگكە ەۋرازياداعى گەوساياسات, مادەني ترانسفورماتسيا جانە حالىقتار بايلانىسىنداعى وزگەرىستەردى كورسەتەتىن كارتالار ەنگەن. كاتالوگ ۇلى دالا تاريحى جانە مادەنيەتىمەن اينالىساتىن عالىمدار, تاريحشىلار ءۇشىن قۇندى دەرەككوز بولاتىنى انىق.
كورمەدە شۆەيتساريانىڭ بەرن مۋزەيىندە ساقتالىپ كەلگەن 1868-1889 جىلدارى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ءتورت مارتە ساياحاتتاعان ديپلومات ءارى ساياحاتشى انري موزەردىڭ قورىنان الىنعان ءحىح عاسىرعا تيەسىلى كومكەرمەلى تۇسكىلەم, اشەكەيلەر, اسكەري قۇرال-سايماندار ەرەكشە نازار اۋدارتادى.
ۇزىندىعى 15 مەتر بولاتىن كومكەرمەلى بارقىت تۇسكىلەم زەرلى جىپپەن, قۇراق, ويۋلارمەن ادىپتەلگەن. قولونەر تۋىندىسى عانا ەمەس, تۇسكىلەمنىڭ ساياسي ءمانىن ايشىقتاپ تۇرعانداي. پروفەسسور مەرۋەرت قۋاتقىزىنىڭ سيپاتتاۋىنشا, تۇسكىلەم بارقىت بەتىنە جىبەكتەن التىن مەن كۇمىستى كەستە توگىپ, ءارتۇرلى قۇراق ويۋ سالىپ تىككەن قازاق ايەلدەرىنىڭ ىسمەرلىگىن كورسەتەدى. «تۇسكىلەم سول كەزدەگى قوعامىنىڭ ساياسي يەرارحياسىن بەينەلەيدى ءارى حان ورداسىنداعى جيىنداردى وتكىزۋ كەزىندە قولدانىلعان. سول كەزەڭدەگى قازاق قوعامىنىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ اكىمشىلىك قۇرىلىسىن بەينەلەيتىن قۇجات ىسپەتتى دەپ ايتۋعا نەگىز بار. قاق ورتاسىندا بيلەۋشى ورنى, ياعني حان تاعى التىن, كۇمىس جىپپەن ادىپتەلگەن بولسا, اينالاسىنداعىلاردىڭ ورنى ءارتۇرلى مەدالونمەن بەينەلەنگەن. كيىز ءۇي ءپىشىنى مەملەكەتتىڭ قۋاتتىلىعىن كورسەتەدى» دەيدى پروفەسسور.
ۇزىندىعى 13 مەتر اتلاسپەن اپتالعان جىبەك قۇراقتى, كومكەرمەلى تۇسكىلەم سوعىس كەزىندە قولباسشىلار جانە باتىرلارمەن كەزدەسۋ وتكىزگەن كەزدە وردانى جابدىقتاۋعا ارنالعان. كىلەمنىڭ ورتاسىندا حاننىڭ تاعى ىسپەتتەس, نە بولماسا سۇلتانعا ارنالعان ورىن بەلگىلەنگەن. تۇسكىلەمدى اسكەريلەر جيىنى وتەتىن كيىز ءۇي دەۋگە كەلەدى. ءوز ورنەگىمەن ەرەكشەلەنەتىن تۇسكىلەمدە بەينەلەنگەن ارقالىقتىڭ ىشكى بەدەرى بۇتاعىن جايعان اعاشقا ۇقساس كەلەدى. ول كونە تاريحقا تامىرى تەرەڭ بويلاعان مەملەكەتتىڭ وركەندەپ, گۇلدەنە بەرەتىندىگىن كورسەتەدى. كىلەمنىڭ جوعارى جاعىندا كوشپەلىلەر تاريحىمەن ۇندەسەتىن وت, كۇن مەن اي تۇرىندە بەينەلەنگەن سارى ءتۇستى جىبەكپەن ادىپتەلگەن قۇراقتار كوز تارتادى. ورتا بولىگىندە ساقشىنىڭ جىتىلىگىن, مەملەكەت ىرگەسىنىڭ كۇشى مەن بەرىكتىگىن جانە بيلىك ءرامىزى بولىپ تابىلاتىن حان نايزاسى نەمەسە سۇڭقاردىڭ باسىن بەينەلەيتىن ويۋ-ورنەك سارى ءتۇستى جىبەكپەن كومكەرىلگەن.
پروفەسسور مەرۋەرت ابۋسەيىتوۆانىڭ ايتۋىنشا, انري مورزەنىڭ قازاق اقسۇيەكتەرىنىڭ فوتوسۋرەتتەرىمەن تولىققان «تۇركىستان» البومى قىزىعۋشىلىق تۋعىزادى. سۋرەتتەردە ءوزى جۇزدەسىپ, قوناقتا بولعان دالا بيلەۋشىلەرى كورسەتىلگەن. «وسى كەزدە دالا ارقايسىسىنىڭ ءوز سۇلتانى بار ءۇش ايماققا بولىنگەن. بەرمۇحاممەد سۇلتان – سولتۇستىكتە, ءجانتورين سۇلتان – ەدىل مەن جايىق اراسىن, سۇلەيمەن تاۋكين سۇلتان ورىنبور دالاسىن بيلەدى دەپ جازادى» ا.مورزە.
كورمەدە كۇنى كەشەگە دەيىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن جابىق بولىپ كەلگەن قىتايدىڭ ءبىرىنشى تاريحي مۋزەيىنەن تابىلعان قازاق حاندارىنىڭ گەنەالوگياسى, ديپلوماتيالىق جازبالارى, ونىڭ ىشىندە ابىلاي حان, بولات حان, ءۋالي سۇلتاننىڭ جازبالارى عالىمدار ءۇشىن تىڭ تاقىرىپتارعا تۇنىپ تۇر. كۇنى بۇگىنگە دەيىن وسى مۋزەيدەن ينستيتۋت عالىمدارى 70 مىڭنان استام قۇجاتتىڭ كوشىرمەسىن ەلگە اكەلگەن.
كورمەگە ىشكى موڭعوليانىڭ تاريحي مۋزەيىندە ساقتالعان ب.ز.د. III عاسىرداعى عۇن تاڭىرقۇتىنىڭ التىن ءتاجى, فرانتسيانىڭ لۋۆر مۋزەيىندەگى ق.ياساۋي كەسەنەسىنە ارناپ جاسالعان ءامىر تەمىردىڭ ەسىمى بار مايشامنىڭ فوتوسۋرەتى, يران «مەندجليس» كىتاپحاناسىنداعى يسمايل حان, شايباني, قاسىم حانعا قاتىستى تاريحي دەرەكتەر جازىلعان كىتاپتاردىڭ, باسقا دا قولجازبا دەرەكتەردىڭ فوتوسۋرەتتەرى مەن كوشىرمەلەرى قويىلدى. ۇلىبريتانيا, شۆەيتساريا, يتاليا, دانيا, شۆەتسيا جانە ماجارستانداعى قورلاردان الىنعان ارحيۆتىك قۇجاتتار جانە مينياتيۋرالار, كارتينالار, فوتوسۋرەتتەر مەن بۇيىمدار توپتاستىرىلعان ۆيزۋالدى ارتەفاكتىلەر مەن ەكسپوناتتار قازاقتاردىڭ ەۋرازيانىڭ باسقا دا حالىقتارىمەن تاريحي ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن ايعاقتايدى.
الماتى
